Kết cấu tiểu thuyết ngược dòng nước lũ của ma văn kháng

Việc nghiên cứu một cách hệ thống vấn đề này sẽ giúpchúng ta thấy được vị thế của các yếu tố nghệ thuật kết cấu, nhân vật, cốttruyện trong việc thể hiện tư tưởng của nhà văn.. Vớiđề tài

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Tôn Thảo Miên

HÀ NỘI, 2016

LỜI CẢM ƠN

Cho phép tôi bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc tới tất cả các tập thể, cá nhân đãtạo điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập nghiên cứu vàhoàn thành luận văn này

Trước hết tôi xin chân thành cảm ơn sâu sắc tới PGS TS Tôn ThảoMiên – người trực tiếp hướng dẫn và giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi trong suốtquá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận văn

Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới toàn thể quý thầy

cô trong Ban Giám hiệu trường ĐHSP Hà Nội II, Viện Văn Học, Khoa Ngữvăn trường ĐHSP Hà Nội, Khoa Ngữ văn trường ĐHSP Hà Nội II cùng cácthầy cô giáo trong Phòng Sau Đại Học trường ĐHSP Hà Nội II đã giảng dạy

và giúp đỡ tôi hoàn thành khóa học này

Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đãquan tâm, động viên, khích lệ, giúp đỡ tôi trong suốt thời học tập và nghiêncứu

Mặc dù đã có rất nhiều cố gắng, song luận văn chắc chắn không thểtránh khỏi những thiếu sót và hạn chế Kính mong nhận được sự chia sẻ vàgóp ý của các thầy cô giáo

Hà Nội, ngày tháng năm 2016

Tác giả luận văn

Ngô Thị Trang

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này

là trung thực và không trùng lặp với các đề tài khác Tôi cũng xin cam đoanrằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và cácthông tin trích dẫn trong luận văn đã được ghi rõ nguồn gốc

Tác giả luận văn

Ngô Thị Trang

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 8

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

4.1 Đối tượng nghiên cứu 8

4.2 Phạm vi nghiên cứu 8

5 Phương pháp nghiên cứu 8

6 Đóng góp của luận văn 8

7 Cấu trúc luận văn 9

NỘI DUNG 10

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ KẾT CẤU TÁC PHẨM VĂN HỌC VÀ TIỂU THUYẾT VỊ TRÍ CỦA NHÀ VĂN MA VĂN KHÁNG 10

1.1 Kết cấu tác phẩm văn học 10

1.1.1 Khái niệm kết cấu tác phẩm văn học 10

1.1.2 Quan hệ kết cấu với các yếu tố nội dung của tác phẩm văn học 14

1.1.2.1 Quan hệ kết cấu với chủ đề tư tưởng 14

1.1.2.2 Quan hệ kết cấu với cốt truyện 15

1.1.2.3 Quan hệ kết cấu với hệ thống nhân vật 15

1.2 Tiểu thuyết và kết cấu tiểu thuyết 16

1.2.1 Khái niệm 16

1.2.2 Kết cấu tiểu thuyết 18

1.3 Vị trí của nhà văn Ma Văn Kháng trong bối cảnh văn học đổi mới 21

1.3.1 Vài nét về tiểu sử Ma Văn kháng và hành trình sáng tạo văn học 21

1.3.2 Vị trí tiểu thuyết Ma Văn Kháng trong dòng chảy tiểu thuyết việt nam đương đại 27

1.4 Vài nét về tiểu thuyết Ngược dòng nước lũ 31

CHƯƠNG 2 TỔ CHỨC NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGƯỢC DÒNG NƯỚC LŨ 34

2.1 Các kiểu nhân vật 34

2.1.1 Nhân vật trí thức 34

2.1.1.1 Nhân vật trí thức có tài, có tâm nhưng rơi vào bi kịch và sự thức tỉnh ý thức cá nhân 36

2.1.1.2 Nhân vật trí thức bị tha hóa, băng hoại về nhân cách 44

2.1.2 Nhân vật phụ nữ 47

2.1.2.1 Người phụ nữ mang vẻ đẹp thanh cao và khao khát tình yêu cuộc sống mãnh liệt 48

2.1.2.2 Người phụ nữ méo mó dị dạng và ham muốn vật chất bản năng 54

2.1.3 Các loại nhân vật khác 57

2.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 61

2.2.1 Nghệ thuật miêu tả tâm lí 61

2.2.2 Nghệ thuật thể hiện thế giới tâm linh nhân vật 65

2.2.3 Ngôn ngữ nhân vật 69

2.2.3.1 Ngôn ngữ đối thoại 70

2.2.3.2 Ngôn ngữ độc thoại nội tâm 72

CHƯƠNG 3 TỔ CHỨC CỐT TRUYỆN TRONG TIỂU THUYẾT NGƯỢC DÒNG NƯỚC LŨ 76

3.1 Khái niệm cốt truyện 76

3.2 Các kiểu cốt truyện 80

3.2.1 Cốt truyện lắp ghép 81

3.2.2 Cốt truyện tâm lý 88

3.3 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện 91

3.3.1 Chủ đề gia đình và truyền thống văn hóa 92

3.3.2 Chủ đề đấu tranh, phanh phui những tiêu cực trong cuộc sống 95 KẾT LUẬN 101 TÀI LIỆU THAM KHẢO 104

sở hữu một gia tài khá đồ sộ và có gía trị lớn Hơn 10 cuốn tiểu thuyết vàhàng trăm truyện ngắn, trong đó có nhiều tác phẩm đã được trao giải thưởng

từ quốc gia cho đến khu vực Ma Văn Kháng cũng là một trong số các nhàvăn hiện đại sáng tác thành công ở cả hai thể loại truyện ngắn và tiểu thuyết.Qua từng tiểu thuyết, truyện ngắn Ma Văn Kháng không ngừng tìm kiếmnhững cách thể hiện mới Ông là nhà văn có duyên với tiểu thuyết và luôn cốgắng đổi mới tư duy, tìm hướng đi trong sáng tạo nghệ thuật

