Ma văn kháng bàn về nghề văn, nhà văn

GS Phong Lê, một người bạn của Ma Văn Kháng kể rằng, gần đây ông có góp ý Ma Văn Kháng nên mở ra một “kênh” mới bên cạnh việc sáng tác.Vậy là ngay lập tức cái “kênh” mới đó ở lão nhà văn

NGUYỄN THỊ THÚY HẰNG

MA VĂN KHÁNG BÀN VỀ NGHỀ VĂN, NHÀ VĂN

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Ngọc Thiện

HÀ NỘI - 2016

Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất tới thầy giáo, PGS.TS NguyễnNgọc Thiện - người đã hướng dẫn tận tình để tôi hoàn thành luận văn này.

Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới Ban giám hiệu trường Đại học Sưphạm Hà Nội 2, phòng Sau đại học, quý thầy cô đã trực tiếp giảng dạy tôitrong suốt khóa học

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến các thầy, cô trong Hội đồng chấm luận văn

đã dành thời gian đọc và đóng góp ý kiến

Xin trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ động viên của gia đình, bạn bè vàđồng nghiệp đã giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành luận vănnày

Mặc dù đã có những cố gắng, tìm tòi nhất định, song chắc chắn luậnvăn không tránh khỏi hạn chế Vì vậy, tôi rất mong nhận được những ý kiếnđóng góp của thầy, cô và các bạn để luận văn được hoàn thiện hơn

Hà Nội, ngày 30 tháng 10 năm 2016

Học viên

Nguyễn Thị Thúy Hằng

Luận văn được hoàn thành dưới sự hướng dẫn trực tiếp của thầy giáo,PGS.TS Nguyễn Ngọc Thiện Tôi xin cam đoan:

- Luận văn là kết quả nghiên cứu tìm tòi của riêng tôi

- Những tư liệu được trích dẫn trong luận văn là trung thực

- Những gì được triển khai trong luận văn không trùng khít với bất kì công trình nghiên cứu của các tác giả nào đã được công bố trước đó

Hà Nội, ngày 30 tháng 10 năm 2016

Học viên

Nguyễn Thị Thúy Hằng

PHẦN MỞ ĐẦU

1 1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 5

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

6 5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

6 Phương pháp nghiên cứu 6

7 Đóng góp của luận văn 6

8 Cấu trúc luận văn 7

PHẦN NỘI DUNG 8

Chương 1 VAI TRÒ, SỨ MỆNH CAO CẢ CỦA VĂN CHƯƠNG 8

1.1 Văn chương thể hiện khát vọng về cái đẹp 9

1.1.1 Cái đẹp là nguồn cảm hứng vô tận trong văn chương 9

1.1.2 Quan niệm của Ma Văn Kháng về cái đẹp trong văn chương 11

1.1.3 Khát vọng hướng tới cái đẹp trong tác phẩm của Ma Văn Kháng

14 1.2 Văn chương là tấm gương phản chiếu văn hóa 16

1.2.1 Vai trò của văn chương với đời sống

16 1.2.2 Lăng kính văn hóa trong quan niệm của Ma Văn Kháng

18 1.2.3 Văn chương của Ma Văn Kháng phản ánh góc nhìn thời đại 20

1.3 “Mua vui và để đời”

21 1.3.1 Nhà văn và tác phẩm để đời 21

1.3.2 Quan niệm của Ma Văn Kháng về tác phẩm văn học để đời 23

1.4 Văn chương và sự tiếp nhận phê bình 26

1.4.1 Quan niệm về sự tiếp nhận trong văn học 26

2.1 Sống đã rồi hãy viết 37

2.1.1 Nhà văn và sự trải nghiệm 37

2.1.2 Quan niệm của Ma Văn Kháng về sống và viết

39 2.2 Văn chương là sự lao động khó nhọc, gắn bó với đời sống nhân quần 44

2.2.1 Viết văn là một công việc khó nhọc và mang tính đặc thù 44

2.2.2 Quan niệm của Ma Văn Kháng về lao động viết văn 45

2.3 Lao động hết mình bằng phương tiện câu chữ 50

2.3.1 Ngôn ngữ là chất liệu tạo nên tác phẩm văn học 50

2.3.2 Ma Văn Kháng với quan niệm: “Nhà văn – triệu phú chữ” 51

Chương 3 QUAN NIỆM VỀ NHÀ VĂN 57

3.1 Sự hình thành, lộ trình phù trợ 58

3.1.1 Phác thảo sự hình thành nhà văn 58

3.1.2 Lộ trình phù trợ hình thành nhà văn

60 3.2 Tài năng và cảm hứng 62

3.2.1 Phẩm chất cơ bản của nhà văn 62

3.2.2 Vai trò của cảm hứng trong sáng tạo văn chương 64

3.3 Cái tâm và tài 69

3.3.1 Mối quan hệ giữa tâm và tài trong sáng tạo văn chương 69

3.3.2 Quan niệm của Ma Văn Kháng về tài và tâm trong nghề văn 71

3.4 Tích lũy vốn sống 73

3.4.1 Nhà văn và sự gắn bó với đời sống

73 3.4.2 Nhà văn và sự tích lũy vốn sống 74

3.5 Rủi ro và may mắn 76

3.5.1 Những rủi ro và may mắn trong nghề văn 76

3.6 Cá tính sáng tạo 83

3.6.1 Cảm hứng trong sáng tạo văn chương 83

3.6.2 Cá tính sán tạo và sự thành công của nghề viết 85

KẾT LUẬN 89

TÀI LIỆU THAM KHẢO 92

Nhắc đến Ma Văn Kháng người ta thường nghĩ đến ông với tư cáchmột nhà văn tài danh, một phẩm chất lao động sáng tạo không mệt mỏi Vớihàng trăm tác phẩm truyện ngắn và hàng chục tiểu thuyết, Ma Văn Kháng đãgiúp cho người đọc tiếp cận những mảng màu đa dạng của một phong cáchsáng tạo độc đáo, khả năng sáng tác dồi dào.

Tuy nhiên, sẽ không đầy đủ nếu chỉ nhìn Ma Văn Kháng ở riêngphương diện sáng tác, bởi con người đa tài, sâu sắc ấy còn là một cây bút viếttiểu luận và bút kí xuất sắc

Tiểu luận, bút kí của Ma Văn Kháng thu hút được sự quan tâm củangười đọc một cách mạnh mẽ Năm 2012 ông cho ra mắt cuốn Phút giâyhuyền diệu thu hút sự quan tâm đặc biệt của đông đảo văn nghệ sĩ và bạn đọc.Tiếp nối sự thành công đó, năm 2015 ông tiếp tục cho ra đời cuốn Nhà văn,anh là ai? Cả hai cuốn sách thể hiện sự trải nghiệm của nhà văn trên phươngdiện sáng tạo mới Sự chuyển kênh sáng tạo của Ma Văn Kháng thuận theo lẽ

tự nhiên, đánh dấu bước lão thực trong ngòi bút của ông trên tất cả nhữngphương tiện sáng tạo khác

Rất nhiều nhà nghiên cứu đã đi sâu phân tích, bình giá về tác phẩm củanhà văn Ma Văn Kháng như: Trần Đăng Suyền; Lã Nguyên; Phong Lê; NgôVăn Giá; Đoàn Trọng Huy…Một trong những cây bút luôn theo sát những tácphẩm của Ma Văn Kháng và nhận được sự đồng thuận và tin cậy tuyệt đối củaông là nhà nghiên cứu Nguyễn Ngọc Thiện Những đánh giá của ông về tâm ýcủa Ma Văn Kháng trong cuốn Phút giây huyền diệu là những đánh giá chântình của một nhãn quan nghiên cứu sắc sảo

Nhìn một cách khái quát, các bài viết tiêu biểu nghiên cứu về tiểu luận,bút kí của Ma Văn Kháng còn ít so với loạt bài nghiên cứu về sáng tác của

cũng như các nhà nghiên cứu tìm hiểu và khám phá.

Từ những lí do trên, tôi mạnh dạn chọn đề tài Ma Văn Kháng bàn vềnghề văn và nhà văn, nhằm đi sâu tìm hiểu những quan niệm của ông về nghềvăn và nhà văn Từ đó có thể hiểu hơn về một loại hình lao động đặc thù -Sáng tác qua nhà văn Ma Văn Kháng - một trong những cây bút tiêu biểu cónhiều đóng góp lớn cho sự phát triển của nền văn học nước nhà

2 Lịch sử vấn đề

Nhắc đến Ma Văn Kháng, không chỉ những người yêu văn mà tất cảchúng ta đều ngưỡng vọng bởi một tài năng luôn dồi dào sức sáng tạo củaông Ở tuổi 80, Ma Văn Kháng vẫn chứng tỏ sức viết của mình còn đều đặn,khi ông vừa cho ra mắt tiểu thuyết Người thợ mộc và tấm ván thiên, (Nxb Trẻ

ấn hành) và cuốn Nhà văn anh là ai? gồm các tiểu luận, bút ký xoay quanhcác câu chuyện về nghề văn Có thể thấy, dù tuổi đã xế chiều nhưng sức làmviệc của lão nhà văn vẫn khiến nhiều đồng nghiệp trẻ ngưỡng mộ và nể phục

80 tuổi, vẫn lao động cần cù với chữ nghĩa Vẫn có nhiều bạn đọc yêu mến,những người bạn tri âm Đến nay, Ma Văn Kháng đã có gia tài 25 tập truyệnvới hơn 200 truyện ngắn, 15 tiểu thuyết Sự ra đời của tập tiểu luận, bút kíNhà văn, anh là ai? của Ma Văn Kháng đã tạo nên một ấn tượng mạnh mẽvới người đọc cũng như bạn bè văn chương

GS Phong Lê, một người bạn của Ma Văn Kháng kể rằng, gần đây ông

có góp ý Ma Văn Kháng nên mở ra một “kênh” mới bên cạnh việc sáng tác.Vậy là ngay lập tức cái “kênh” mới đó ở lão nhà văn như được khai thông,những sản phẩm liên tục hiện hữu khi từ đầu năm 2012 đến nay ông đã in gầnchục bài viết dưới dạng những suy ngẫm về nghề được đúc kết suốt một đờivăn “Sống rồi mới viết”, “Phút giây huyền diệu”, “Nhà văn: Người học nghề

mới… Thậm chí, báo Văn nghệ còn mở hẳn mục “Nhà văn – Nghề văn” để tảinhững bài viết dạng này Hiện tại Ma Văn Kháng vẫn đang tiếp tục với mảng

