Chữ nôm sáng tạo trong quốc âm thi tập của nguyễn trãi

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2KHOA NGỮ VĂN VŨ THỊ BÉ CHỮ NÔM SÁNG TẠO TRONG QUỐC ÂM THI TẬP CỦA NGUYỄN TRÃI KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyên ngành: Văn học Việt Nam... TRƯỜNG ĐẠI HỌC

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

VŨ THỊ BÉ

CHỮ NÔM SÁNG TẠO TRONG

QUỐC ÂM THI TẬP CỦA

NGUYỄN TRÃI KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

VŨ THỊ BÉ

CHỮ NÔM SÁNG TẠO TRONG

QUỐC ÂM THI TẬP CỦA

NGUYỄN TRÃI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

TS NGUYỄN THỊ THANH VÂN

HÀ NỘI - 2018

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong tổ Văn học ViệtNam, cùng các thầy cô giáo khoa Ngữ văn, trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu Với

đề tài trên, chắc chắn tôi không tránh khỏi những thiếu sót trong quá trìnhnghiên cứu Vì vậy tôi rất mong ý kiến đóng góp đến từ các thầy cô giáo cùngcác bạn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Vũ Thị Bé

LỜI CAM ĐOAN

Để hoàn thành khóa luận này, ngoài sự cố gắng của bản thân tôi, tôi đãnhận được sự giúp đỡ tận tình của giáo viên hướng dẫn TS Nguyễn ThịThanh Vân cùng các thầy cô giáo khoa Ngữ văn - Trường Đại học Sư phạm

Hà Nội 2

Tôi xin cam đoan rằng, đây là kết quả nghiên cứu của riêng tôi, nókhông trùng lặp với công trình nghiên cứu của bất cứ tác giả nào đã đượccông bố Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Vũ Thị Bé

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 5

4 Đối tượng nghiên cứu 6

5 Phạm vi nghiên cứu 6

6 Phương pháp nghiên cứu 6

7 Đóng góp của khóa luận 7

8 Bố cục khóa luận 7

NỘI DUNG 8

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 8

1.1 Đôi nét về tác giả Nguyễn Trãi 8

1.1.1 Cuộc đời Nguyễn Trãi 8

1.1.2 Sự nghiệp văn chương 11

1.1.2.1 Những tác phẩm chữ Hán 12

1.1.2.2 Những tác phẩm bằng chữ Nôm 14

1.2 Khái quát về tác phẩm Quốc âm thi tập 14

1.2.1 Hoàn cảnh ra đời 14

1.2.2 Nội dung chính 17

1.2.2.1 Nguyễn Trãi - một con người anh hùng yêu nước vĩ đại 17

1.2.2.2 Nét đặc sắc thiên nhiên trong Quốc âm thi tập 18

1.2.2.3 Nét đặc sắc nghệ thuật trong Quốc âm thi tập 20

1.3 Tiểu kết chương 1 23

CHƯƠNG 2: CHỮ NÔM SÁNG TẠO TRONG QUỐC ÂM THI TẬP 25

2.1 Chữ Nôm sáng tạo 25

2.1.2 Vai trò của chữ Nôm trong văn hóa, văn học 27

2.1.3 Chữ Nôm trong xã hội ngày nay 28

2.2 Khảo sát chữ Nôm sáng tạo trong Quốc âm thi tập 29

2.2.1 Sự khác biệt chữ Hán và chữ Nôm 29

2.2.2 Phân loại chữ Nôm trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi 31

2.2.2.1 Loại định hướng bằng báo hiệu 31

2.2.2.2 Loại định hướng bằng chính âm đầu 33

2.2.3 Loại định hướng liên tưởng về nghĩa 35

2.2.4 Loại định hướng chữ Nôm viết tắt 36

2.2.5 Loại định hướng chữ Nôm liên tưởng về kết cấu trong Quốc âm thi tập

38 2.2.6 Loại định hướng chữ Nôm nghĩa nghĩa trong Quốc âm thi tập 40

2.3 Tiểu kết chương 2 42

KẾT LUẬN 43 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Văn học trung đại Việt Nam thế kỉ XV là mảnh đất màu mỡ tươi tốt sảnsinh và nuôi dưỡng biết bao nhiêu nhà văn, nhà thơ ưu tú đã có những đónggóp vô cùng lớn lao trong việc xây dựng và phát triển nền văn hoá, văn họcnước nhà Trong giai đoạn văn học này được ghi dấu bởi những tác phẩm với

những tác giả nổi tiếng, trong đó phải kể đến tác phẩm Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi được sáng tác bằng chữ Nôm Sự ra đời của Quốc âm thi tập

đánh một dấu mốc quan trọng trong sự phát triển nền văn học dân tộc

Với văn chương, Nguyễn Trãi đã để lại một khối lượng các tác phẩm

đồ sộ - một di sản văn học quý báu muôn đời Theo Ngô Thế Vinh, vănchương Nguyễn Trãi thật đặc biệt, đó là “thứ văn chương có đủ sức sửa sangviệc đời” Sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Trãi bao gồm cả chữ Hán và chữNôm, ở thể loại nào ông cũng có những kiệt tác để lại âm vang lớn, làm rạng

rỡ nền văn học nước nhà

Quốc âm thi tập ra đời đã khẳng định sức sống và sự trường tồn mạnh

mẽ của ngôn ngữ, văn hóa Việt Sự ra đời của Quốc âm thi tập chính là nền tảng vững chắc cho sự xuất hiện các tác phẩm chữ Nôm về sau như: Hồng