Toàn bộ tiểu thuyết của Ma Văn Kháng sáng tác theo hai mảng đề tàilớn với hai cảm hứng chủ đạo, đó là đề tài về dân tộc miền núi với cảm hứng

sử thi và đề tài thành thị với cảm hứng thế sự đời tư Chính thời gian và kinhnghiệm của mình đã giúp cho Ma Văn Kháng gặt hái được nhiều thành công

đáng kể Truyện ngắn Xa Phủ đạt giải nhì ( không có nhất) trong cuộc thi truyện ngắn của tuần báo văn nghệ 1967-1968, tập truyện ngắn Trăng soi sân nhỏ- giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 1995, giải cây bút vàng cho tryện San cha chải trong cuộc thi truyện ngắn và kí 1996-1998, do Bộ công an và Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức, ngoài Mùa lá rụng trong vườn giải thưởng

Hội Nhà văn năm 1984, Ma Văn Kháng còn vinh dự nhận được giải thưởngvăn học Đông Nam Á (1998) và giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật(2001) Với những gì Ma Văn Kháng đạt được, nhà văn đã tự khẳng định vịthế của mình trong nền văn học Việt Nam đương đại

Cùng với sự đổi mới của văn học dân tộc Ma Văn Kháng đã có sự vậnđộng chuyển mình rất rõ rệt trên nhiều phương diện : từ quan niệm về conngười đến đề tài, chủ đề, nghệ thuật biểu hiện, thể loại văn học mà tiêu biểu

là thể loại tiểu thuyết Giá trị của mỗi tác phẩm tiểu thuyết vẫn tiếp tục đươckhẳng định trên nhiều phương diện: thể loại, kết cấu, quan niệm nghệ thuật vềcon người, ngôn ngữ nghệ thuật và khi nhắc tới tiểu thuyết của Ma Văn

Kháng ta không thể không nhắc tới tác phẩm Ngược dòng nước lũ Đây là tiểu

thuyết đã đánh dấu sự chín muồi của tài năng và đỉnh cao của bút lực sungmãn của ông Có thể nói với cuốn tiểu thuyết mới này Ma Văn Kháng đãbước sang một chặng đường mới, chặng đường thứ ba của văn nghiệp trải dàisau gần bốn thập niên cầm bút

Tiểu thuyết Ngược dòng nước lũ thực sự là một tác phẩm xuất sắc hội

tụ được những mặt mạnh, sở trường của tác giả, đồng thời mở ra những tiềmnăng tự sự mới của thể loại tiểu thuyết Việt Nam

Các tác phẩm của Ma Văn Kháng đã gây được sự chú ý của giới phêbình và là đề tài của nhiều luận văn cao học, luận án tiến sĩ Tuy nhiên chưa

có công trình, luận văn nào đề cập đến kết cấu trong tiểu thuyết Ngược dòng nước lũ của ông Tìm hiểu tác phẩm là tìm hiểu sự cách tân trong nghệ thuật

tiểu thuyết và sự đóng góp của ông đối với nền văn học nước nhà Đồng thờiqua đó thấy được quy luật vận động của văn xuôi nói chung, tiểu thuyết nóiriêng trong thời kì đổi mới

Với những lý do trên đây chúng tôi mạnh dạn lựa chọn vấn đề “ Kết cấu tiểu thuyết trong Ngược dòng nước lũ của Ma Văn Kháng” để làm đề tài

nghiên cứu của mình Việc nghiên cứu một cách hệ thống vấn đề này sẽ giúpchúng ta thấy được vị thế của các yếu tố nghệ thuật ( kết cấu, nhân vật, cốttruyện) trong việc thể hiện tư tưởng của nhà văn Từ đó khẳng định đóng góp

to lớn của Ma Văn Kháng về phương diện sáng tạo nghệ thuật tiểu thuyết thời

kì đổi mới, đồng thời đề tài cũng có thể góp một phần nhỏ vào kho tư liệu tham khảo vốn rất phong phú về sáng tác của nhà văn Ma Văn Kháng.