đề tài này

PGS.TS La Khắc Hòa nhận định: “Ma Văn Kháng là nhà văn của cáiđẹp trong dòng đời sinh hóa, bình dị, hồn nhiên, cái đẹp trong niềm hạnh phúcđược làm người với ý nghĩa đích thực của nó…”

Nhà văn Bích Ngân, một người học trò của Ma Văn Kháng hiện giữcương vị Phó Giám đốc Nhà xuất bản Văn hóa - Văn nghệ, tại buổi lễ ra mắttập sách mới nhất của Ma Văn Kháng đã nói những lời thành kính tri ân nhàvăn Thay mặt nhà xuất bản chị dành cho người thầy của mình những lời trântrọng: “Suốt 50 năm miệt mài cầm bút, nhà văn Ma Văn Kháng đã để lại dấu

ấn riêng biệt trong tâm trí nhiều thế hệ độc giả Đồng thời, nhiều tác phẩm củaông đã cắm những dấu mốc quan trọng trong lịch sử văn học”

Trong bài viết: “ Nhà văn Ma Văn Kháng chuyển kênh viết” tác giảDương Tử Thành có những đánh giá về những chia sẻ với Ma Văn Kháng quatiểu luận, phê bình và bút kí của ông “Những bài viết về lao động nhà văn của

Ma Văn Kháng được ông đúc rút từ những kỷ niệm của chính bản thân,những sự việc đã diễn ra trong suốt đời văn đời người, từ những câu chuyện,những tình tiết xảy ra trong đời sống văn nghệ nước nhà” Chẳng hạn, ở bài

“Sống rồi mới viết” từ một tình huống cụ thể ông đã khái quát để đi đến mộtnhận định về “sống” đối với nhà văn: “Năm 1975, giải phóng miền Namthống nhất đất nước Hội Liên hiệp Thanh niên Thống nhất họp đại hôi bầuBan chấp hành mới Tổng thư ký Nguyễn Đình Thi gọi điện mời tôi sang, nói,

sẽ giới thiệu tôi là đại diện cho giới nhà văn vào ban chấp hành nọ Tôi đáp,tôi đã 40 tuổi, không còn trẻ nữa Nguyễn Đình Thi cười: Làm gì có nhà văn

Nguyên Hồng có Bỉ vỏ đều dưới tuổi hai mươi Vậy với nhà văn, sống không

có nghĩa là sống nhiều năm nhiều tháng”

Nhà nghiên cứu Nguyễn Ngọc Thiện cả một đời say mê nghiên cứu vănhọc cũng dành rất nhiều bài viết về các sáng tác của Ma Văn Kháng và nhậnđược sự tin cậy, đồng thuận của nhà văn Ngay từ những ngày đầu khi nhàvăn chuyển kênh viết, tác giả Nguyễn Ngọc Thiện đã có những bài viết đánhgiá xác đáng về năng lực và tâm huyết của nhà văn trên phương diện sáng tạomới này Khi tác phẩm Phút giây huyền diệu ra mắt độc giả thì chính NguyễnNgọc Thiện là người viết lời bạt cho cuốn sách của nhà văn Những đánh giácủa ông về tâm ý của Ma Văn Kháng được gửi gắm qua cuốn sách là nhữngđánh giá chân tình của một nhãn quan nghiên cứu sắc sảo

Gần đây nhất, có thể kể đến hai công trình nghiên cứu về mảng tiểuluận, bút ký của Ma Văn Kháng của Nguyễn Thị Lệ Nhật và Nguyễn Thị VânAnh Trong luận văn thạc sĩ của mình, cả hai tác giả đều tập trung nghiên cứu

về các vấn đề liên quan đến tiểu luận, bút kí của Ma Văn Kháng Với đề tàiNhững suy nghĩ về nghề văn qua tiểu luận, bút ký của Ma Văn Kháng, tác giảNguyễn Thị Lệ Nhật đã tập trung khai thác, phân tích những quan niệm vềnhà văn, về tác phẩm văn học của Ma Văn Kháng, đồng thời đi sâu tìm hiểumột số bài viết tiêu biểu của Ma Văn Kháng về quan niệm của ông trong vấn

đề viết truyện ngắn và tiểu thuyết

Với luận văn Một số vấn đề lí luận, phê bình văn học qua tiểu luận, bút

lí về nghề văn của Ma Văn Kháng, tác giả Nguyễn Thị Vân Anh tiếp tụchướng khai thác từ luận văn của tác giả Nguyễn Thị Lệ Nhật Tuy nhiên, ởcông trình của mình, Nguyễn Thị Vân Anh chú ý nhiều đến vai trò của nhàvăn – chủ thể sáng tạo văn chương, đồng thời khai thác những đặc thù của văn

Nhìn một cách tổng quát có thể thấy rằng, sau khi cuốn Phút giâyhuyền diệu ra đời và cho đến năm 2015, với sự ra đời của cuốn Nhà văn anh

là ai?, có thể khẳng định rằng: Dẫu Ma Văn Kháng bảo rằng ông không làm

gì nhiều, những tác phẩm vốn viết hoặc trăn trở từ nhiều năm trước nay tậphợp, hoàn thiện và công bố, nhưng rõ ràng hình ảnh cần mẫn, lặng lẽ của ôngvẫn lưu lại trên cánh đồng văn một cách đáng trân trọng Tác phẩm bao hàmnhiều ý nghĩa súc tích soi sáng trên nhiều phương diện: chân dung, phẩmcách, chức năng, tiêu chí, sự hình thành và con đường đi tới của nhà văn…Đó

là những suy tư bình dị mà sâu sắc, trần thế mà thiêng liêng, đơn sơ mà caođẹp, khiêm nhường mà kiêu hãnh

Như vậy, cùng với sự ra đời của hai cuốn sách thuộc mảng tiểu luận,bút kí của Ma Văn Kháng về công việc mang tính đặc thù của nghề viết , chođến nay còn thiếu những công trình nghiên cứu chuyên sâu về Ma VănKháng- nhà tiểu luận bút ký Vì thế tôi mạnh dạn chọn đề tài: Ma Văn Khángbàn về nghề văn và nhà văn nhằm đi sâu tìm hiểu về những quan niệm và chia

sẻ của ông về nghề văn và nhà văn, từ đó hiểu hơn về những công việc bếpnúc của một nhà văn, những khát khao trăn trở với nghề của một nhà văn đãdành trọn cả cuộc đời tâm huyết và sáng tạo ra nhiều tác phẩm đặc sắc, đónggóp cho sự phát triển của văn học nước nhà

Văn Kháng quan niệm về nhà văn, nghề văn, về hoạt động lao động viết văn.

Từ đó soi chiếu vào một số tác phẩm cụ thể của nhà văn để làm sáng rõ thêmmột phương diện tài năng mới của Ma Văn Kháng thông qua mảng tiểu luậnbút kí về nghề văn

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Luận văn chủ yếu tập trung đi sâu nghiên cứu một số vấn đề lí luận,phê bình văn học của Ma Văn Kháng qua hai cuốn:

- Phút giây huyền diệu – Nxb Hội nhà văn, Hà Nội, 2013

- Nhà văn anh là ai? - Tiểu luận và bút kí về nghề văn, Nxb Văn hóaVăn nghệ, TP Hồ Chí Minh, 2015

Đồng thời, luận văn cũng mở rộng nghiên cứu những bài tiểu luận vàbút kí của Ma Văn Kháng từng được công bố trước đó trong cuốn Văn họcViệt Nam thế kí XX, Quyển năm (Lí luận – phê bình 1975 – 2000, tập XIII.trang 516 - 570) do nhà nghiên cứu Nguyễn Ngọc Thiện tập hợp lại nhằmsáng tỏ thêm quá trình hình thành tư duy lí luận của một cá tính sáng tạo MaVăn Kháng

6 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn chủ yếu sử dụng các phương pháp sau:

1 Phương pháp khảo sát thực chứng lí luận

2 Phương pháp phân tích, tổng hợp

3 Phương pháp so sánh

7 Đóng góp của luận văn

Đây có thể coi là một trong những công trình khoa học đầu tiên chọncuốn Nhà văn anh là ai? làm đối tượng nghiên cứu, kết hợp với cuốn Phútgiây huyền diệu và một số bài tiểu luận, phê bình trước đó của ông để khái

hướng nghiên cứu này, luận văn hi vọng đóng góp thêm một phần vào nhữngkết quả nghiên cứu về Ma Văn Kháng ở phương diện tiểu luận, phê bình vănhọc.

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung của luận văn được trình bàytrong 3 chương.:

Chương 1 Vai trò, sứ mệnh cao cả của văn chương

Chương 2 Quan niệm về nghề văn

Chương 3 Quan niệm về nhà văn

Chương 1VAI TRÒ, SỨ MỆNH CAO CẢ CỦA VĂN CHƯƠNG

Tác phẩm văn học muốn trường tồn phải mang trong mình một sức hấpdẫn riêng và cho đến nay, nhân loại đã có một kho tàng văn học khổng lồ.Đọc một tác phẩm văn học điều mà chúng ta quan tâm hơn cả là sau nhữngcâu chữ, những cách thể hiện hấp dẫn, nhà văn đem đến cho độc giả điều gì?Nếu tài năng của họa sĩ được đánh giá bằng đường nét, màu sắc của bức vẽ,tài năng nhà văn được đánh giá dựa trên những vấn đề cuộc sống mà anh ta đềcập trong tác phẩm được sáng tạo bằng chữ nghĩa Nói như vậy để khẳng địnhrằng văn học nghệ thuật nhất định phải liên hệ với cuộc sống, nhất định phảimang sức mạnh có được từ thiên chức của mình Bản thân văn học cũng làmột loại hình nghệ thuật mang tính đặc thù có tác động lớn đến cuộc sống Cóthể nói, nhà văn là “người thư kí trung thành của thời đại"

Văn học mang đến cho con người những xúc cảm về đời sống và đòihỏi con người có trách nhiệm và ý nghĩa đối với cuộc đời Khi đã dấn thânvào văn nghiệp, nhà văn trở thành “Một kẻ tuẫn nạn may mắn, là kẻ sẵn sàngphục vụ trung thành cho văn học và thực sự trở thành nô lệ cho văn học” (J.MPvargas Liosa)

Văn học mở ra những chân trời hiểu biết mới, những tầm nhận thứcmới thúc đẩy quá trình phát triển của con người Bởi lẽ mỗi chính thể văn học

là một tấm gương cho độc giả soi mình vào để tự hoàn thiện bản thân, đồngthời đó cũng chính là kho tàng kinh nghiệm sống có tác dụng trực tiếp đếnquá trình giao tiếp của con người Một nhà lí luận đã rất đúng khi cho “nghệthuật là một phương thức tồn tại của con người Nó giúp cho con người mãimãi là con người không sa xuống thành con vật, cũng không biến thànhnhững ông thánh vô duyên vô bổ…”

trong cuộc sống Văn học giúp bồi dưỡng tâm hồn con người, giúp con ngườicảm nhận được cái đẹp từ cuộc sống xung quanh Văn học chính là tấmgương phản chiếu văn hóa giúp con người hiểu hơn về những giá trị văn hóacủa dân tộc trường tồn qua mấy nghìn năm lịch sử.