Đức quốc âm thi tập, Bạch Vân quốc ngữ thi tập, các tập thơ Nôm của Hồ

Xuân Hương, Tú Xương, Nguyễn Khuyến, Nguyễn Bỉnh Khiêm,… do đó mà

Xuân Diệu gọi Quốc âm thi tập là “tác phẩm mở đầu nền văn học cổ điển Việt

Nam”

Đối với tác phẩm Quốc âm thi tập, từ trước đến nay được rất nhiều

người quan tâm và đã có rất nhiều bài viết và công trình nghiên cứu, đánh giá.Những bài nghiên cứu này, phần nào cho chúng ta thấy được sự đóng góp vô

cùng to lớn của Quốc âm thi tập trong nền văn học dân tộc Tuy nhiên chúng

loại chữ Nôm sáng tạo trong tác phẩm Với mong muốn đi sâu nghiên cứu

chữ Nôm sáng tạo trong Quốc âm thi tập, hy vọng đề tài sẽ phần nào đóng

góp những thành quả nghiên cứu để thấy được cái hay, cái đẹp và tài năngcũng như giá trị của Nguyễn Trãi trong nền văn học Việt Nam

Đặc biệt một số bài thơ trong tác phẩm Quốc âm thi tập đã được lựa

chọn giảng dạy ở SGK Ngữ văn lớp 7 tập 1 (cả hai bộ cơ bản và nâng cao).Đây là một tác phẩm có giá trị và là nguồn tri thức vô tận để các nhà nghiêncứu văn học đánh giá

Vì những lẽ trên mà chúng tôi đã chọn đề tài khóa luận “Chữ Nôm sáng

tạo trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi” Chúng tôi mong muốn phần nào

mang tới cho bạn đọc sự hiểu biết hơn nữa về tác giả cũng như thấy được tàinăng của Nguyễn Trãi trong việc sử dụng linh hoạt sáng tạo chữ Nôm Đồngthời, với việc sử dụng những phương pháp nghiên cứu khoa học cụ thể, đưa ranhững nhận định, đánh giá có sức thuyết phục, nhằm giải quyết những vấn đềliên quan đến chữ Nôm và vấn đề nghiên cứu chữ Nôm hiện nay

2 Lịch sử vấn đề

Liên quan đến đề tài Chữ Nôm sáng tạo trong Quốc âm thi tập của

Nguyễn Trãi mà tôi chúng tôi đã lựa chọn, có các bài viết và các công trình

nghiên cứu sau đây:

Trong cuốn Ba thi hào dân tộc xuất bản năm 2000, Xuân Diệu đã viết:

“Bây giờ chúng ta đọc một mình thơ Nôm của Nguyễn Trãi, càng thêm thấyhứng thú, như bản thân ta thêm lông cánh tung bay hào sảng với thơ này” Ở

đây tác giả luôn đề cao thơ Nôm của Nguyễn Trãi trong Quốc âm thi tập “Thi

treo giải nhất chi nhường cho ai”

Ở cuốn Sáu trăm năm Nguyễn Trãi in năm 1980, khi nghiên cứu thơ Nôm của Nguyễn Trãi trong Quốc âm thi tập Hoài Thanh viết rằng: “Đi vào

thơ nôm Nguyễn Trãi là chuyện vất vả Có khi thấy rối rít như đi vào rừng

sâu Nhưng cứ chịu khó đi và đi nhiều lần sẽ thấy công phu bỏ ra không uổng.Đây đó sẽ ánh lên những lời thơ đẹp” Ở công trình này tác giả đã tập trung

nghiên cứu một vài nét về con người của Nguyễn Trãi qua thơ Nôm Quốc âm

thi tập.

Năm 1975, Đào Duy Anh trong cuốn Chữ Nôm - nguồn gốc - cấu

tạo-diễn biến đã viết về một số cách đọc chữ Nôm và nêu rất nhiều ví dụ tương

đối khó Bên cạnh đó, tác giả còn có thêm một chương nghiên cứu chữ NômTây để đối chiếu với chữ Nôm của ta

Trong Tạp chí Hán Nôm, số 3 năm 2011, với tiêu đề Góp phần phân

định chữ Nôm tự tạo và chữ Nôm mượn chữ Hán đã đề cập tới cách phân chia

chữ Nôm làm hai loại lớn là chữ Nôm mượn Hán và chữ Nôm tự tạo được cố

GS Nguyễn Tài Cẩn và N.V.Xtankevich nêu ra đầu tiên vào năm 1976 trong

bài Điểm qua vài nét về tình hình cấu tạo chữ Nôm Tuy quan điểm bước đầu

đã nói lên được các cách tạo chữ Nôm và đã được các nhà nghiên cứu chữNôm lúc đó chấp nhận rộng rãi nhưng khi bắt tay vào phân chia thì gặp phảimột số khó khăn nhất định

Trên báo Nhân dân, số ra ngày 19 tháng 9 năm 1962, trong bài nghiên cứu về thơ Nôm của Nguyễn Trãi - Nguyễn Trãi, người anh hùng của dân

tộc, Phạm Văn Đồng khẳng định: “Về thơ của Nguyễn Trãi, chúng ta nên

quý trọng hơn nữa là thơ chữ Nôm, tiếng ta của Nguyễn Trãi, đó là vốn rấtquý của dân tộc” Bài viết xoay quanh cái hay, độc đáo trong cách sử dụngngôn ngữ của Nguyễn Trãi khi làm thơ Nôm

Tác giả Hoàng Tuệ với bài viết Cống hiến của Nguyễn Trãi đối với

tiếng Việt đã khẳng định: Cống hiến của Nguyễn Trãi đối với tiếng Việt, đó là

một cống hiến hết sức lớn lao [11, 826] Với công trình này tác giả HoàngTuệ khi nghiên cứu chỉ dừng lại ở vấn đề Nguyễn Trãi trên cơ sở thái độ quý

trọng và đề cao chất liệu của tiếng Nôm, tức tiếng Việt, sử dụng một cáchthành công bộ phận từ vựng Việt, ngữ pháp Việt.