2 Lịch sử vấn đề

Ma Văn Kháng là một trong số những nhà văn có đóng góp đáng kểvào công cuộc đổi mới văn xuôi giai đoạn sau 1975, các sáng tác của Ma VănKháng không phải ngay từ đầu đã trở thành một hiện tượng đặc biệt như mộtvài nhà văn của nền văn xuôi đương đại Việt Nam Nhưng với niềm đam mêvăn chương và sự bền bỉ, chịu khó tìm tòi ông đã dần khẳng định được phongcách của mình Tác phẩm của ông đã dần thu hút được sự quan tâm của nhiềutầng lớp độc giả trong và ngoài nước Một số tác phẩm của ông đã được dịch

ra tiếng nước ngoài Những đổi mới về nghệ thuật cũng như sự sâu sắc về nộidung của các tác phẩm đã được đề cập đến ở nhiều bài viết, lời giới thiệu vềtác phẩm của ông Trong đó có nhiều công trình nghiên cứu, phê bình của cácnhà văn nhà thơ và các nhà nghiên cứu như : Phong Lê, Lã Nguyên, NguyễnNgọc Thiện, Trần Đăng Xuyền, Nguyễn Bích Thu đã được đăng tải trên cácsách báo tạp chí chuyên ngành

Trong số các nhà nghiên cứu trên đáng chú ý có nhà nghiên cứuNguyễn Ngọc Thiện, ông là một trong số nhà nghiên cứu luôn dành nhiều tâmhuyết nhất cho sáng tác của Ma Văn Kháng Trong lời giới thiệu “ Tiểu thuyết

về đề tài dân tộc- niềm núi của Ma Văn Kháng”, Nguyễn Ngọc Thiện đã nhận

xét chung về ba tiểu thuyết này như sau “ Đồng bạc trắng hoa xòe, Vùng biên

ải, Gặp gỡ ở La pan tẩn” đặt nối tiếp nhau thành một chùm tiểu thuyết độc

đáo, làm sáng lên bức tranh lịch sử xã hội, hào hùng bi thương của một vùngmiền núi phía bắc chống Pháp đến thời kì đầu xây dựng trong hòa bình và

chống Mĩ cứu nước” [36, tr142] Hay trong bài “Về một vài biểu hiện đặc điểm dân tộc qua một số tiểu thuyết miền núi”, nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo

đánh giá tiểu thuyết của Ma Văn Kháng: “ nếu xét tính cách nhân vật như một

đặc điểm quan trọng tạo máu thịt cho tác phẩm thì ở tiểu thuyết miền núi, yêucầu ngày càng phải được chi tiết hóa một cách nghiêm ngặt” [32, tr135] Với

đề tài này Ma Văn Kháng đã có những bước tiến dài về tư duy tiểu thuyết

Ma Văn Kháng không chỉ là nhà văn của “ Vùng biên ải” tài năng của ông thực sự nở rộ khi một loạt tiểu thuyết về đề tài đô thị xuất hiện : Mưa mùa hạ (1982), Mùa lá rụng trong vườn (1985), Đám cưới không có giấy giá thú( 1989) một loạt tiểu thuyết của Ma Văn Kháng ra đời đã làm sôi động

không khí văn học đương thời Với những tác phẩm này tác giả đã cho bạnđọc thấy rằng ông không chỉ là nhà văn của vùng cao mà ông cũng đã tạo ramột sắc thái mới cho mảnh đất phồn hoa đô hội này Cũng chính những điều

ấy mà nhân vật trong các tác phẩm của ông trở nên phong phú đa dạng vàphức tạp hơn Ma Văn Kháng “ có những thể nghiệm và khả năng khám phácon người ở nhiều chiều nhiều bình diện xuất phát từ cái nhìn nhân đạo vềcon người”[31, tr51] Ông cho rằng phải có một cái nhìn mềm dẻo linh hoạtuyển chuyển hơn về con người

Ở các tiểu thuyết viết về đô thị thì tiểu thuyết Mưa mùa hạ đã nhận được khá nhiều ưu ái Nguyễn Thái Vận trong bài đọc Mưa mùa hạ của Ma Văn Kháng đăng trên báo Lao động, số 37-1982 cho rằng: “ Mưa mùa hạ

không chỉ cuốn hút người đọc ở cốt truyện hấp dẫn, ở những tính cách nhânvật sắc nét, hay ở những trang miêu tả kì thú, những nhận xét triết lý sâu sắc

và đúng chỗ, mà trước hết tác phẩm đã gợi được một vấn đề bức thiết củangày hôm nay tuy còn hạn chế về tầm vóc lý tưởng của nhân vật so với

chủ đề có tính chất hùng tráng Mưa mùa hạ là một năng lực nắm bắt thực tế

dồi dào”[45, tr162] Hay như Trần Đăng Xuyền cũng đã nhận xét, trong bàiviết “Một cách nhìn cuộc sống hiện nay”, đăng trên báo văn nghệ, số 15-

1979: “ giá trị của Mưa mùa hạ không chỉ là chỗ mạnh dạn lên án cái tiêu cực

mà chủ yếu là xây dựng cách nhìn, thái độ đúng đắn trước những cái xấunhững cái ngáng trở bước đi lên chủ nghĩa xã hội”[48, tr78].