1.1 Văn chương thể hiện khát vọng về cái đẹp

1.1.1 Cái đẹp là nguồn cảm hứng vô tận trong văn chương

Là người nghệ sĩ, dù cho ở bất cứ một công việc lao động nghệ thuậtnào người nghệ sĩ ấy luôn mang trong mình một cảm hứng vô tận trước cáiđẹp, nói chính xác là luôn mang một khát vọng hướng tới cái đẹp Bản thâncái đẹp tự nó đã sinh ra để ban tặng cho cuộc đời và người nghệ sĩ chính làngười phát hiện và tôn vinh cái đẹp đó trong các tác phẩm văn chương Cáiđẹp đi vào tác phẩm văn chương bằng sự biểu hiện đa dạng và độc đáo theocách riêng, có cái đẹp nảy sinh từ niềm vui, từ khát vọng về hạnh phúc, cũng

có khi khát vọng được bật lên từ chính những bất hạnh, những thất bại vàđắng cay của cuộc đời Dù thế nào đi nữa, cái đẹp vẫn luôn hiện hữu để dângtặng cho con người những cung bậc cảm xúc khắc khoải khôn nguôi

Mọi ngành nghệ thuật trong đó có văn chương đều hướng tới một khátvọng về cái đẹp, đưa con người đến những chân trời tri thức từ đó khơi gợicho con người cảm nhận được cái đẹp chân chính mà căn nguyên của cái đẹpchính là cái thật, cái thiện, cái cao cả Hướng con người đến với sự thật đạo lí,với lẽ phải, với những điều tốt đẹp, đối lập với cái ác, cái xấu Những tácphẩm văn học chân chính của nền văn học nhân loại là những tác phẩm vì conngười, hướng tới cái đẹp toàn mĩ đó là cái cao thượng, cái thủy chung Nhữngngười khốn khổ của V.Hugo, Truyện Kiều của Nguyễn Du…là những tácphẩm sống mãi với thời gian bởi sức mạnh cảm hóa sâu sắc, bởi lòng yêu

thương con người mênh mông, giúp con người nhận ra ánh sáng, tìm đến điềuthiện, điều hạnh phúc Đó chính là cái đẹp, là lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn cókhả năng nhân đạo hóa con người, làm cho con người tin hơn ở những điềuthiện, ở khả năng vươn tới cái cao cả, kể cả những con người đã trải qua vàchịu đựng những tổn thất khủng khiếp do xã hội hoặc có khi do chính mình

vô ý gây ra

Văn học hướng tới cái đẹp mà bản chất của cái đẹp phần nào đó chính

là cái thiện Văn học hướng đến cái thiện, thanh lọc tâm hồn là một trongnhững giá trị thẩm mĩ của văn chương nghệ thuật, là mục đích khi sáng tạocủa người nghệ sĩ Đọc những tác phẩm của nhà văn Nam Cao như Đời Thừa,Giăng sáng…người đọc không chỉ cảm thông với các nhân vật có cảnh ngộ éo

le trong truyện mà tác phẩm còn như tấm gương soi để mỗi chúng ta tự nhận

ra mình, không ngừng vươn lên hoàn cảnh của bản thân để sống tốt đẹp hơn

Đó cũng chính là điều mà Nam Cao mong mỏi ở những tác phẩm của mình.Ông cho rằng, tác phẩm văn học phải hướng tới những giá trị cao đẹp “Nóchứa đựng một cái gì lớn lao, mạnh mẽ, vừa đau đớn lại vừa phấn khởi Nó catụng lòng thương, tình bác ái, sự công bình, nó làm cho người gần ngườihơn” Với nhà văn Thạch Lam “Văn chương không phải là cách đem đến chocon người sự thoát li hay sự quên, trái lại văn chương là một thứ khí giớithanh cao và đắc lực mà ta có thể vừa tố cáo và thay đổi một thế giới giả dốitàn ác, vừa làm cho lòng người thêm trong sạch và phong phú hơn” Có thểnói, cái đẹp toát ra từ văn chương chính là giúp con người thanh lọc tinh thần,đưa con người hướng về bản thể, đó chính là sứ mệnh đích thực của vănchương

Từ thế kỉ thứ XIX, nhà mỹ học người Nga Tsecnuepxki đã đưa ra quanniệm: “Cái đẹp là cuộc sống”, theo ông cái đẹp luôn hiện hữu trong cuộc sốngxung quanh chúng ta Nó có trong tất cả những sự vật, hiện tượng cho đến conngười Tuy nhiên, trong nghệ thuật thì cái đẹp được biểu hiện tập trung hơn,

kết tinh được những cái đẹp trong cuộc sống để làm nên những áng vănchương tuyệt mĩ ban tặng cuộc đời Nhận thức được điều này, các nhà văn ởnhiều thế hệ trước và sau này luôn lấy vẻ đẹp muôn hình vạn trạng của cuộcsống làm mục đích sáng tạo văn chương Đó là cái đẹp trong thiên nhiên,trong xã hội và đặc biệt là con người.

Cái đẹp trong xã hội vô cùng phong phú, đó là cái đẹp trong đời sốnghằng ngày, trong lao động và trong đấu tranh Không nên xem thường cáibình dị trong cuộc sống đời thường, một hành vi, một nếp sống, một thói quentrong gia đình và trong cộng đồng đều được đánh giá theo tiêu chuẩn cái đẹp.Tác phẩm văn chương cũng luôn theo đuổi mục đích đó bằng cách tái hiện cáiđẹp trong đời sống, đề cao cái đẹp, khơi gợi cái đẹp và khiến cái đẹp luônsong hành cùng cuộc sống của con người Đó chính là giá trị thẩm mĩ caonhất của văn chương nghệ thuật

Tuy nhiên, trong quá trình nhận ra và nắm bắt cái đẹp, mỗi nhà văn lại

có cách cảm nhận khác nhau Thiết nghĩ, để truyền tải được cái đẹp trong giátrị nguyên bản của nó nhà văn phải có một tầm tư duy sâu sắc và nhà văn phảiluôn mong muốn biểu hiện nó như khát vọng vươn đến muôn đời

1.1.2 Quan niệm của Ma Văn Kháng về cái đẹp trong văn chương

Nói về vẻ đẹp văn chương trong tác phẩm, nhà nghiên cứu Phong Lêtừng nhận xét: “Hàng trăm truyện ngắn, hàng chục tiểu thuyết trên hànhtrình dài, dẫu có lúc ngôn ngữ chính luận tràn lấn nhưng cũng không làmthay đổi, biến dạng tiếng nói nghệ thuật đích thực trong tác phẩm của MaVăn Kháng Một tiếng nói nghệ thuật từ chính cuộc đời trần trụi, xù xì, thônhám, đa sự cất lên”

Nhà văn Ma Văn Kháng thì cho rằng: “Tính độc đáo của văn chương

và sự sáng tạo có tính thần thánh có thể đó là nguồn cảm hứng cuốn hút mãimãi tôi Chứ không phải là cái danh đơn thuần, cái tiếng tăm thông tục”

[15,Tr.192] Quá trình sáng tác là một quá trình nhập đồng, thăng hoa hoặcđau đáu dằn vặt, nhưng là xa lìa hoàn toàn tục lụy phàm trần, với tất cả bồihồi trước cái bí ẩn chưa hề biết, với những gắng gỏi trên sức của mình, trongcơn say mê điên rồ duy nhất, với khát vọng duy nhất là tạo dựng toà lâu đàinguy nga tráng lệ của mình Và đó là tính tự do tuyệt đối của nghề văn Ở đâyquyền lực nào cũng bị gạt ra ngoài Ở đây chỉ có chủ thể là nhà văn với oaiquyền tuyệt đối Ông tin rằng đó là bản năng trong sáng hồn nhiên tuyệt vờicủa sự sáng tạo ở nhiều nhà văn có tài thật sự Chính là cái thiêng liêng, cái bí

ẩn của văn chương đã hút hồn họ Và đó là căn nguyên của sự tồn tại của thứnghệ thuật ngôn ngữ siêu đẳng này “Văn chương sẽ còn mãi mãi với conngười như một lẽ tự nhiên kỳ lạ, cho dù nó là một thứ hàng hoá bị trả giá quáthấp, cho dù nó bị dè bỉu dìm dập; cho dù nó có thể gây nên bao nhiêu oankhổ, cho đời người Đó là điều ta đã thấy qua cái thoải mái, thanh thản, thậmchí ngông ngạo của không ít các nhà văn” [15,Tr.193]

“Chúng ta yêu mê say công việc của mình, vì như Maxim Gorki nói:Với quyển sách và cây bút là vũ khí trong tay, chúng ta chiến đấu cho ngàymai! Vì nghề nghiệp này đã hóa giải tâm hồn và lý tưởng của chúng ta Vìhơn ở đâu hết, đây là một nghề nghiệp để hóa thân đến triệt để, đến tận cùng

Vì khát vọng về sự toàn thiện, toàn mỹ trên mỗi câu chữ, mỗi trang văn” - MaVăn Kháng viết Mạch viết của ông trong suốt cuốn sách dựa vào triết lý

“thuận theo người mà không bỏ mình” của nhà thơ - chí sĩ Nguyễn ThượngHiền (1868-1925)