Ngoài ra, xoay quanh đến vấn đề của tác phẩm Quốc âm thi tập chúng

ta có rất nhiều các công trình nghiên cứu, luận văn thạc sĩ, tiến sĩ, khóa luậntốt nghiệp:

- Nghệ thuật sử dụng điển cố trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi,

khóa luận tốt nghiệp đại học, chuyên ngành Văn học Việt Nam của Đào ThịHương Thu

- Sự phá vỡ tính quy phạm trên các phương diện đề tài, thể loại, ngôn

ngữ trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi, khóa luận tốt nghiệp đại học,

chuyên ngành Văn học Việt Nam của Trần Thị The

- Phương thức ứng xử của Nguyễn Trãi trong Quốc âm thi tập, luận

văn Thạc sĩ ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam, chuyên ngành Văn học Việt Namcủa Nguyễn Thị Hiền Với đề tài này tác giả đã nghiên cứu các phương thứcứng xử của Nguyễn Trãi với bản thân, gia đình và cộng đồng và cả với môi

trường tự nhiên trong Quốc âm thi tập.

- Đặc điểm của ẩn dụ trong tập thơ Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi,

luận văn Thạc sĩ, chuyên ngành Ngôn ngữ học của Vương Văn Huy Tác giả

đã khảo sát một cách hệ thống các hiện tượng ẩn dụ trong tập thơ Quốc âm thi

tập theo quan điểm lý thuyết của từ vựng học và phong cách học Kết quả

nghiên cứu đã thấy được cái hay cái đẹp và sự uyên bác trong cách dùng từđặt câu của Nguyễn Trãi

- Hoa trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi, khóa luận tốt nghiệp,

chuyên ngành Văn học Việt Nam của Bùi Thị Mỹ Oanh Đề tài này người

nghiên cứu đã phân loại và thấy được tần suất và sắc thái ý nghĩa của “Hoa

trong Quốc âm thi tập” và từ đó rút ra được một số giá trị nghệ thuật tiêu biểu

được sử dụng

- Hình ảnh bốn mùa trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi, khóa luận

tốt nghiệp, chuyên ngành Văn học Việt Nam của Vũ Thị Huế Với đề tài nàytác giả đã thống kê và phân loại được các bài thơ có hình ảnh bốn mùa và rút

ra được những giá trị biểu đạt như: ngôn ngữ, thể thơ, vần, nhịp điệu

- Thi pháp thơ Nôm Nguyễn Trãi, luận án tiến sĩ, chuyên ngành Văn

học Việt Nam của Hoàng Thị Thu Thủy Ở đề tài này tác giả đã tập trungnghiên cứu thi pháp thơ Nôm qua các phương diện như: thể thơ, âm vận và

ngôn ngữ trong tập thơ Quốc âm thi tập.

Các bài viết, và công trình nghiên cứu liên quan tới tác phẩm Quốc âm

thi tập rất phong phú tuy nhiên liên quan đến vấn đề chữ Nôm sáng tạo thì

còn rất hạn chế Trên cơ sở những vấn đề liên quan tới chữ Nôm trong Quốc

âm thi tập và những nguồn tư liệu quý giá mà chúng tôi thu thập được sẽ là

những căn cứ xác đáng giúp chúng tôi có định hướng nghiên cứu đúng đắn,

để đưa ra những kết luận đảm bảo mang tính chất chính xác và khoa học nhấttrong quá trình nghiên cứu

3 Mục đích nghiên cứu

Từ trước tới nay, các công trình nghiên cứu, khảo sát về các kiểu chữ

Nôm sáng tạo trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi tương đối ít và chưa

được nghiên cứu một cách tập trung

Bởi vậy, mục tiêu nghiên cứu của chúng tôi là thông qua quá trình khảosát, phân loại các tác phẩm chữ Nôm để thấy được sự sáng tạo, linh hoạt trongbút pháp của Nguyễn Trãi Cùng với việc nghiên cứu văn bản Nôm và phân

tích chữ Nôm sáng tạo trong tập thơ Quốc âm thi tập, chúng tôi có thể mở ra

các hướng tiếp cận tác phẩm một cách phong phú hơn trong nhà trường phổthông Đồng thời khẳng định tài năng bậc thầy của Nguyễn Trãi trong việc

sáng tác văn chương bằng chữ Nôm sáng tạo và giá trị to lớn của Quốc âm thi

tập đối với nền văn học dân tộc.

4 Đối tượng nghiên cứu

Để thực hiện đề tài Chữ Nôm sáng tạo trong Quốc âm thi tập của

Nguyễn Trãi, đối tượng nghiên cứu của khóa luận là tập thơ Nôm Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi xuất bản năm 2014, Nhà xuất bản Văn học, gồm 731

trang

Chúng tôi đặc biệt chú trọng nghiên cứu, khảo sát các kiểu chữ Nôm

sáng tạo có trong tập thơ Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi.