Tiếp theo đó tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn cũng là một trong

những tiểu thuyết được đánh giá cao về giá trị tư tưởng của tác phẩm Trần

Đăng Xuyền cho rằng, Mùa lá rụng trong vườn chủ yếu miêu tả sự biển đổi

của gia đình trong thời kì quá độ hiện nay [49, tr60] Ông cũng đánh giá cao

lòng nhân ái thái độ bao dung của tác giả Viết Mùa lá rụng trong vườn Ma

Văn Kháng đã rọi vào tác phẩm một luồng ánh sáng nhân đạo khi đánh giácon người trong thời kì khó khăn, phức tạp hiện nay Nhà văn cảm thông vớinhững lo toan vất vả của người phụ nữ, đồng thời có tình, có lý khi phân tích

những thiếu sót sai lầm của họ Nguyễn Văn Lưu khẳng định “ Mùa lá rụng trong vườn” đem lại một nhận thức mới cấp bách Nó đi được vào dòng chính

của đời sống, của sự sáng tạo văn học” [15, tr135] Đây là cuốn tiểu thuyết đãđạt đến độ hoàn chỉnh bởi cuốn tiểu thuyết này vượt lên với cách nhìn đờinhìn người lịch lãm, không duy lý mà hợp tình, lẽ phải, với nghệ thuật xâydựng tinh túy điêu luyện

Từ các tiểu thuyết ấy Ma Văn Kháng đã trở thành một trong những nhàvăn đương đại được chú ý nhiều nhất ở mảng tiểu thuyết Nhưng cho đến năm

1999 thì Ma Văn kháng đã làm dấy lên làn sóng dư luận và được nhiều quan

tâm khi cuốn tiểu thuyết Ngược dòng nước lũ ra đời Đây là một tác phẩm

xuất sắc hội tụ được những mặt mạnh, sở trường của tác giả Đồng thời nó mở

ra những tiềm năng tự sự mới của thể loại tiểu thuyết Việt Nam những năm

cuối thế kỉ này Theo Lã Duy Lan Ngược dòng nước lũ là một cuộc khám phá

mới đầy tiềm năng vào nguồn văn, vào dòng đời cuộn chảy Ma Văn Kháng

đã thể hiện trong Ngược dòng nước lũ mọi tầng bậc mới đó là nỗi đau, sự

chua chát và nhức nhối của tầng lớp kẻ sĩ” Còn Hồ Anh Thái lại cho rằng, nó

là “những điển tích được gài cắm cẩn thận, khi được huy động đã truyền tải

được những gửi gắm của tác giả từ trong chiều sâu suy tư ra bên ngoài, trongmột khoảng không gian mở rộng nhiều chiều kích Nếu không có dụng côngtài hoa ấy, cuốn sách ấy chắc sẽ khó đọc với những tranh giành đấu đá đầytính công thức” [41,tr12].

Ngoài ra, nhà văn Mỹ Wayne Karlin khi viết lời giới thiệu cho bản dịch

Ngược dòng nước lũ sang tiếng Anh đã khẳng định “ở mức độ, tác phẩm phù

hợp với loại phê phán sắc sảo xuất hiện từ khi có chính sách đổi mới vàonhững năm 1980 Nhưng hơn cả sự châm biếm xã hội, ở những điểm haynhất, nó đặt ra một trong những vấn đề cơ bản mà tiểu thuyết hiện đại phải đặtra: Đâu là cách tốt nhất để sống giữa dòng nước xiết này khi mà tất cả chúng

ta đang lênh đênh không tay lái?”.Đồng thời, Wayne Karlin cho rằng “trongkhi xây dựng chân dung Khiêm như một con người có động cơ trong sáng,

một con người nhất quán,thành công thực sự của Ma Văn Kháng ở “Ngược dòng nước lũ” được thể hiện trong việc sáng tạo ra nhân vật Hoan Hoan đạt

tới tầm phức tạp hiếm có trong số nhân vật nữ mà văn học Việt Nam miêu tả.”Cũng in trong cuốn tiểu thuyết này, xuất bản ở Mỹ, W.D.Ehrhart đưa ra nhận

xét “ Ngược dòng nước lũ” của Ma Văn Kháng là cánh cửa mở làm say mê

ngây ngất từ Việt Nam 25 năm sau chiến tranh” [ 47,tr 301]

Tác phẩm Ngược dòng nước lũ đã đạt đến trình độ điêu luyện trong

ngôn ngữ kể và tả, đối thoại và độc thoại

Tiểu thuyết của Ma Văn Kháng đã ánh lên những sắc thái thẩm mĩ khácnhau cái lý tưởng, cái cao cả đi bên cạnh cái đê tiện, thấp hèn, cái bi tráng, trữtình, thăng hoa, ngẫu hứng đan xen với cái hài hước , thô kệch, dung tục sắpđặt lộ liễu.Giọng điệu và mạch văn cũng được biến hóa, linh hoạt khi gấpgáp, sôi nổi, cuộn cuộn, tung phá, lúc lại thong thả, đằm thắm, mềm mại, hiềnhòa

Nhìn chung các công trình, bài viết đã đánh giá các tác phẩm vănchương của Ma Văn Kháng trên nhiều góc độ: đề tài, chủ đề, nội dung vàcách phản ánh hiện thực, cách xây dựng nhân vật, kết cấu Các tác phẩm củaông đã có ý nghĩa lớn lao đối với cuộc sống và con người…

Ngoài những bài viết đề cập đến từng tiểu thuyết riêng lẻ, chúng tôicũng đã khảo sát những bài viết, luận văn, luận án nghiên cứu những vấn đềnội dung và nghệ thuật tiểu thuyết Ma Văn Kháng Trong luận văn thạc sĩ