Ông suy ngẫm thêm về cách nói “phải sống cuộc đời rất thơ” củaHoàng Cầm để giúp bạn đọc hiểu rằng sáng tạo nghĩa là phải sống cuộc đờicủa kẻ nhạy cảm, thường trực tiếp nhận cái mới mẻ, biết rung động trướcnhững vẻ đẹp, xúc động trước tình cảm nhân văn, yêu quý dân tộc, đất nước,nhìn ra được những cái vô hình vô ảnh, xuyên thấu được chốn thăm thẳm của

cuộc đời, tâm can thời đại… Và sau cùng là biết chuyển hóa hiện thực quangôn ngữ thành những hình tượng thẩm mỹ “Trút hết vào những trang sáchtoàn bộ tinh lực của đời người Giữa các dòng chữ, ta nghe thấy tiếng đập bồihồi của con tim bệnh tật…Viết xong một cuốn sách, như một kẻ mất máu, anh

đã kiệt lực hoàn toàn…” - ông bày tỏ

Theo Ma Văn Kháng, nghệ thuật không có nhiệm vụ phải thay đổi bất

cứ điều gì cả Nghệ thuật chỉ hiện diện đó, để ta có được khoái cảm khi sángtạo, đem đến cho ta một cảm xúc mãnh kiệt khi được đọc một kiệt tác, cho tatận hưởng vẹ đẹp tỏa ra từ đó.Vẻ đẹp của những trùm tia sáng rực rữ chói lòa,bền bỉ lâu dài, nhưng rồi cũng lụi tàn

Tiếp nối tư tưởng của những thế hệ đi trước, nhà văn Ma Văn Khángluôn xác định mục tiêu viết lên các tác phẩm văn học để hướng con ngườivươn tới cuộc sống tốt đẹp Ông luôn tâm niệm rằng nhà văn cần nuôi dưỡngkhát vọng nhận thức tường minh cái đẹp tồn tại trong thiên nhiên, trong xã hội

và trong nhân cách con người, đó là “cái khát vọng nhất thiết và quyết hoànthành cái dự định lớn lao, cái đẹp toàn thiện, toàn mĩ”[18,Tr.28] Khát vọng

đó như dòng máu chảy trong huyết quản, là ngọn lửa luôn ấm nồng trong tráitim chan chứa tình đời của người nghệ sĩ Ngọn lửa ấy thắp lên thứ ánh sángkhông quá chói lóa nhưng cũng đủ để truyền đi và lan tỏa tới hàng triệu tráitim và khối óc của người đọc muôn đời Quan niệm này được ông phát biểumột cách sâu sắc: “Yêu cái đẹp, mê say cái đẹp, tạo lập nên cái đẹp chẳngphải là đặc quyền của riêng ai Đó là tố chất tiên khởi trong sáng thanh khiếttuyệt đối trong hoạt động của tất cả mọi người lao động trên lĩnh vực nghệthuật và tinh thần” [18,Tr.44]

Với ông, cái đẹp không chỉ có niềm vui, hạnh phúc mà còn có cả nỗibuồn: “Văn học chính là nỗi buồn về cái đẹp, về lí tưởng, về nỗi đau giằng xé,

về số phận con người, là sự cắn rứt lương tri không yên, là cuộc đấu tranh nội

tâm giữa hai phần sáng – tối, giữa thiện và ác, khi con người có khả năngphân đôi” [25,Tr.518] Soi chiếu vào những tác phẩm của ông, chúng ta thấynhà văn dù nói đến con người, xã hội ở khía cạnh nào cũng đều thấy đượcdụng ý thể hiện cái đẹp trong tác phẩm của ông Với Ma Văn Kháng, conngười tồn tại như hai mặt của một bản thể, có vui- buồn, sướng- khổ…Và vănhọc khi viết về số phận con người thì phải thể hiện được đầy đủ những mặtđang hiện hữu và cả những mặt còn khuất lấp.

Ma Văn Kháng cho rằng, nghề viết văn có một sức hấp dẫn riêng “nghềvăn với tôi, trước hết là thế, là ở sự cặm cụi âm thầm với từng con chữ, để rồiqua tổng thể phóng chiếu như thấm nhuần phép lạ, tạo nên một chế phẩm vănchương hoàn thiện, đẹp lộng lẫy nguy nga” [15,Tr.191] Có lẽ rằng với MaVăn Kháng khát vọng vươn tới cái đẹp hoàn mĩ trong văn chương luôn thôithúc nhà văn bước vào những cuộc tìm kiếm với tất cả niềm say mê, hứng thú

và khao khát đến tận cùng

Để biểu hiện con người trong chiều kích sâu xa của tâm hồn, trí tuệ vàphong cách đó là điều nhà văn luôn trăn trở, luôn phải sống với tất cả thế giớihiện thực, đưa cảm xúc thăng hoa, thậm chí đôi khi phấn khích tưởng nhưđiên rồ để cho ra đời nhưng tác phẩm có giá trị, đủ sức lay động lòng người.Hạnh phúc của người cầm bút là sau công cuộc lao động miệt mài, gian khổ

và cô đơn đến cùng cực, họ sẽ được nhìn thấy thành quả lao động đáng cangợi: “Quá trình sáng tác là quá trình nhập đồng, thăng hoa hoặc đau đớn, dằnvặt, như là xa lìa hoàn toàn tục lụy phàm trần, với tất cả bồi hồi trước cái bí ẩnchưa hề biết với những gắng gỏi trên sức của mình, trong cơn say mê điên rồnhất, với khát vọng chung nhất là tạo dựng tòa lâu đài nguy nga tráng lệ củamình.” [25,Tr.193]

1.1.3 Khát vọng hướng tới cái đẹp trong tác phẩm của Ma Văn Kháng

Đúc kết từ cuộc đời văn của mình, Ma Văn Kháng chỉ ra rằng: Đặcđiểm căn bản nhất trong những sáng tác của mình chính là cái đẹp bi tráng,

cái đẹp sản sinh từ trong lao khổ và đau đớn Từ Đồng bạc trắng hoa xòe vớinhân vật Pao phải chịu bao đau thương mất mát từ cuộc sống gia đình, chođến Mưa mùa hạ, Đám cưới không có giấy giá thú, Mùa lá rụng trongvườn…khi ông viết về người trí thức, dấn thân và hi sinh, về những cái chết

bi hùng Tất cả những tác phẩm đó ông đều viết bằng sự thôi thúc mãnh liệtcủa con tim dựa trên sức hút của văn chương Con người trải qua những mấtmát gian truân, khổ đau thì cái đích cuối cùng cũng hướng tới cái đẹp củađiều thiện và chắc chắn không thể không nhắc đến cái đẹp toát ra từ nhữngtrang văn ông viết về thiên nhiên và con người vùng cao với con mắt tinh đời

và tấm lòng nhân ái

“Một mình một ngựa, hình tượng đầy cảm hứng kiêu hùng đó đồng thời

đã hàm chứa ở trong nó mặc cảm cô đơn của mỗi đời người trong cuộc sốngvốn là sản phẩm của tạo hoá mang sự hoà trộn hữu cơ giữa vẻ đẹp anh hùngcao cả lãng mạn phi thường với thói đời nhỏ nhặt, tầm thường, thậm chí đêtiện xấu xa…” [15,Tr.195]

Có thế nói, trong hơn nửa thế kỉ cầm bút, có lẽ điều tâm đắc nhất cũng

là điều mà nhà văn đã dành cả cuộc đời tìm kiếm và theo đuổi đó chính là viếtlên những tác phẩm chứa chan tình người, lấy cảm hứng từ cái đẹp của tâmhồn , những cái đẹp đang và sẽ mãi hiện hữu trong đời sống con người đểdâng tặng cho cuộc đời, như thế coi như ông đã làm tròn sứ mệnh của mộtnhà văn Xuyên suốt chiều dài lịch sử, cái đẹp luôn và mãi mãi là nguồn cảmxúc mãnh liệt giúp cho nhà văn thực thi khát vọng phản ánh, kiếm tìm vẻ đẹptrong đời sống con người Đúng như nhà văn đã chia sẻ: “Cái đẹp chỉ có nómới đủ sức đưa ta đi trên con đường sáng tạo thiên lý, cái đẹp chiếm lĩnhđược nó là mãn nguyện, là chiến công” [25,Tr 33]

1.2 Văn chương là tấm gương phản chiếu văn hóa

1.2.1 Vai trò của văn chương với đời sống

Theo quan niệm của triết học Mác – Lê Nin, hiện thực là nguồn gốc củanhận thức, của ý thức, văn chương là một hình thái ý thức xã hội, một hìnhthức nhận thức; do đó, hiện thực đời sống là nguồn gốc của văn chương, làmảnh đất nuôi dưỡng văn chương, là chìa khóa để giải thích mọi hiện tượng ,

dù là phức tạp nhất của văn chương Cũng chính từ cơ sở lí luận này màchúng ta đã hiểu vì sao đối tượng của văn chương là hiện thực khách quan, làcon người và đời sống xã hội

Như thế, bất kỳ một nền văn chương nào cũng hình thành trên cơ sởmột hiện thực xã hội nhất định; bất kỳ một tác phẩm nào cũng là sự khúc xạcủa những vấn đề cuộc sống, bất kỳ một nhà văn nào cũng thoát thai từ mộtmôi trường sống nhất định Phản ánh hiện thực là thuộc tính tất yếu của vănchương

Văn chương nghệ thuật đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với đờisống con người Mỗi tác phẩm văn học đều mang trong nó sứ mệnh cao cả, làtấm gương phản chiếu văn hóa của thời đại mà tác phẩm đó ra đời Cùng vớithời gian, văn chương đã và đang tiếp tục khẳng định vị trí quan trọng củamình đối với nhân loại Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng cho rằng: “Cái caoquý của một đất nước, một dân tộc là ở giá trị văn hóa…văn học nghệ thuật

có nhiệm vụ và có tác dụng to lớn trong việc sáng tạo nên giá trị văn hóa ấy”

Có thể nói, từ bao đời nay, văn chương nghệ thuật luôn là món ăn tinh thần,đáp ứng nhu cầu tất yếu của xã hội Chính từ những nhu cầu tất yếu đó mà conngười đã không ngừng sáng tạo nên các tác phẩm văn học để thưởng thức nó

Có thể nói, chính cuộc sống bao la kì diệu với bao trăn trở suy tư đãmang tới chất liệu vô giá, phong phú và trở thành nơi xuất phát và cũng lànơi đi về của văn học Đời sống là chất liệu, là nơi khơi nguồn cho cảm hứng

sáng tạo vô hạn cho người nghệ sĩ, góp phần giúp người nghệ sĩ cống hiếnnhiều hơn nữa cho nghệ thuật.