5 Phạm vi nghiên cứu

Để hoàn thành đề tài một cách tốt nhất, việc nghiên cứu được tiến hành

khảo sát với 254 bài thơ trong Quốc âm thi tập Trọng tâm của khóa luận là đi

sâu khai thác, phân tích các kiểu chữ Nôm sáng tạo có trong các bài thơ Nômcủa Nguyễn Trãi Qua quá trình khảo sát, phân tích, thống kê để từ đó thấyđược chữ Nôm có nhiều cách cấu tạo khác nhau, phong phú và đa dạng đãlàm nên nền văn hóa dân tộc

6 Phương pháp nghiên cứu

Để phục vụ cho công việc nghiên cứu đề tài, đồng thời để có nguồn tưliệu phong phú và đủ tin cậy, đáp ứng được mục đích đặt ra chúng tôi tiếnhành những phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp văn bản học Hán Nôm

Phương pháp văn bản học Hán Nôm là phương pháp xác định tìnhtrạng văn bản, xác định bản in, giấy in, màu mực, kĩ thuật, bảo tàng, kí hiệu…xác định tác giả và niên đại ra đời của tác phẩm

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

Phương pháp phân tích, tổng hợp là từ những ngữ liệu đã tập hợp,thống kê được chúng tôi sử dụng phương pháp phân tích tổng hợp để làmsáng tỏ vấn đề cần được nghiên cứu

- Phương pháp phân tích ngữ văn học

Phương pháp phân tích ngữ văn học là phương pháp xem xét hoàn cảnh ra

đời của tác phẩm, những giá trị nội dung, giá trị nghệ thuật mà tác giả gửi gắm

- Phương pháp thống kê, phân loại

Phương pháp thống kê, phân loại là phương pháp có thể tập hợp, thống

kê những nguồn tư liệu có liên quan đến đến đề tài chúng tôi đang nghiêncứu Phương pháp này được sử dụng như một phương pháp chính trong quátrình nghiên cứu nội dung đề tài

- Phương pháp văn học sử

Nền văn học trung đại Việt Nam trải qua gần mười thế kỉ, với nhiều giaiđoạn, nhiều thế kỉ nên việc lựa chọn phương pháp văn học sử sẽ đảm bảođược tính lôgic trong quá trình khảo sát phục vụ cho nghiên cứu khóa luận này

Để khóa luận đạt được kết quả cao nhất Các phương pháp và các thaotác nghiên cứu trên đây sẽ được vận dụng đan xen, liên kết chặt chẽ với nhau,

hỗ trợ cho nhau

7 Đóng góp của khóa luận

Với đề tài nghiên cứu Chữ Nôm sáng tạo trong Quốc âm thi tập của

Nguyễn Trãi, đây là bước khởi đầu mở ra những hướng khai thác, tiếp cận

mới, đạt hiệu quả cao trong việc khám phá giá trị nội dung và nghệ thuật đặc

sắc trong Quốc âm thi tập.

Đề tài giúp ta hiểu thêm về tài năng của Nguyễn Trãi trong việc vậndụng ngôn ngữ dân tộc vào tác phẩm văn chương

Đề tài đóng góp vai trò quan trọng phục vụ cho công tác nghiên cứugiảng dạy

8 Bố cục khóa luận

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, khóa luận của chúng tôi được triểnkhai theo hai chương:

Chương 1: Những vấn đề chung

Chương 2: Chữ Nôm sáng tạo trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Đôi nét về tác giả Nguyễn Trãi

1.1.1 Cuộc đời Nguyễn Trãi

Nguyễn Trãi (阮廌) sinh năm 13 8 0 m ất năm 1442 , là anh hùng dân tộc,

là nhà văn và nhà thơ vĩ đại của dân tộc Việt Nam Nguyễn Trãi, hiệu Ức Trai(抑齋), quê xã Chi Ngại, lộ Lạng Giang (nay thuộc huyện Chí Linh, tỉnh HảiDương) Ông còn quê thứ hai là làng Nhị Khê, huyện Thường Tín, tỉnh HàTây Thiên tài Nguyễn Trãi với thành tựu rỡ trên mọi lĩnh vực: ông là nhàchính trị gia lớn, một nhà quân sư lỗi lạc, một nhà ngoại giao thiên tài, mộtnhà nghiên cứu lịch sử, địa lí uyên bác và là một nhà thơ, nhà văn xuất sắccủa văn học Việt Nam

Nguyễn Trãi xuất thân trong một gia đình nhà Nho có truyền thống yêunước và truyền thống văn hóa, văn học Cha ông là Nguyễn Ứng Long tứcNguyễn Phi Khanh (1356 - 1429) là một người tài giỏi, có chí lớn, luôn quantâm tới đời sống nhân dân và vận mệnh dân tộc Năm 1374, ông đỗ tiến sĩnhưng không được vời ra làm quan nhà Trần Đến năm 1400, khi nhà Hồ lênthay nhà Trần, Nguyễn Ứng Long đổi tên thành Nguyễn Phi Khanh ra làmquan nhà Hồ Cùng năm đó, Nguyễn Trãi thi đỗ tiến sĩ và được bổ dụng vàolàm quan Mẹ của ông là bà Trần Thị Thái, một người thông minh, có sắc cótài, và cũng là một thi sĩ

Năm 1407, nhà Minh mượn cớ phù Trần diệt Hồ đem quân xâm chiếmnước ta Cha Nguyễn Trãi bị bắt, còn bản thân bị giam lỏng mười năm tạithành Đông Quan (Hà Nội) Từ đây “nợ nước thù nhà” trong lòng ông khônglúc nào nguôi Đây cũng là dịp Nguyễn Trãi được sống gần với nhân dân và

hiểu rõ những thống khổ của người dân mất nước Trong khoảng thời gian

tham gia cuộc khởi nghĩa Lam Sơn Nguyễn Trãi cho ra đời tập Quân Trung từ

mệnh tập nổi tiếng, văn chương được sử dụng như một thứ vũ khí lợi hại, góp

phần làm suy yếu tinh thần quân thù Năm 1418, ông đến với cuộc khởi nghĩa

Lam Sơn, dâng lên cho Lê Lợi Bình Ngô đại cáo và đây là tác phẩm được

đánh giá là bản tuyên ngôn độc lập lần thứ hai của dân tộc Cũng chính từ lúcnày Nguyễn Trãi luôn gắn bó, sát cánh cùng với Lê lợi và nhân dân Ông đãtrở thành bộ óc, tiếng nói, vũ khí sắc bén của nghĩa quân Lam Sơn để tiêu diệtquân thù Nhìn lại quãng đời mười năm đấu tranh của Nguyễn Trãi, ĐặngThai Mai đã nói rằng ông không chỉ là một nhà chiến lược đại tài mà còn làmột nhà tổ chức cỡ lớn, nhà ngoại giao khôn khéo, khi cứng rắn khi mềm dẻonhưng không bao giờ khoan nhượng về nguyên tắc