“Cảm hứng nghệ thuật gắn với nhân vật trong tiểu thuyết về đề tài dân miền núi của Ma Văn Kháng”, tác giả Dương Thị Thanh Hương phân tích

tộc-đánh giá những thành công của Ma Văn Kháng ở mảng đề tài miền núi Lê

Văn Chính nghiên cứu sâu mảng tiểu thuyết đô thị với đề tài “Đặc điểm tiểu thuyết viết về đề tài thành thị của Ma Văn Kháng”, hay tác giả Bùi Thanh

Hương với đề tài “Cảm hứng bi kịch nhân văn trong tiểu thuyết của Ma VănKháng” và nghiên cứu vấn đề cảm hứng bi kịch trong tiểu thuyết viết về cuộcsống ở thành thị trong thời hậu chiến…

Ở mỗi bài viết, ở mỗi tác giả đều có những cách đánh giá khác nhau.Song trên thực tế các tác giả khi nghiên cứu về tác phẩm của Ma Văn Khángđều xuất phát từ cái nhìn biện chứng, từ bản chất văn học để làm nổi bật lênngòi bút của Ma Văn Kháng

Như vậy các công trình nghiên cứu sáng tác của nhà văn Ma VănKháng đều tập trung khai thác các phương diện từ nghệ thuật đến nội dungcủa truyện ngắn Ma Văn Kháng Riêng về lĩnh vực tiểu thuyết thì trọng tâmkhai thác ở một số khía cạnh nào đó như nghệ thuật xây dựng nhân vật, khônggian thời gian trong tiểu thuyết của ông… hay chỉ là đánh giá, khái quátchung về tài năng nghệ thuật của Ma Văn Kháng.Trong phạm vi nhất định

luận văn chỉ đi sâu khai thác về Kết cấu tiểu thuyết Ngược dòng nước lũ của

Ma Văn Kháng

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

4.1 Đối tượng nghiên cứu.

Đối tượng mà luận văn nghiên cứu thể hiện qua các phương diện tổchức cốt truyện và tổ chức nhân vật

4.2 Phạm vi nghiên cứu.

Ma Văn Kháng sáng tác ở cả hai lĩnh vực tiểu thuyết và truyện ngắn, ởlĩnh vực nào ông cũng đạt được những thành công nhất định Ông đã công bố

cuốn tiểu thuyết “Ngược dòng nước lũ” vào tháng 1 năm 1999 với số lượng

bản in là 1050 cuốn Trong khuôn khổ của một luận văn Thạc sĩ chúng tôi chỉ

giới hạn phạm vi nghiên cứu trong tiểu thuyết Ngược dòng nước lũ trên

phương diện kết cấu

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, luận văn sử dụng các phương pháp cơ bản sau:Phương pháp so sánh đối chiếu

Phương pháp phân tích- tổng hợp

Phương pháp hệ thống

Tiếp cận thi pháp học

6 Đóng góp của luận văn

Khảo sát và phân tích các phương diện nghệ thuật kết cấu trong tiểu

thuyết “ Ngược dòng nước lũ” của Ma Văn Kháng, luận văn muốn đi sâu tìm

hiểu cách viết của ông, qua đó khẳng định tài năng và đóng góp của ông trong

nghệ thuật viết tiểu thuyết, đồng thời thấy được những cách tân đổi mới trênphương diện nghệ thuật của tiểu thuyết trong tiến trình phát triển của nền vănhọc Việt Nam hiện đại Đây cũng là cách tìm hiểu quy luật vận động văn xuôinước ta trong vài thập niên cuối thế kỉ XX đầu thế kỉ XXI.

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần: Mở đầu, Kết luận, Thư mục tham khảo luận văn được triểnkhai qua ba chương

Chương 1: Những vấn đề chung về kết cấu tiểu thuyết và vị trí của nhà văn

Ma Văn kháng

Chương 2: Tổ chức nhân vật trong tiểu thuyết Ngược dòng nước lũ.

Chương 3: Tổ chức cốt truyện trong tiểu thuyết Ngược dòng nước lũ.

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ KẾT CẤU TÁC PHẨM VĂN HỌC VÀ TIỂU THUYẾT VỊ TRÍ CỦA NHÀ VĂN MA VĂN KHÁNG.

1.1 Kết cấu tác phẩm văn học

1.1.1 Khái niệm kết cấu tác phẩm văn học

Một tác phẩm văn học, dù dung lượng lớn hay nhỏ cũng đều là nhữngchỉnh thể nghệ thuật, bao gồm nhiều yếu tố, bộ phận Tất cả những yếu tố, bộphận đó được nhà văn sắp xếp, tổ chức theo một trật tự, hệ thống nào đónhằm biểu hiện một nội dung nghệ thuật nhất định, gọi là kết cấu Hay nóicách khác, kết cấu là toàn bộ tổ chức nghệ thuật sinh động, phức tạp của tácphẩm văn học Kết cấu là yếu tố tất yếu của mọi tác phẩm, do đó bất cứ mộtthể loại nào, một tác phấm nào cũng có một kết cấu riêng Kết cấu ra đời cùngmột lúc với ý đồ nghệ thuật của tác phẩm, cụ thể hóa cùng với sự phát triểncủa hình tượng Kết cấu chính là một phương diện cơ bản của sáng tác nghệthuật nên tác phẩm được ví như một công trình kiến trúc mà nhà văn là ngườinhào nặn vốn sống để xây dựng lên những bức tranh đời sống giàu tính kháiquát Trên một mức độ lớn có thể nói, sáng tác tức là kết cấu Kết cấu tácphẩm không bao giờ tách rời nội dung cuộc sống và tư tưởng trong tác phẩm.Kết cấu tác phẩm văn học luôn thể hiện quá trình vật lộn của nhà văn với tàiliệu sống để biểu hiện một chân lí khái quát Nó cũng phản ánh quá trình tưduy của nhà văn, quá trình vận động của tư duy ấy Như vậy kết cấu có mốiquan hệ chặt chẽ với nội dung tư tưởng của tác phẩm, đồng thời thể hiện tàinăng phong cách nghệ thuật của nhà văn