Mối quan hệ giữa văn chương và đời sống có thể ví như hai mặt củamột bàn tay, đó là mối quan hệ căn cốt, máu thịt Văn chương, rộng ra là nghệthuật luôn gắn chặt với đời sống của nhân dân và thời đại mình bởi một lẽthật giản đơn: Con người và xã hội vốn sinh ra văn chương để thỏa mãn nhucầu tinh thần giàu có và cao đẹp vô hạn của chính mình, vậy nên văn chươngkhông thể tách rời cuộc sống, nói như nhà văn Pháp Albert Camus: “ Nghệthuật sẽ chẳng là gì nếu không có thực tại Nhưng không có nghệ thuật thìthực tại cũng chẳng có bao nhiêu giá trị [25,Tr.49]

Chính cuộc sống bao la kì diệu với bao trăn trở suy tư đã mang tới chấtliệu vô giá, phong phú và trở thành nơi xuất phát và cũng là nơi đi về của vănhọc Đời sống là chất liệu, là nơi khơi nguồn cảm hứng sáng tạo vô hạn chongười nghệ sĩ, mỗi sự việc, sự vật diễn ra trong đời sống hàng ngày có thể lànơi bắt đầu cho một kiệt tác, một hình tượng điển hình để lại dấu ấn sâu đậmcho người đọc

Trên thực tế, nhà văn chính là người thư kí trung thành của thời đại,bằng tài năng và sụ hiểu biết, nhà văn đem tác phẩm của mình tới bạn đọc,giúp họ hiểu hơn về cuộc sống, về thời đại Vì thế, muốn thành công, trướchết nhà văn phải là người có trình độ và tâm huyết, tỉnh táo và bản lĩnh đểnhìn nhận hiện thực một cách đúng đắn nhất, đồng thời cũng đủ nhạy cảm đểnắm bắt rồi từ đó thấu hiểu bản chất sự việc Điều cốt lõi để làm nên một tácphẩm có sức hấp dẫn và giá trị lâu bền chính là những hiểu biết của nhà văn

về đời sống, tài năng và cảm nhận của nhà văn Thâm nhập đời sống cũngkhông phải mỗi nhà văn là một cuốn sổ ghi chép tư liệu, mà phải biến thànhnỗi xúc động, là những tích tụ, cô đọng biến thành hữu cơ trong mỗi suy nghĩ

và tưởng tượng, cũng như sự bày tỏ quan điểm của nhà văn Như vậy, văn

chương chính là một phần không thể thiếu làm nên những giá trị trường tồncủa đời sống con người, văn chương là tấm gương phản ánh cuộc sống vàlinh hồn của văn chương phải luôn luôn là tình yêu lón của nhà văn với cuộcđời.

1.2.2 Lăng kính văn hóa trong quan niệm của Ma Văn Kháng

Tác phẩm văn học là sản phẩm tinh thần được các nhà văn thai nghén

từ những ý tưởng được chưng cất từ cuộc sống Chất liệu cuộc sống chính lànguồn cảm hứng để các nhà văn sáng tác Chính vì vậy, mỗi thời đại đi qua,tác phẩm văn học lại cho người đọc thấy được những góc nhìn văn hóa khácnhau

Bàn về vị trí của văn chương nghệ thuật trong đời sống, nhà văn MaVăn Kháng cho rằng: “Con người không thể không cần đến nó Cần đến nó

vì nó hàm chứa những giá trị mà không một phương tiện nghệ thuật nào cóđược Vâng, giá trị của văn chương tồn tại ở chính chỗ…cái cuộc sống đượclưu lại được xác định bằng ngôn từ văn tự [15,Tr.102], “Từ khi loài người cóngôn ngữ văn tự thì quỷ thần cũng phải khóc than” [15,Tr.102]

Với Ma Văn Kháng, văn học chính là nơi lưu giữ hình bóng của cuộcđời, nói theo chữ của Nguyễn Tuân thì đó là “Một thời vang bóng” Đọc HàNội 36 phố phường và Gió lạnh đầu mùa của Thạch Lam ta cảm thấy nao naoxao xác biết bao là hoài cảm mênh mang về cuộc sống Đọc tiểu thuyết của

Tự lực văn đoàn thấy rưng rưng cảm động như ngược dòng trở về một thời xaxưa Đọc Số Đỏ gặp những Xuân Tóc đỏ, bà phó Đoan, cả một thế giới nhânvật kì quặc và phi lý là bước vào cái bảo tàng có thể nhìn thấy được ảnh hình,nghe được âm thanh, ngửi được mùi vị đời sống hiện thực của một thời nhốnhăng lố bịch và khôi hài Cuốn tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn của MaVăn Kháng ghi lại một thời đã qua cách đây hơn bốn chục năm, nhà văn tâmsự: “Nếu sau khi đọc cuốn sách của tôi , bạn đọc gật gù nói rằng: à, cái thờicách đây bốn chục năm, người ta sống như thế đấy Thì tôi đã vô cùng mãnnguyện và cảm kích rồi” [15,Tr.104]

Với Ma Văn Kháng, văn học giản dị là vậy Do vậy, ông rất tâm đắcvới định nghĩa sau đây về tiểu thuyết của Bách khoa toàn thư Comptons Anhquốc “Tiểu thuyết là mảnh đất lưu giữ bóng hình cuộc đời” Văn học chính làtấm gương phản ánh đời sống và để con người tự soi chiếu chính bản thânmình “Văn hóa chẳng cứu vớt được ai, chẳng cứu vớt được cái gì, văn hóakhông biện hộ Nhưng đó là sản phẩm của con người; con người tự phóngchiếu trong đó, tự nhận ra mình trong đó, riêng chỉ có tấm gương ấy cũng chocon người thấy hình ảnh của mình [15,Tr.105]

Cũng theo Ma Văn Kháng, ông cho rằng, vai trò và vị trí của vănchương nghệ thuật là khả năng mở rộng biên độ đời sống con người “chúngkhiến cho cuộc đời hữu hạn của mỗi con người trở nên phong phú đến vô hạn

Và đó là lí do tồn tại mãi mãi của văn chương, là thứ văn chương để đời”[15,Tr.106]

Ma Văn Kháng cho rằng chất liệu chính là yếu tố quan trọng tạo nênmột tác phẩm đặc sắc Mỗi nhà văn cần biết khai thác chất liệu cuộc sống mộtcách thông minh và hiệu quả để cho ra đời những tác phẩm văn học có giá trị:

“Những chất liệu đã được khai thác quá nhiều, đã trở thành nhàm chán, cũ kĩ,thậm chí quá tầm thường, không đáp ứng được yêu cầu ngày càng phải có yếu

tố mới lạ hơn, hay hơn, nhiều khám phá sâu sắc hơn về con người và cuộcsống” [14,Tr.81] Theo Ma Văn Kháng, “chỉ có nhà văn biết rộng, hiểu sâu,

có kiến văn thâm hậu, có tầm văn hóa cao mới có thể nhận ra được cái đặc sắcriêng biệt của dân tộc trong tương quan văn hóa chung; nhận ra được sựphong phú của hiện thực; nhận thấy được cái đẹp đẽ, lạ lùng, mới mẻ, cáichiều sâu hàm chứa, cái huyền ảo trong đời sống hiện thực xô bồ, hỗn độn,quen nhàm” [14,Tr.81] Chỉ có nhà văn có tầm văn hóa sâu rộng mới có thểtìm kiếm được chất liệu đích đáng cho công cuộc tái tạo của mình

1.2.3 Văn chương của Ma Văn Kháng phản ánh góc nhìn thời đại

Từ thực tế sáng tác, nhà văn Ma Văn Kháng cho thấy chất liệu đời sống

vô cùng quan trọng, từ chất liệu đến tác phẩm là quá trình để hoa đời kết trái.Truyện ngắn San Cha Chải được viết dựa trên câu chuyện có thật mà nhà văn

đã được nghe kể hồi công tác ở Lào Cai Nội dung kể về một anh du kíchMèo nhận nhiệm vụ áp tải một tên trùm phỉ xã bắt được ra huyện Dọc đườngtên trùm phỉ tỉ tê trò truyện khơi gợi tình cảm dân tộc, anh mủi lòng Một lúcsau đang đi gặp con suối mát, anh đã cởi trói cho nó tắm rồi sau đó giao súngcho nó giữ hộ để mình xuống tắm Kết quả là tên trùm phỉ cầm súng bắn anh

du kích, may mà không trúng rồi ù té chạy trốn vào rừng” [18,Tr.223] Từchất liệu sống nguyên trạng này, nhà văn đã dụng công dùng toàn bộ tài năng

và tâm huyết của mình cho ra đời một tác phẩm xuất sắc, chứa đầy dunglượng đời sống

Bí thư tỉnh ủy Lào Cai Trường Minh là nguyên mẫu gợi cảm hứng chonhà văn xây dựng nên hình tượng nhân vật Quyết Định trong tiểu thuyết Mộtmình một ngựa …Đánh giá tầm quan trọng của đời sống đối với văn chương,

Ma Văn Kháng cho rằng: “viết được một tác phẩm hay, nhất thiết không thểchỉ dựa vào năng lực chủ quan được gọi là cảm hứng, tài năng- chất liệu! Chấtliệu là yếu tố đặc biệt quan trọng ngay cả với thiên tài” [18,Tr.19]

Tuy nhiên, từ chất liệu cuộc sống ấy, mỗi nhà văn lại có cách khai thácriêng Nói cách khác, hiện thực của tác phẩm văn chương là hiện thực đượckhúc xạ qua lăng kính của người nghệ sĩ, nghĩa là hiện thực thứ hai chứ khôngphải hiện thực ở dạng sao chép Cho nên, nó phải vượt lên hiện thực ở dạng

“nguyên liệu” để đạt tới “hiện thực nghệ thuật”, tức là hiện thực mang tầm tưtưởng và triết học Và đến lượt mình “hiện thực nghệ thuật tác động ngược lạihiện thực đời sống, mang đến những giá trị tinh thần vô giá cho con người,thổi hồn vào đời sống Nhà văn Ma Văn Kháng cho rằng: “Thực tại nhờ công

lao nghệ thuật đã gia thêm giá trị, vật thô phàm đã hóa thân thành thực thểlinh hồn nhờ một khúc xạ nghệ thuật đã diễn ra âm thầm, vô cùng bí ẩn,không ai giống ai, như một phép lạ và không một cỗ máy tinh xảo nào có thểthay thế được” [18,Tr.40].