Cuộc kháng chiến cứu nước thắng lợi, Nguyễn Trãi lại dốc hết tâmhuyết giúp Lê Lợi xây dựng đất nước Nhưng đây lại là quãng đời gian khổcủa ông, Nguyễn Trãi được tiếng là quan cao, chức trọng và tính tình ngaythẳng, nhưng khi sống trong triều đình ông lại bị nhiều kẻ ghen ghét, đố kị.Không bao lâu thì sự tin tưởng của nhà vua cũng không còn Đặc biệt sau vụviệc của Trần Nguyên Hãn và Phạm Văn Xảo, cả hai đều là công thần bậcnhất của Lê Lợi Chính Nguyễn Trãi cũng bị dèm pha mà bị tống giam, suýt

bị chết Nguyễn Trãi đã bị xã hội phong kiến từ chối tài năng cũng như lítưởng giúp dân cứu nước của mình, sống trong cảnh “danh suông vạ thực”này mà đến cuối đời ông vẫn đau đớn khôn nguôi

Chia bảo phù, ban thái ấp chung ngựa trắng ăn thề, Mua ghen ghét, chuốc dèm pha, chợt nhặng xanh dơ vết Mới biết quả hợp thì người khó thích,

Để cho trong trắng thì bẩn để lây…

Biểu tạ

Đến đời Lê Thái Tông, Nguyễn Trãi phải sống trong tình cảnh gay gochán nản Năm 1440, Nguyễn Trãi xin về nghỉ ở Côn Sơn sau cuộc sống lậnđận, khắc nghiệt nơi triều đình Đây cũng chính là khoảng thời gian Nguyễn

Trãi cho ra đời tập Quốc âm thi tập thể hiện tấm lòng trung kiên của mình.

Nhưng chỉ hai năm sau, Lê Thái Tông lại vời ông ra làm quan với tâm thế

“tuổi già, sức yếu, tóc bạc, lòng son”, ông vui sướng ra giúp đời vì dân, vìnước, đúng với sở nguyện bao lâu thôi thúc trong ông Nhưng thật đau đớn,chính lần ra làm quan này mà tai họa thảm khốc đã đến với ông Năm 1442 vụ

án “Lệ chi viên” xảy ra, Nguyễn Trãi và gia đình đã bị xử tử và tru di tam tộc.Như vậy cuộc đời vị khai quốc công thần đã kết thúc trong một hoàn cảnh biphẫn và oan khuất, dưới lưỡi đao của triều đình phong kiến ngày 19 tháng 9năm 1442 Một con người tài đức vẹn toàn nhưng phải chịu một cái kết nghiệtngã Cả một cuộc đời trung với nước, hết mình vì vua vì dân, vậy mà phảichịu án oan tru di tam tộc Đây là một vụ án oan khuất vào loại bậc nhất tronglịch sử dân tộc Cái chết của Nguyễn Trãi là sự tiếc nuối, đau xót, mất mát lớncủa dân tộc Việt Nam

Năm Giáp Ngọ, niên hệu Quang Thiệu thứ 5 (1464), vua Lê ThánhTông đã xuống chiếu minh oan cho Nguyễn Trãi Là một vị vua anh minh ông

đã viết lên những lời ca đẹp về Nguyễn Trãi: “Ức Trai tâm thượng quangKhuê tảo” Lời nói đã nói lên được nhân cách sáng trong, tấm lòng đẹp đẽ củathiên tài Nguyễn Trãi Nói như nhà phê bình văn học Đặng Thai Mai: “Mộtthanh thiếu niên đã được bồi dưỡng kỹ càng trong một gia đình yêu nước, đãchia sẻ nỗi đau khổ của đất nước cùng với nhân dân; Một chí sĩ đã cống hiếntất cả trí tuệ, nghị lực mình cho sự nghiệp giải phóng nước nhà; Một nhà chínhtrị, một nhà chiến lược thiên tài, một nhà ngoại giao lão luyện, và đồng thờicũng là một học giả uyên bác, một nhà văn, một nhà thơ lỗi lạc; Một đời sống

lộng lẫy và… một kết cục quá tàn nhẫn; Đó là vận mệnh của Nguyễn Trãi”[13, 20].

Cuộc đời Nguyễn Trãi trải qua cuộc đời với nhiều thăng trầm, biến cốnhưng lúc nào ông cũng giữ tấm lòng son sắt với nhân dân, đất nước NguyễnTrãi là tấm gương sáng của tinh thần đấu tranh vì dân tộc vì nhân nghĩa mà tacần học tập.