Vậy kết cấu là gì? Kết cấu là cách tổ chức, sắp xếp liên kết các nhânvật, sự kiện, các cảm xúc, các yếu tố trong tác phẩm thành một chỉnh thể nghệ

thuật thống nhất theo ý đồ nghệ thuật và đặc trưng nghệ thuật nhằm làm chotác phẩm đạt giá trị nghệ thuật cao nhất.

Do vậy khi nói đến kết cấu chúng ta thấy có rất nhiều định nghĩa.Theo IU.M Lotman kết cấu tác phẩm nghệ thuật ngôn từ thường được hiểu

là “ tổ chức ngữ đoạn của các yếu tố cốt truyện” [8]

Hà Minh Đức trong Lý luận văn học lại cho rằng “ Kết cấu là sự tạo

thành và liên kết các bộ phận trong bố cục của tác phẩm, là sự tổ chức sắpxếp các yếu tố, các chất liệu tạo thành nội dung của tác phẩm trên cơ sở đờisống khách quan và theo một chiều hướng nhất định.” [5]

Theo Từ điển văn học các nhà nghiên cứu lý luận cũng thống nhất kết

cấu là “ toàn bộ tổ chức phức tạp và sinh động của tác phẩm” [ 6,156], “ ngoài

bố cục kết cấu còn bao gồm: tổ chức hệ thống tính cách, tổ chức thời gian vàkhông gian nghệ thuật của tác phẩm, nghệ thuật tổ chức những liên kết cụ thểcủa các thành phần cốt truyện, nghệ thuật trình bày, bố trí các yếu tố ngoài cốttruyện…sao cho toàn bộ tác phẩm thực sự trở thành một chỉnh thể nghệ thuật”[6,157]

Còn Lại Nguyên Ân thì lại cho rằng “ kết cấu bao gồm việc phân bốcác nhân vật ( tức là hệ thống hình tượng), các sự kiện và hành động ( kết cấucốt truyện), các phương thức trần thuật, chi tiết hóa khung cảnh hành vi cảmxúc ( kết cấu chi tiết), các thủ pháp văn phong ( kết cấu ngôn từ), các truyệnxen kẽ hoặc trữ tình ngoại đề” [2,92]

Kết cấu là một hiện tượng chức năng nên có thể nghiên cứu nó trongmối tương quan với nội dung Nhưng kết cấu tác phẩm trong phần sâu sắcnhất của nó không phải là sự liên kết theo những công thức, biện pháp có sẵn

mà liên kết theo sự phát hiện đời sống và suy nghĩ của nhà văn tạo thành một

hệ thống liên kết tạo ra hiệu quả tư tưởng thẩm mĩ Mọi phương diện tổ chứctác phẩm, từ nhỏ nhất như câu, đoạn, ẩn dụ, cho đến tổ chức trần thuật, hệ

thống hình tượng, cốt truyện, thể loại… đều thuộc phạm vi kết cấu Chúng kếthợp với nhau để tạo ra tính hình tượng và chiều sâu nội dung của tác phẩm.

Qua đó ta có thể nhận thấy rằng mặc dù có rất nhiều cách lí giải khácnhau nhưng tất cả các tác giả đều đạt được sự thống nhất trong việc xem kếtcấu là toàn bộ tổ chức sinh động của tác phẩm, là phương tiện khái quát hiệnthực, ra đời cùng với ý đồ nghệ thuật của nhà văn Hiểu một cách khái quátnhất bản chất của kết cấu chính là mối quan hệ tương tác giữa các yếu tố hìnhtượng và trần thuật sinh ra từ sự tổ chức

Như vậy khi ta đánh giá kết cấu của một tác phẩm, việc đầu tiên khôngphải là so sánh với kết cấu tác phẩm khác, cũng không phải là đánh giá nótheo những tiêu chuẩn chung chung mà chúng ta phải xét nó trong yêu cầu thểhiện nội dung của tác phẩm, xét đến hiệu quả thẩm mĩ mà tác phẩm để lạitrong lòng người đọc Và tài năng nghệ thuật của nhà văn thực sự được khẳngđịnh thông qua việc tổ chức kết cấu đó Kết cấu chính là phạm trù hình thứccủa tác phẩm văn học Nó bao gồm tất cả các yếu tố hình thức và sắp đặt,phân bố, tổ chức các yếu tố đó thành một chỉnh thể thống nhất Kết cấu tácphẩm văn chương là sự kết hợp bên ngoài liên tục của câu chữ và một loạtthành tố bên trong câu chữ như: cốt truyện, nhân vật, không gian, thời gian,điểm nhìn trần thuật, ngôn từ, giọng điệu, quan niệm nghệ thuật của nhà văn

về cuộc đời và con người… Kết cấu của một tác phẩm văn học tồn tại ở haicấp độ cơ bản

Cấp độ hình tượng.