Như vậy, hiện thực chính là chất liệu để tạo nên tư liệu cho nhà vănsáng tác Dù có hư cấu, tưởng tượng đến đâu thì người viết vẫn phải dựa trêncái nền của hiện thực, người cầm bút không nói được những điều vượt rangoài sự hiểu biết của họ Thực tế đời sống chính là lọ nước thần, là niêu cơm

ăn không bao giờ hết của bất cứ nhà văn nào Nhà văn càng nhiều vốn sống,càng hiểu biết về cuộc sống bao nhiêu thì tác phẩm đó càng thành công bấynhiêu

Có thể nói, nhà văn đã đặt văn chương trong mối quan hệ mật thiết vớiđời sống, là một phần không thể thiếu làm nên giá trị trường tồn của đời sốngcon người Mỗi tác phẩm văn học ra đời đều là thành quả của sự chắt lọcnhững gì tinh túy và đẹp đẽ nhất của cuộc sống Văn chương chính là tấmgương được khúc xạ, phản chiếu cuộc sống và linh hồn của văn chương phảiluôn luôn thể hiện một tình yêu lớn của nhà văn với cuộc đời

1.3 “Mua vui và để đời”

1.3.1 Nhà văn và tác phẩm để đời

Tác phẩm văn học được sản sinh trong quá trình người nghệ sĩ trảinghiệm và dấn thân vào cuộc đời Mỗi câu chuyện, mỗi cảnh ngộ, mỗi nhânvật đều mang đến cho người nghệ sĩ những cảm xúc khó quên, và đôi khi nókhông chỉ là những khoảnh khắc để mua vui mà có thể nó sẽ là những tácphẩm mà “trăm năm sau người đời còn ngưỡng mộ, còn tìm đọc!” Nhà văn

Ma Văn Kháng cho rằng viết văn là một sự trải nghiệm thú vị “khi có cảmgiác đã nắm trong tay những yếu tố của thành công, đã nhìn thấy tòa lâu đàivăn chương được xây đắp bằng tài năng và các chất liệu đã tích tụ cả đờingười, đang hiện lên rực rỡ ở trước mắt Cũng có thể đó chỉ là một tiếng nói

thầm, lòng hẹn với lòng, nhưng cũng là bộc lộ cái khát vọng âm ỉ đã nuôidưỡng mình, đã khiến mình cắn răng chịu đựng bao nhiêu nhọc nhằn bất công

kể từ khi dấn thân vào con đường sáng tạo văn chương này” [15,Tr.91]

Bất cứ một nhà văn nào một khi đã dấn thân vào cái nghề bút mực nàychắc chắn sẽ nhen nhóm một giấc mơ- giấc mơ vừa tầm thường vừa cao cả đó

là có một tác phẩm để đời, tác phẩm đỉnh cao

Theo nhà văn Bùi Việt Sỹ, tác phẩm để đời là tác phẩm có thể ra đượcvới thế giới là tác phẩm đặt ra được một vấn đề gì đó Ta có thể bắt gặp ở rấtnhiều nhà văn những tác phẩm để đời: Đó là Thời xa vắng của Lê Lựu, Nỗibuồn chiến tranh của BảoNinh Tác phẩm để đời của Ma Văn Kháng chính

là Đám cưới không có giấy giá thú; là Mùa lá rụng trong vườn

Nhà văn Pháp Gióoc - giơ Đuy- a - men cho rằng: “Một tiểu thuyếtthực sự hứng thú là tiểu thuyết không chỉ mua vui cho chúng ta, mà quantrọng hơn là giúp chúng ta nhận thức cuộc sống, lí giải thế giới” Có thể nói,một tác phẩm văn học, bên cạnh chức năng giải trí, thẩm mĩ, còn có chứcnăng giáo dục giúp chúng ta nhận thức cuộc sống, lí giải thế giới… Nhìn lạicác tác phẩm văn học nổi tiếng trên thế giới như Hồng lâu mộng, Tam quốcdiễn nghĩa, Tiếng chim hót trong bụi mận gai, Nhà thờ Đức Bà Paris, Chiếntranh và hòa bình, Vụ án có tác phẩm nào lại chỉ là sự giải trí đơn thuần, kể

về những cuộc đời, những số phận, những câu chuyện mà không có chút dụng

ý nào Dường như mỗi nhà văn khi xây dựng tác phẩm của mình đều hướngtới những niềm khát khao tên tuổi của mình được khắc tạc trên những trangviết

Với Ma Văn Kháng, ông đã từng bộc bạch rằng: “Mình sẽ viết mộtcuốn 500 trang, một cuốn sách để đời! Một cuốn sách để đời! Một tác phẩmtrăm năm sau người đời còn ngưỡng mộ, còn tìm đọc” [15,Tr.91] Những giâyphút thăng hoa của người nghệ sĩ khi có những tác phẩm văn học làm rungđộng hàng triệu con tim, có những khoảnh khắc nhà văn có cảm giác đã nắm

trong tay những yếu tố của thành công, đã nhìn thấy tòa lâu đài văn chươngđược xây đắp bằng tài năng và các chất liệu đã tích tụ cả đời người, đang hiệnlên rực rỡ ở trước mắt Đó là một khát vọng muôn đời mà một khi ai đã dấnthân vào cái nghề bút mực này lại không ấp ủ cái giấc mơ cháy bỏng nọ.

1.3.2 Quan niệm của Ma Văn Kháng về tác phẩm văn học để đời

Với Ma Văn Kháng, một nhà văn thành công thì nhà văn đó phải cónhững tác phẩm văn học không chỉ để thỏa mãn nhu cầu thẩm mĩ thôngthường, tác phẩm ấy phải có sức sống lâu bền Ông cho rằng: “Có những cuốnsách khiến ta chuyển đổi cả quan niệm sống và cách nhìn nhận thế giới Ví dụcuốn Thép đã tôi thế đấy Ví dụ các cuốn sách xuất bản thời kỳ đầu đổi mới,đặc biệt là của Nguyễn Huy Thiệp Nhưng đó không phải là những ví dụ vềsức mạnh vĩnh cửu của văn học Văn học là một món hàng chóng cũ kỹ giànua và lạc thời rất nhanh Điều đó khác với nhiều loại hình nghệ thuật khác.Bức tranh Người đàn bà xa lạ hay Mùa thu vàng chẳng hạn Chúng không cótuổi: Sóng Đanuýp, Phiên chợ Ba Tư, Vũ khúc Tây Ban Nha, Thiênthai và Suối mơ cũng như nhạc Trịnh Công Sơn tưởng như có thể hát mãi Có

lẽ là vì không như các nghệ thuật khác, trong âm nhạc, sau hình thức, tuyệtđối không có cái gì nữa Nó là tình cảm tinh lọc, trong suốt được âm nhạchóa Cũng vậy, hội họa biểu hiện trên một mặt phẳng, với mục đích là tạo ra

ảo giác, nên có khoảng cách khá lớn, trong khi đó văn học thì sát sạt vào đờisống hiện thực” [15,Tr.97]

Ông quan niệm: “Văn chương chính là sản phẩm cuộc sống của mộtthời điểm xác định Có tình cảnh vậy, có lẽ là do văn học là nghệ thuật củangôn ngữ, nó bám sát sạt vào đời sống con người Mà đời sống hiện thựccủa con người cùng ngôn ngữ thì biến đổi không ngừng” [15,Tr.98] “Văn họccũng giống như rượu để lâu, càng lâu càng thuần, nhưng nếu qúa lâu, khôngcòn đủ kinh nghiệm và tri thức để lĩnh hội nữa thì cũng hết hứng thú” [15,Tr.99]

Bước vào nghiệp văn chương, sau bao năm miệt mài với từng trangviết, Ma Văn Kháng đã nghiệm ra rất nhiều điều về những yếu tố tạo nên sựthành công của một tác phẩm văn học Ông cho rằng một tác phẩm văn họcmột tác phẩm hay không hẳn nằm ở yếu tố đề tài hay ngôn ngữ siêu đỉnh mà

nó là một nghệ thuật khám phá cuộc sống, nó có thể tạo ra hiệu quả chân

lý, một hiệu quả chân lý không thể đạt được bằng con đường khác Đánh giá

và thẩm định một tác phẩm văn học thành công là công việc của muôn đời,phụ thuộc vào sự nhìn nhận, tư duy thẩm mĩ của từng người

Tuy nhiên trong khi không tuyệt đối hóa những giá trị văn chương, lạiphải thấy rằng, con người không thể không cần đến nó Cần đến nó vì nó hàmchứa những giá trị không một phương tiện nghệ thuật nào có được Theo MaVăn Kháng: “giá trị của văn chương tồn tại ở chính chỗ ta đã nói ở trên kia:cái cuộc sống được lưu lại, được xác định bằng ngôn ngữ văn tự và rất chóngtrở nên già nua cũ kỹ lạc thời nọ” [15,Tr.102]

“Ngôn ngữ văn tự là một thứ vũ khí quá ư lợi hại Ngôn ngữ vănchương là thứ ngôn ngữ ở cấp độ siêu thường, nên nó có khả năng dựng nênđược cả cuộc sống với đầy đủ các cung bậc tình huống, kỹ lưỡng, trọn vẹn,sâu sắc với đủ màu sắc mùi vị âm thanh Và về mặt này thì có lẽ nó giàu cónăng lực hơn hội họa, âm nhạc, điện ảnh, tuồng chèo ” [15,Tr.103]

Vì ngôn ngữ là thứ phương tiện có sức truyền tải mạnh mẽ nên dườngnhư Ma Văn Kháng đã bộc lộ sự ngưỡng vọng với những tác phẩm đã thực sựthành công về phương diện này: “chúng ta nao nao xao xác biết bao là hoàicảm mênh mang khi đọc Hà Nội 36 phố phường và Gió lạnh đầu mùa củaThạch Lam, mặc dầu về mặt nghề nghiệp nó còn xa mới trở nên toàn bích.Cũng vậy, xuất hiện khi tiểu thuyết nước nhà đang buổi sơ khai, tiểu thuyết

Tự lực văn đoàn không vượt qua được cái sơ sài của thời đại của mình, hiểnnhiên rồi, nhưng đọc nó, ta vẫn rưng rưng cảm động như ngược dòng trở về

một thời thơ ấu đã qua Còn giở Số đỏ, gặp những Xuân tóc đỏ, bà Phó Đoan,

cả một thế giới nhân vật kỳ quặc phi lý là bước vào cái bảo tàng có thể nhìnthấy được ảnh hình, nghe được âm thanh, ngửi được mùi vị đời sống hiệnthực một thời nhố nhăng lố bịch và khôi hài hết chỗ nói” [15, Tr 103]