Năm 1980, Nguyễn Trãi được tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá

của Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận là Danh nhân văn hoá thế giới và

tổ chức kỷ niệm 600 năm năm sinh của ông

1.1.2 Sự nghiệp văn chương

Nguyễn Trãi đã viết rất nhiều nhưng sau vụ án Lệ Chi viên thì nhiều tácphẩm của ông đã bị bè lũ cầm quyền đem đi tiêu hủy nên bị thất lạc nhiều.Sau đó, dưới thời Lê Thánh Tông (1460-1497) triều đình đã lấy lại được sựtrong sạch cho Nguyễn Trãi và nhà vua đã ủy thác cho Trần Khắc Kiệm đi tìmlại và sưu tầm tất cả những tác phẩm còn lại của ông nhưng sau đó lại bị thấtlạc Sang thế kỉ XIX Dương Bá Cung cùng một số nhà sử học văn học khác

đã tìm lại được phần nào công trình của Nguyễn Trãi

Nói đến sự nghiệp văn chương của Nguyễn Trãi, Phạm Văn Đồng nhậnxét rằng: “Nguyễn Trãi là người chân đạp đất Việt Nam, đầu đội trời ViệtNam, tâm hồn lộng gió của thời đại lúc bấy giờ, suốt đời tận tụy cho một lýtưởng cao quý Nguyễn Trãi là khí phách của dân tộc, là tinh hoa của dân tộc

Sự nghiệp và tác phẩm của Nguyễn Trãi là một bài ca yêu nước và tự hào dântộc Nguyễn Trãi rất xứng đáng lòng khâm phục và quý trọng của chúng ta”.[16, 112]

Nguyễn Trãi đã để lại một sự nhiệp văn học đồ sộ cả chữ Hán và chữNôm Nguyễn Trãi đã là hiện thân cho một bước phát triển nhảy vọt kì diệu

và trở thành người mở đầu cho nền văn học cận - hiện đại của Việt Nam Một

vĩ nhân như thế không phải chỉ riêng về một thời đại hay một dân tộc mà làcủa toàn nhân loại

1.1.2.1 Những tác phẩm chữ Hán

- Quân trung từ mệnh tập (軍中詞命集)

Quân trung từ mệnh tập là tập văn kiện lịch sử- bình luận- ngoại giao

bằng chữ Hán do Nguyễn Trãi soạn thảo trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn(1418-1428) dưới sự ủy thác của Lê Lợi Các tác phẩm phần lớn là thư từ giaothiệp với các tướng Minh, ngoài ra còn có biểu phong cầu và tấu cầu phonggửi vua Minh, văn tấu cáo các vua Trần… Hiện nay tập còn trên dưới 70 bài

Quân trung từ mệnh tập là tập văn chiến đấu “có sức mạnh mười vạn

quân” (Bùi Huy Bích) Sức mạnh ấy có được là bởi sự kết hợp tuyệt diệu giữalập trường nhân nghĩa, chính nghĩa sáng ngời của dân tộc với nghệ thuật viếtvăn luận chiến bậc thầy của Nguyễn Trãi

Quân trung từ mệnh tập thể hiện rõ tư tưởng chiến lược của Nguyễn

Trãi: đánh bằng mưu trí, đánh vào lòng người Nguyễn Trãi một mặt nêu caochính nghĩa sáng ngời và khí thế chiến thắng của dân tộc ta, vạch trần âmmưu cũng như tính chất phi nghĩa trong hành động chiến tranh xâm lược củađịch, mặt khác ông vận dụng sách lược mềm dẻo để ít mất mát xương máunhất Tác phẩm như một tượng đài kỷ niệm văn học vĩ đại ghi dấu một truyềnthống đánh giặc ngoại xâm vừa dũng cảm quyết liệt vừa khôn khéo sáng suốtcủa dân tộc ta

- Bình Ngô đại cáo (平吳大告)

Trước hết Bình Ngô đại cáo là một văn kiện lịch sử Được lệnh của Lê Lợi cuối năm 1427, Nguyễn Trãi viết Bình Ngô đại cáo để bố cáo cho toàn

dân biết sự nghiệp đấu tranh đã hoàn toàn thắng lợi, quân thù rút về nước một

tương lai mới đang mở ra cho giang sơn xã tắc Bình Ngô đại cáo là bản tuyên

ngôn độc lập về chủ quyền độc lập dân tộc, là bản cáo trạng tội ác kẻ thù, là

bản hùng ca về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn Và Bình Ngô đại cáo được coi là

bản tuyên ngôn độc lập lần thứ hai của dân tộc Nguyễn Trãi viết Bình Ngô

đại cáo với trí tuệ, tâm hồn và kinh nghiệm của dân tộc trong hai mươi năm

đau khổ nước mất nhà tan và mười năm dũng cảm diệt giặc cứu nước, hơnnữa còn là mười lăm năm hào khí của các triều đại đã đi qua Từ đó tạo lênmột kiệt tác có sức sống mãnh liệt và tồn tại bền bỉ trước sự trôi chảy của thời

gian Nguyễn Trãi xứng đáng là nhà văn chính luận kiệt xuất, Bình Ngô đại

cáo là một áng “thiên cổ hùng văn”, là tiếng vang vọng bất hủ của ngàn xưa

cho đến mai sau

- Băng hồ di sự lục (1420)

Là thiên tản văn bằng chữ Hán do Nguyễn Trãi làm vào năm 1428, kể

về cuộc đời ông ngoại Trần Nguyên Đán

- Lam Sơn Vĩnh Lăng thần đạo bi kí (1433)

Văn bia Vĩnh Lăng của Nguyễn Trãi có giá trị lớn về lịch sử Ghi chépgia thế, sự nghiệp của Lê Thái Tổ sau ngày vua mất Và nhiều bài biểu, tấu,chiếu, dụ, những công văn có nội dung thời sự nhưng vẫn được đời sau coinhư kiểu mẫu của thể văn này

- Dư địa chí (1435)

Là tác phẩm địa lí xưa nhất không chỉ có giá trị địa lí mà còn có giá trịlịch sử, dân tộc học