Là cấp độ gắn liền với toàn bộ tổ chức của thế giới nghệ thuật bao gồm

hệ thống các nhân vật, hệ thống các sự kiện, tình tiết và trình tự xuất hiện củachúng, tương quan các chi tiết tạo hình, biểu hiện tạo nên bức tranh sinh động

về cuộc sống, các tương quan về không gian và thời gian Đây chính là cấp độkết cấu bề sâu, gắn liền với các ý đồ nghệ thuật và các tính cách được phản

ánh Người nghệ sĩ tái hiện lại đời sống không phải là sự sao chép nguyên si

mà là có chọn lọc, sáng tạo thông qua trí tưởng tượng của mình nhằm đạtđược mục đích để lại dấu ấn sâu sắc trong lòng người đọc và tài năng, phongcách của nhà văn thể hiện ở chỗ sáng tạo ra những hình tượng nghệ thuật điểnhình

Cấp độ trần thuật.

Trần thuật là quá trình trình bày liên tục bằng lời văn về các chi tiết,tình tiết, sự kiện, trần thuật nhằm truyền đạt thông tin tới người nghe thựctrạng và diễn biến của hình tượng Trần thuật gắn liền với bố cục: Sắp xếp tổchức sự tượng quan trắc giữa các yếu tố khác nhau của hình tượng với cácthành phần khác nhau của văn bản Các thành phần trần thuật lại ứng với cácthành phần cốt truyện Các thành phần cốt truyện có tính năng động, pháttriển, các thành phần trần thuật ngoài tính chất động ra còn có tính chất tĩnh.Trong kết cấu trần thuật cần chú ý nhịp điệu trần thuật sao cho linh hoạt vàmềm dẻo Kết cấu trần thuật còn phải tạo ra những điểm nhìn trần thuật vànhà văn có thể trần thuật theo quan điểm của mình hay theo quan điểm củamột trong số các nhân vật Việc phối hợp đa dạng các loại điểm nhìn làm cho

sự kiện được soi sáng từ nhiều phía, từ nhiều góc độ khiến cho sự đánh giáthập định về đối tượng được khách quan và đa dạng hơn

Nghệ thuật kết cấu thường không phải là những kiểu cách tổ chức nghệthuật có sẵn có ý thức bất biến Thực tiễn kết cấu phong phú, đa dạng hơnnhiều so với những khái quát lí luận ở đây Tài năng và phong cách của mỗinghệ sĩ sẽ góp phần làm giàu thêm cho kinh nghiệm sáng tác nghệ thuật ởbình diện kết cấu tác phẩm

Có thể thấy rằng kết cấu tác phẩm rất đa dạng Vì thế khi nghiên cứuphân tích phải kết hợp với đặc điểm kết cấu thể loại và phong cách nhà văn,nhất là phải xem xét cho chức năng biểu hiện nội dung của tác phẩm Chỉ có

như vậy mới phát hiện được nội dung sâu sắc của tác phẩm và nắm bắt đượcnhững kết cấu có giá trị.

1.1.2 Quan hệ kết cấu với các yếu tố nội dung của tác phẩm văn học

1.1.2.1 Quan hệ kết cấu với chủ đề tư tưởng

Khi nói đến quan hệ kết cấu với chủ đề tư tưởng thì ta thấy chủ đề, tưtưởng bao giờ cũng đóng vai trò chủ đạo và chi phối kết cấu Chủ đề là vấn đề

cơ bản của tác phẩm và thể hiện bản sắc tư duy, chiều sâu tư tưởng, khả năngthâm nhập vào bản chất của đời sống nhà văn Chủ đề còn đóng vai trò quantrọng trong việc làm cho tác phẩm trở nên sâu sắc và có ảnh hưởng sâu rộng.Thông qua ý thức của nhà văn, chủ đề sẽ quy định hình thức kết cấu của tácphẩm Song trên thực tế kết cấu cũng có tính độc lập tương đối, nếu kết cấuthay đổi thì chủ đề - tư tưởng cũng chịu ảnh hưởng nhất định Nhiệm vụ quantrọng nhất của kết cấu chính là phải tổ chức tác phẩm sao cho chủ đề tậptrung, tư tưởng thống nhất làm cho chủ đề, tư tưởng thấm sâu vào từng bộphận của tác phẩm kể cả những chi tiết nhỏ nhất Đối với các nhà văn việcsáng tác ra những tác phẩm vượt ra khỏi ý định ban đầu nhưng không mâuthuẫn với sự đột phá về cấu trúc thể hiện được tài năng phong cách của nhàvăn và đó cũng là điều độc giả mong đợi Trong một tác phẩm văn học, khôngphải chủ đề tư tưởng có sẵn rồi nhà văn mới tạo ra kết cấu mà là kết cấu xuấthiện cùng một lúc với ý đồ nghệ thuật của nhà văn Mối quan tâm lớn nhấtcủa nhà văn là làm sao sắp xếp tài liệu để cho chủ đề nổi bật lên, gây được ấntượng mạnh Kết cấu tác phẩm thể hiện quá trình vật lộn của nhà văn với tàiliệu sống để biểu hiện một chân lý khái quát Nó cũng phản ánh quá trình tưduy của nhà văn, quá trình vận động của tư duy ấy Tư tưởng sống động củanhà văn bao giờ cũng biểu hiện trong kết cấu và qua kết cấu Do vậy có thểthấy giữa chủ đề tư tưởng và kết cấu có mối quan hệ biện chứng qua lại và bổsung cho nhau để tạo nên một tác phẩm có giá trị