Năm 2010, trong dịp cuốn Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Khánglần đầu tiên được in lại ở một nhà xuất bản tại Thành phố Hồ Chí Minh, nhàvăn đã bày tỏ tâm nguyện: “nếu sau khi đọc xong cuốn sách của tôi, bạn đọcgật gù nói rằng: à, cái thời cách đây bốn chục năm, người ta sống như thế đấy.Thì tôi đã vô cùng mãn nguyện và cảm kích rồi” [15, Tr.104]

Văn chương chính là mảnh đất lưu giữ bóng hình cuộc đời Vì thế mộttác phẩm văn học phải chạm được vào hai cái đích: Mua vui và để đời Theo

Ma Văn Kháng “Mua vui trước hết tác phẩm là nhằm thỏa mãn một trí tò mò,một khát muốn hiểu biết cuộc đời của bạn đọc Mua vui, một cách nói nôm

na, để thoát ra khỏi cách nghĩ quan phương” [15,Tr.105] “Làm cho cho bạnđọc vui là sứ mệnh cao cả của văn chương Làm cho bạn đọc ham thích cáihình thức cảm tính đó là rất khó Nó đòi hỏi một nghệ thuật cao cường Hấpdẫn, cuốn hút bạn đọc vào trong vòng say mê là cái yêu cầu trước nhất của tácphẩm văn chương Còn những cái khác, kể cả cái quy luật nghệ thuật thườngmời gọi độc giả tới một suy ngẫm triết học, sẽ đến sau

Giản dị và thú vị là vậy Giản dị vì trong hoạt động tinh thần này có sự

tự nhiên nhi nhiên Thú vị vì chúng giúp cho bạn đọc được biết thêm baonhiêu chuyện đời Chúng khiến cho cuộc đời hữu hạn của mỗi người trở nênphong phú đến vô hạn Và đó là lý do tồn tại mãi mãi của văn chương, là thứvăn chương để đời Mua vui là cái tiên đề để tác phẩm trở nên để đời Để đờichủ yếu theo cái nghĩa là nơi lưu giữ hình bóng cuộc đời với nhiều tầng cấpgiá trị khác nhau” [15,Tr.106] Với Ma Văn Kháng những tác phẩm để đờinhư Nam quốc sơn hà; Đại cáo Bình Ngô, Truyện Kiều hiển nhiên là những

đỉnh cao chói lọi của muôn đời, chứ không phải chỉ là để đời ở cấp độ lưu giữbóng hình!

Tóm lại, Nghệ thuật là một hình thức giải trí cao cấp, nó nuôi dưỡngtâm hồn con người Nghệ thuật hiện diện sinh ra trên cuộc đời để ta có đượckhoái cảm khi sáng tạo, đem đến cho ta một cảm xúc mãnh kiệt khi được đọcmột kiệt tác, cho ta tận hưởng vẻ đẹp tỏa ra từ đó.Vẻ đẹp của những chùm tiasáng rực rữ chói lòa, bền bỉ lâu dài, nhưng rồi cũng lụi tàn

1.4 Văn chương và sự tiếp nhận phê bình

1.4.1 Quan niệm về sự tiếp nhận trong văn học

Tác phẩm văn học là kết quả của quá trình nhà văn khám phá, lí giảihiện thực đời sống rồi chuyển hoá những hiểu biết đó vào nội dung tác phẩm.Bạn đọc đến với tác phẩm sẽ được đáp ứng được nhiều nhu cầu khác nhau:Nhận thức, tình cảm, thẩm mĩ…Mỗi tác phẩm văn học tồn tại trong đời sốngđều mang một giá trị nhất định đồng thời cũng được quyết định bởi nhu cầu

xã hội và mức độ đáp ứng của tác phẩm với những nhu cầu ấy Nói cách khác,hoạt động tiếp nhận có vai trò quyết định đến sự tồn tại văn học Tiếp nhậnvăn học là hoạt động đọc hoặc nghe để thưởng thức tác phẩm, chiếm lĩnh cácgiá trị văn học với mục đích giải trí, tìm hiểu nghiên cứu học tập hoặc bồidưỡng năng lực sáng tác Thông qua ngôn từ người đọc dùng trí tưởng tượngcủa mình, bồi đắp những khoảng trống được gợi mở để dựng lên một thế giớisinh động hoàn chỉnh, nhờ đó mà hiểu biết đối tượng được thể hiện, thưởngthức cái hay, cái đẹp và hiểu được tiếng nói của tác giả Do đó, mỗi bạn đọc

có một tác phẩm cá biệt trong thế giới tinh thần của mình sau khi chiếm lĩnh

Tiếp nhận văn học là quá trình người đọc hoà mình vào tác phẩm, rungđộng với nó, đắm chìm trong thế giới nghệ thuật được dựng lên bằng ngôn từ,lắng tai nghe tiếng nói của tác giả, thưởng thức cái hay, cái đẹp, tài nghệ củangười nghệ sĩ sáng tạo Bằng trí tưởng tượng, kinh nghiệm sống, vốn văn hoá

và bằng cả tâm hồn mình, người đọc khám phá ý nghĩa của từng câu chữ, cảmnhận sức sống của từng hình ảnh, hình tượng, nhân vật,…làm cho tác phẩm từmột văn bản khô khan biến thành một thế giới sống động, đầy sức cuốn hút.

Tiếp nhận là khâu cuối cùng của quá trình sáng tạo - giao tiếp của vănchương Không có tiếp nhận thì không có đời sống của tác phẩm Tác phẩmchưa được sử dụng thì đó chưa phải là sản phẩm đích thực của sản xuất tinhthần Tác phẩm văn chương tự thân nó, chỉ như là một bộ xương, sẽ đượcngười đọc bổ sung và bù đắp ở một loại phương diện, nhưng trong một sốtrường hợp, nó cũng bị biến đổi hoặc bóp méo Chỉ dưới cái diện mạo mới,đầy đủ và cụ thể hơn này, tác phẩm cùng với những bổ sung cho nó mới làđối tượng của tiếp nhận và khoái cảm thẩm mĩ

Ðiều hiển nhiên mà ai cũng thấy là tiếp nhận phải là công việc sau khivăn bản tác phẩm đã thoát ly khỏi nhà văn và tồn tại như một hiện tượng, một

sự vật độc lập khách quan Ðộc giả chỉ tiếp xúc với tác phẩm là kết quả củaquá trình sáng tạo của nhà văn chứ không phải cùng tham gia viết tác phẩm.Xem tác phẩm là bộ khung, bộ xương, Ingarder đã nhấn mạnh tính chất sơlược của tác phẩm để từ đó biện hộ cho lí thuyết đồng sáng tạo cũng khôngđúng Thực sự nhà văn không muốn và không đặt mục đích cuối cùng là táihiện và truyền đạt lại tất cả các đặc điểm cá nhân vốn có của đối tượng Nhàvăn chỉ chọn lấy cái tiêu biểu, cái điển hình Mục tiêu xã hội và ý nghĩa thẩm

mĩ của nghệ thuật là ở chỗ tạo ra những khái quát nghệ thuật

Tiếp nhận văn chương không phải là đồng sáng tạo, nhưng cũng khôngđơn giản là hoạt động thụ động Hoạt động tiếp nhận văn chương có tính tíchcực chủ động sáng tạo của nó Tính tích cực chủ động sáng tạo của người đọc

là ở chỗ bằng vào năng lực cá nhân, kinh nghiệm cá nhân, thị hiếu thẩm mĩ,lập trường xã hội, người đọc tiếp cận tác phẩm cố gắng làm sống dậy hìnhtượng, khôi phục những nét lờ mờ, phần chìm của tảng băng, tầng ngầm của

toà lâu đài, của hệ thống hình tượng …, từ đó thâm nhập vào chiều sâu tácphẩm nhận ra sức nặng của ý nghĩa khái quát của hình tượng Lúc đó, hìnhtượng từ tác phẩm sống dậy trong lòng người đọc Ở mỗi người đọc có mộthình tượng nghệ thuật riêng Ðỗ Ðức Hiếu đã nói về tính sáng tạo của ngườiđọc như sau: Ðọc văn chương có nghĩa là tháo gỡ các ký hiệu văn chươngtrong văn bản, là tìm hiểu ý nghĩa của tác phẩm thông qua các cấu trúc củavăn bản (cốt truyện, kết cấu, nhân vật, đối thoại, không gian, thời gian v.v…)Đọc trước hết là phát hiện trong văn bản, một thế giới khác, những con ngườikhác, người đọc sống trong một thế giới tưởng tượng của mình, thông qua tácphẩm, xây dựng cho mình một thế giới riêng đọc là một hoạt động tích cực;người đọc nhập cuộc hóa thân, với những cảm xúc riêng của mình, những kỉniệm, ký ức, khát vọng riêng đọc có nghĩa là chuyển đổi tác phẩm thành một

vũ trụ tình cảm, cảm xúc, tư duy, tình cảm riêng của mình

Từ hoạt động tiếp nhận, người đọc nảy sinh những nhu cầu tất yếu đó

là đánh giá giá trị của tác phẩm nghệ thuật, đó chính là hoạt động phê bìnhnghệ thuật Như vậy, nhà phê bình chính là tác nhân, là “công cụ thẩm mĩ”đặc biệt để một lần nữa xác định giá trị tác phẩm nghệ thuật khi nó tồn tạitrong đời sống thẩm mĩ với tư cách là một vật thể mang giá trị nghệ thuật.1.4.2 Vai trò của người đọc với tác phẩm văn chương

Người đọc có một vai trò rất lớn đối với sự tồn tại của tác phẩm vănhọc Ma Văn Kháng cho rằng: “Trong cái sự chết của nhà văn ngoài cáinguyên nhân là do sự đố kị của đồng nghiệp còn là cái duyên do cơ bản “sựthờ ơ của bạn đọc ! Sự thờ ơ của bạn đọc! Đó là một thực cảnh đáng buồn”.[15, Tr.127] Tác phẩm văn học tác động đến đời sống xã hội, đến cộng đồnggián tiếp qua việc bồi dưỡng và nâng cao tâm hồn con người Điều này chỉ

có thể thực hiện được khi những tâm huyết mà nhà văn gửi gắm trong tácphẩm được người đọc tiếp nhận Tác phẩm mà không chạm được vào tâm tưsuy nghĩ của người đọc thì chẳng khác nào một bức thư gửi đi nhưng không cóđịa chỉ