- Ức Trai thi tập (抑齋時集)

Là tập thơ gồm 105 bài thơ chữ Hán viết theo thể Đường luật ngũ ngôn

và thất ngôn Để cảm nhận độ sâu thẳm của hồn thơ Nguyễn Trãi thì ta phải

nhắc đến với tập thơ chữ Hán Ức Trai thi tập giàu chất trữ tình Tập thơ chính

là lời tâm sự của tác giả, chất chứa những cảm xúc suy tư về lí tưởng hoàibão, về thiên nhiên đất nước, cuộc sống con người

1.1.2.2 Những tác phẩm bằng chữ Nôm

Trãi, gồm 254 bài thơ Nhìn một cách khái quát thì Quốc âm thi tập là những

bài thơ miêu tả về thiên nhiên Thiên nhiên trong thơ Nguyễn Trãi vừa mang

vẻ đẹp thanh tao, cao nhã, vừa chân chất, đơn sơ, giản dị của làng quê ViệtNam Theo Trần Huy Liệu đây là tập thơ Nôm xưa nhất của Việt Nam còn lạiđến nay Bằng tập thơ này, Nguyễn Trãi là người đặt nền móng cho văn học

chữ Nôm của Việt Nam Quốc âm thi tập xứng đáng được coi là tập thơ Nôm

tiêu biểu nhất của văn chương Việt Nam suốt hơn 500 năm

Ngoài ra, Nguyễn Trãi còn một số tác phẩm khác như: Ngọc đường di

cảo, Thạch khánh đồ, Luật thư, Giao từ đại lễ… nhưng đều không còn lại đến

ngày nay

1.2 Khái quát về tác phẩm Quốc âm thi tập

1.2.1 Hoàn cảnh ra đời

Quốc âm thi tập là tập thơ Nôm được công bố gần đây do hai ông Trần

Văn Giáp và Phạm Trọng Điềm phiên âm, chú giải và xuất bản năm 1956.Bản văn này căn cứ vào một công trình sưu tập toàn bộ thi văn của NguyễnTrãi do Dương Bá Cung, Nguyễn Định, Ngô Thế Vinh làm về đời Tự Đức và

ấn hành vào năm 1868 dưới nhan đề Ức trai thi tập Toàn bộ có bảy quyển,

Quốc âm thi tập chép vào quyển thứ bảy, gồm tất cả 254 bài chia làm bốn

- Dạy con trai

2 Thời lệnh môn (21 bài): đề tài về thời tiết, khí hậu, cảnh sắc bốn

- Thơ tiếc cảnh (Bài 1,2,3,…,13)

- Mặt trăng trong nước

- Mai (Bài 1,2,3)

- Đào hoa thi kỳ (1,2,3,…,6)

- Hoa mẫu đơn

- Trâu trong nghiên

Những bài này đều không có ghi chép về thời điểm sáng tác, songngười ta cho rằng đa số được làm ra trong thời kì Nguyễn Trãi về ở ẩn tại Côn

Sơn Tập thơ phản ánh những nếp sống khổ cực của người dân và những néttươi đẹp của quê hương Việt Nam.

1.2.2 Nội dung chính

1.2.2.1 Nguyễn Trãi - một con người anh hùng yêu nước vĩ đại

Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi được xem là “khai sơn phá thạch”,

người đặt nền móng xây dựng một thể thơ mới cho văn học dân tộc Đây cũng

chính là tập đại thành của thơ ca tiếng Việt Sự ra đời của Quốc âm thi tập

khẳng định vai trò và khả năng to lớn của ngôn ngữ tiếng Việt trong chứcnăng thẩm mĩ, trong việc phản ánh đời sống xã hội và đời sống con người.Chính điều đó đã làm cho văn học dân tộc được phát triển toàn diện và ngàycàng mạnh mẽ hơn

Nội dung của Quốc âm thi tập hiện lên Nguyễn Trãi là một con người

anh hùng yêu nước vĩ đại Nổi bật ở lí tưởng của Nguyễn Trãi là yêu nước,nhân nghĩa, anh hùng tất cả được gắn kết chặt chẽ, hòa quyện với nhau vàcùng ngời sáng:

Bui một tấc lòng ưu ái cũ Đêm ngày cuồn cuộn nước triều đông.

Thuật hứng - Bài 5

Trừ độc, trừ tham, trừ bạo ngược

Có nhân, có trí, có anh hùng.

Bảo kính cảnh giới - Bài 5

Nguyễn Trãi luôn đặt hai chữ “nhân” và “trí” lên hàng đầu và điều đó

đã thể hiện được phẩm chất của người anh hùng là luôn chiến đấu tiêu diệtnhững kẻ dựa vào cường quyền tham lam, ác độc Lí tưởng này đã ăn sâu vàoxương tủy và tồn tại trong suốt cuộc đời Nguyễn Trãi Không chỉ vậy thơ củaNguyễn Trãi luôn chiến đấu cho công lí, lẽ phải và kiên quyết phủ nhận

những thứ chân lí của kẻ có tiền đặt ra “Lưng không uốn, lộc lên từ” (Mạn

thuật - Bài 4) Chúng ta bắt gặp một con người ngay thẳng là hiện thân của

chân lí chối bỏ công danh, lợi lộc:

Vườn quỳnh dầu chim kêu hót Cõi trần có trúc đứng ngăn.