Người đọc không đồng sáng tạo với nhà văn, nhưng lại là một yếu tốbên trong của sáng tác Người đọc đối với sáng tạo nghệ thuật cũng giống nhưngười tiêu dùng trong lao động sản xuất Giá trị của tác phẩm còn tuỳ thuộcvào yếu tố lịch sử tính nhiều tầng nghĩa đối với quá trình quyết định tác phẩmvăn học Người đọc hiện thân trước nhà văn với một hệ thống câu hỏi: ‘’Viếtcho ai?”, “Viết để làm gì?”, “Viết như thế nào?” Người đọc yêu cầu, đòi hỏichờ đợi và phê bình nhà văn Nhà văn sáng tác để đáp ứng yêu cầu của bạnđọc Người đọc tạo nên mối quan hệ trực tiếp với tác phẩm như một hìnhthức tồn tại thực tế của sáng tác - tiếp nhận

Tính quyết định của người đọc đối với quá trình sáng tác văn chương là

ở chỗ nếu không có người đọc thì không có bản thân quá trình sáng tác Nghệthuật như là một hình thức giao tiếp Nó ra đời để đáp ứng nhu cầu giao lưu ,trao đổi giữa người viết văn và người đọc văn Nhưng trước hết là để thoảmãn nhu cầu tự bộc lộ mình của nhà sáng tác Người đọc lúc này sẽ là nơi gửigấm tâm sự của nhà văn Ở đây người đọc sẽ trở thành người phục vụ nhàvăn Đến lượt mình , nhà văn lại trở thành người phục vụ bạn đọc Đây làmục tiêu quan trọng của sáng tạo nghệ thuật Nghệ thuật phục vụ con người ởhai phương diện Một là thoả mãn nhu cầu nghệ thuật của họ Hai là đào tạo

họ thành những người sau nghệ thuật với đòi hỏi yêu cầu nghệ sĩ được thoảmãn mà phải nâng mình lên Đây là phương diện phát triển theo con đườngxoáy chôn ốc

Ma Văn Kháng cho rằng, một cuốn sách được in và đến với bạn đọc làniềm hạnh phúc vô bờ của người nghệ sĩ Ông viết: “Nỗi chờ đợi trương căngchỉ mong được giải tỏa là không của riêng ai, kể từ các ông kễnh đến những

kẻ mới mon men vào nghề như tôi , những kẻ làm cái công việc sáng tạo chữnghĩa nhọc nhằn này” Ông quan niệm: “Chê hay khen thì cuốn sách cũng đãtới được với bạn đọc Đó là một ân hưởng vô cùng quý giá! Cao hơn cả tiền

bạc đã đành Cao hơn cả giấy khen, bằng khen, huy chương, huân chương Đó

là hạnh phúc lớn lao không chắc nghề nghiệp nào có được! không chắc nghềnghiệp nào có được! và tôi tin chắc rằng, đó cũng là niềm phúc lạc vô biên đãđược hưởng của rất nhiều nhà văn, nhà thơ”.[15,Tr.136]

Vai trò của người đọc thể hiện ngay trong quá trình nhà văn thai nghén

va trong suốt quá trình hoàn thiện tác phẩm Ma Văn Kháng cho rằng: “Mốiliên hệ của chúng ta với bạn đọc thực sự được thiết lập từ lâu rồi Vẻ như từtrong cõi giới vô hình Là bởi vì ngồi trong một căn phòng riêng, khi chỉ cómình với chiếc computer, một thân một mình, nhưng nhà văn đâu có cô độc”[15,Tr.132]

Bạn đọc là người chi phối mọi cảm xúc của nhà văn trong khi viết vàsau khi tác phẩm ra đời Những phút giây đợi chờ đến căng thẳng để nghenhững phản hồi của người tiếp nhận Đó có thể là những xúc cảm thăng hoa,

sự ngưỡng mộ và cảm thông, nhưng đôi khi có thể nó lại là nỗi buồn, niềmđau đớn, thất vọng và tức giận Ma Văn Kháng chia sẻ: “Tôi cũng đã cónhững phút sao lòng cay đắng Thậm chí đau đến tê dại vì nhận được nhữnglời chê trách nặng nề , độc địa Không phải chỉ là vì cuốn sách mình viết say

mê và tâm huyết thế mà bạn đọc gần như bỏ quên Mà là cuốn sách được viếtvới cả tấm lòng yêu thương thế mà sao có bạn đọc lại phũ phàng phủ nhận,cay nghiệt phán định và quy kết cho mình những tội đồ không có”[15,Tr.137]

Dù sao đi chăng nữa, nhà văn vẫn luôn tin rằng, đồng hành cùng vớibạn đọc còn có thời gian Thời gian là thước đo sàng lọc khắt khe nhất củavăn chương Chỉ những tác phẩm văn học có giá trị mới tồn tại được với thờigian, với bạn đọc Từ những trải nghiệm của bản thân, ông đã rút ra nhữngchân lí về vai trò của người đọc với tác phẩm: “Nhìn một cách tổng quát vàlâu dài thì trước hết và sau cùng, bạn đọc vẫn là cội nguồn sự sống của nhà

văn Bạn đọc nào thì nhà văn ấy…chân lý, lẽ phải nằm ở phía bạn đọc ! Vượtqua tất cả các thể chế, thủy chung bạn đọc vẫn là người cầm cân nảy mực, raquyết định vô tư khách quan và sáng suốt…Nhà văn và bạn đọc, một cuộctình xuyên thời gian, khởi đầu từ dòng văn đầu tiên, rồi mãi mãi, kể cả khi đãchết, đã chia lìa” [15, Tr.144- 145].

1.4.3 Vai trò của nhà phê bình với tác phẩm văn học

Bên cạnh người đọc – chủ thể tiếp nhận tác phẩm văn chương thì nhàphê bình có thể coi là loại người đọc đặc biệt Cả cuộc đời cống hiến chonhững trang văn nên Ma Văn Kháng đã sớm nhận ra tầm quan trọng của phêbình đối với hoạt động tiếp nhận văn chương Bởi lẽ, trên thực tế, tác phẩmvăn học nào được nhiều độc giả, các nhà nghiên cứu văn học quan tâm thìchứng tỏ tác phẩm đó có nhiều vẻ đẹp tiềm ẩn khiến các nhà nghiên cứu, phêbình dày công khai phá Có như vậy, độc giả sẽ có thêm nhiều cảm nhận sâusắc hơn về giá trị tác phẩm đó

Trong tập tiểu luận, bút kí về nghề văn, nhà văn Ma Văn Kháng đã chỉ

ra mối quan hệ tương hỗ giữa sáng tác và phê bình, theo nhà văn: “ Có sángtác thì có phê bình Có tự do sáng tác thì có tự do phê bình Hiển nhiên là vậy.Sáng tác – phê bình, một cặp phạm trù, hai mặt của một thực thể văn học Nóinhư vậy để thấy chúng có mặt gần gụi nhau, nhưng không phải là một thểthống nhất trùng khít nhau” [15, Tr 146]

Phê bình văn học tác động vào tất cả các khâu của quá trình sáng tạo –giao tiếp văn học Phê bình là một loại hình hoạt động tinh thần nằm giữakhoa học và nghệ thuật Là khoa học, phê bình có hệ thống tiêu chuẩn đánhgiá riêng, có phương pháp đánh giá riêng đối với các hiện tượng văn học

Khi đánh giá về hoạt động phê bình văn học của nước nhà, Ma VănKháng đánh giá cao cuốn Thi nhân Việt Nam của nhà phê bình Hoài Thanh,ông cho rằng: “Thi nhân Việt Nam! Một phối ngẫu tuyệt đẹp giữa sáng tác và

phê bình Cuộc kết Hoài Thanh đã lập được một vĩ nghiệp chưa từng có!Không chỉ khai sáng, dựng nên cả một thời đại thơ ca làm vẻ vang cho vănhọc nước nhà, Hoài Thanh còn phác họa thành công chân dung một nhà phêbình văn học lớn, một ngự sử trên văn đàn, một Bielinski… [15, Tr.148] Sự

ra đời của cuốn Thi nhân Việt Nam đã mang đến cho văn đàn Việt Nam mộtluông gió mới mát lành Thi nhân Việt Nam trở thành đỉnh cao chói lọi củanền văn học nước nhà Với cuốn sách này, Hoài Thanh đã dẫn người đọc đếnvới những cảm xúc khó tả, lối văn linh hoạt, ngọt ngào mà tinh tế Mỗi trangviết trong cuốn sách đều khiến ta có cảm giác bay theo từng hồn thơ đếnnhững miền xa lạ xưa cũ

Nhằm ngợi ca những đóng góp của Hoài Thanh trong cuốn sách này,

Ma Văn Kháng nhấn mạnh: “Hoài Thanh! Một tầm nhìn bác học Một sứcthần cảm của thi bá Một áng văn ngọt ngào diễm lệ mà khúc triết, oai dũngnhư tuyên ngôn, như tướng quân dương cao cờ nghĩa nơi trận tiền…” [15,Tr.148]

Có thể nói, trong suốt cuộc đời hoạt động văn nghệ của mình, Ma VănKháng luôn đề cao vai trò của phê bình văn học với hoạt động tiếp nhận vănchương Ông xem, tác phẩm tồn tại trong dáng vẻ một văn bản chữ nghĩa, mộtthông điệp thẩm mĩ, tiềm ẩn những nội dung biểu đạt sâu sắc, mời gọi nhàphê bình, người đọc tiếp cận và thấu hiểu Đến lượt mình, nhà phê bình,người đọc – với tư cách là người bạn đồng hành, bạn tri âm tri kỉ của nhà vănchứ không phải là kẻ ăn theo sáng tác Họ cũng phải huy động tối đa năng lựcđọc hiểu của mình để đón nhận tác phẩm một cách không thiên kiến, hẹp hòi,

đố kỵ Phê bình không thể là cái roi tự phụ, áp đặt, dạy khôn người khác, màcần phải có một trí tuệ hiền minh với tâm thế rộng mở, làm phát lộ chân xác ýnghĩa khách quan từ nội dung văn bản tác phẩm, những tìm tòi, thể nghiệmnghệ thuật khổ công của nhà văn, khiến văn bản tác phẩm từ chỗ chỉ là vật tự