Tự thán - Bài 40

Bút pháp Nguyễn Trãi không phải chỉ có kiên cường, mạnh mẽ mà cólúc lại rất tinh tế, nhẹ nhàng mà thanh thoát Một tiếng chim kêu, một cánhhoa bay, một làn hương nhẹ thoảng qua, mấy giọt mưa thu rơi, một ngọn gióxuân thổi,… tất cả đều có thể làm rung động tâm hồn của nhà thơ Beilinski

đã nói rằng: “Thơ trước hết là cuộc đời, sau đó mới là nghệ thuật” Cuộc đờichính là chất liệu, là ngọn nguồn sáng tác cho mỗi nhà thơ, nhà văn Đến với

Quốc âm thi tập, chúng ta có thể thấy được Nguyễn Trãi đã tốn rất nhiều giấy

bút để nói về thời đại từ đó để nói đến cuộc đời mình Những vần thơ NguyễnTrãi đã thể hiện những chiêm nghiệm của ông về thế sự, nhân tình theo quanniệm nhân sinh của nhân dân

Chẳng ngừa nhỏ âu nên lớn Nếu có sâu thì bỏ canh

Bảo kính cảnh giới - Bài 9

Quốc âm thi tập là một cái tôi Nguyễn Trãi suốt đời “âu việc nước,

đêm đêm thức nhẵn nẻo sơ chung” và là một con người cống hiến hết mìnhcho non sông đất nước Nguyễn Trãi sống cuộc sống của nhân dân, lo cho cái

lo của người dân và luôn đấu tranh bảo vệ nét đẹp văn hóa, văn học nước nhà

1.2.2.2 Nét đặc sắc thiên nhiên trong Quốc âm thi tập

Thiên nhiên trong thơ văn Nguyễn Trãi luôn chiếm một vị trí rất quan

trọng Theo Lã Nhâm Thìn đã khảo sát trong Quốc âm thi tập của Nguyễn

Trãi: Về đề tài thiên nhiên 58/254 bài viết chiếm 22,8% các đề tài khác; vềchủ đề thiên nhiên có 60 bài chiếm 23,6% các chủ đề khác [14, 55] Thiên

nhiên trong Quốc âm thi tập hiện lên rất phong phú và đa dạng với nhiều vẻ

khác nhau: hùng vĩ, hoành tráng, thơ mộng, diễm lệ, tươi tắn Mặt khác thiênnhiên cũng mang hồn người, nhiều trường hợp thiên nhiên cũng sẻ chia niềmvui, nỗi buồn của tác giả Thiên nhiên trong thơ Nôm Nguyễn Trãi thườngphản ánh vẻ đẹp kì thú vị, đơn sơ Những hình ảnh như là: cây đa, cây mía,cây chuối, hoa hòe, hoa lựu, lảng mồng tơi, bè rau muống, chim, cá,… rất gầngũi với người nông dân lao động, và thể hiện cái nhìn mới mẻ của ông

Cây cớm, chòi cành, chim kết tổ

Ao quang mấu ấu cá nên bầy

Ngôn chí – Bài 9

Cây rợp chồi cành, chim hết tổ

Ao quanh nấu cá, cá bên này

Ngôn chí - Bài 11

Hòe lục đùn đùn tán rợp gương Thạch lưu hiên còn phun thức đỏ Hồng liên trì đã tiễn mùi hương.

Bảo kính cảnh giới - Bài 43

Ao bởi hẹp hòi khôn thả cá Nhà quen thu thứa ngại nuôi vằn

Thủ vĩ ngâm

Quê cũ nhà ta thiếu của nào?

Rau trong nội, cá trong ao

Mạn thuật - Bài 13

Có thể nói thời bấy giờ những hình ảnh dung dị, đơn sơ, mộc mạc rất ítđược đưa vào văn chương Nhưng với Nguyễn Trãi thì tác giả lại đưa nhữngyếu tố đó vào thơ một cách tự nhiên đến vô cùng, nó đã trở thành ngôn ngữnghệ thuật, tạo ra những rung động thẩm mĩ cho người đọc Xuân Diệu đã

từng nói ở Nguyễn Trãi “Lòng yêu thiên nhiên tạo vật là một kích thước để đomột tâm hồn” [15, 131].

Thiên nhiên trong tâm hồn Ức Trai nồng nàn và tinh tế mang khí chấtthanh tao, mặc nhiên giao cảm chan hòa với thiên nhiên không còn khoảngcách giữa con người với sự vật

Cò nằm hạc lặn nên bầu bạn

Ủ ấp cùng ta làm cái con.

Ngôn chí - Bài 20

Trong Quốc âm thi tập đó là những lời thơ chứa chan tình người, tình

cảm gia đình Nguyễn Trãi bày tỏ lòng biết ơn chân thành, tình cảm tha thiếtvới cha mẹ:

Cốt lãnh hồn thanh chẳng khứng hóa

Âu còn nợ chúa cùng cha

Thuật hứng - Bài 9

Tình bạn của Nguyễn Trãi là tình cảm vô cùng thiêng liêng, chân thành,

và đó còn là cái nghĩa thầy trò cao đẹp:

Lòng bạn trăng vằng vặc cao

Bảo kính cảnh giới - Bài 40

Khách đến chim mừng hoa xẩy động Chè tiên nước kín nguyệt đeo về

Thuật hứng - Bài 3

Đọc những vần thơ đó chúng ta thấy xiết bao gần gũi, thân thương vàgiản dị Nguyễn Trãi là nhà thiên tài hơn tất cả mọi người nhưng cũng nhântình như tất cả mọi người Người anh hùng Nguyễn Trãi là một vẻ đẹp đượcnâng lên tầm cao của toàn nhân loại

1.2.2.3 Nét đặc sắc nghệ thuật trong Quốc âm thi tập

Nguyễn Trãi là một người có ý thức dân tộc sâu sắc, có tinh thần yêu

nước nồng nàn Ta thấy trong Quốc âm thi tập, tác giả đã sử dụng một nguồn