1.1.2.2 Quan hệ kết cấu với cốt truyện

Khi nói đến mối quan hệ giữa kết cấu với cốt truyện chúng ta nhận thấyđây là mối quan hệ rất quan trọng bởi vì cốt truyện là một hệ thống cụ thểnhững sự kiện, biến cố, hành động trong tác phẩm tự sự và tác phẩm kịch thểhiện mối quan hệ qua lại giữa các tính cách trong một hoàn cảnh xã hội nhấtđịnh nhằm thể hiện chủ đề tư tưởng của các tác phẩm Như vậy trong quan hệvới cốt truyện, nhiệm vụ chủ yếu của kết cấu là tổ chức bố cục cốt truyệnthành các phần, chương, đoạn, … một cách hợp lí, triển khai, trình bày hấpdẫn cốt truyện Đồng thời kết cấu còn bố trí, sắp xếp các chi tiết, các sự kiệnthành những bộ phận hữu cơ của một quá trình phát triển biện chứng và cáiđích của quá trình đó vẫn là bộc lộ đặc điểm tính cách và khẳng định chủ đề

tư tưởng của tác phẩm Ngoài ra, kết cấu còn bố trí, sắp xếp sự xuất hiện mộtcách hợp lí các yếu tố ngoài cốt truyện như: những đoạn phụ đề, những đoạntrữ tình ngoại đề, lời nói đầu và lời nói cuối của tác giả… Trong mối quan hệnày thì cốt truyện được xem như là cốt lõi của tác phẩm còn kết cấu là phần

vỏ bọc bao quát toàn bộ tác phẩm trong đó có cốt truyện

1.1.2.3 Quan hệ kết cấu với hệ thống nhân vật

Đối tượng chung của văn học là cuộc đời nhưng trong đó con ngườiluôn giữ vị trí trung tâm Những sự kiện kinh tế, chính trị, xã hội, những bứctranh thiên nhiên… đều góp phần tạo nên sự phong phú, đa dạng cho tácphẩm nhưng cái quyết định chất lượng tác phẩm văn học chính là việc xâydựng nhân vật Vì vậy, bất cứ một tác phẩm văn học nào cũng đều có hệthống nhân vật Nhân vật là nơi duy nhất tập trung hết thảy, giải quyết hếtthảy trong sáng tác Nhân vật khi là con người cụ thể nhưng cũng có khi đượcxuất hiện như một ẩn dụ không chỉ một con người cụ thể nào cả, mà chỉ mộthiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm Kết cấu có nhiệm vụ tổ chức nhân

vật trong các quan hệ cụ thể của chúng trong tác phẩm, gắn với tất cả chiềusâu chiều rộng của tác phẩm Do vậy quan hệ giữa kết cấu và nhân vật là quan

hệ nội dung và hình thức và cũng liên quan đến chủ đề tư tưởng Kết cấu đóngvai trò quan trọng trong việc thực hiện thống nhất chặt chẽ giữa chủ đề tưtưởng với hệ thống tính cách của nhân vật Kết cấu chính là nền tảng tổ chứccho sự phát triển tính cách của nhân vật một cách nhất quán dưới ánh sángcủa chủ đề tư tưởng Như vậy khi nghiên cứu một tác phẩm văn học cần chú ýđến mối quan hệ giữa kết cấu và nhân vật và kết hợp chúng trong một chỉnhthể nghệ thuật để thấy hết được nội dung tư tưởng thẩm mỹ của tác phẩm

1.2 Tiểu thuyết và kết cấu tiểu thuyết

1.2.1 Khái niệm

Tiểu thuyết là một thể loại văn xuôi có hư cấu, thông qua nhân vật,hoàn cảnh, sự việc để phản ánh bức tranh xã hội rộng lớn và những vấn đềcủa cuộc sống con người, biểu hiện tính chất tường thuật, tính chất kể chuyệnbằng ngôn ngữ văn xuôi theo những chủ đề xác định Khi nói đến khái niệmtiểu thuyết thì có rất nhiều tranh cãi phức tạp không dễ tìm được sự thốngnhất trong cách hiểu Đi tìm một định nghĩa đầy đủ về tiểu thuyết có thể ứngcho mọi trường hợp trong thực thế văn học là điều khó có thể làm được Nóinhư M.Bakhtin: “ Tiểu thuyết là loại văn chương duy nhất đang biến chuyển

và còn chưa định hình Những lực cấu thành thể loại đang còn hoạt độngtrước mặt chúng ta, thể loại tiểu thuyết ra đời và trưởng thành dưới ánh sángthanh thiên bạch nhật của lịch sự Nòng cốt thể loại của tiểu thuyết chưa hềrắn lại và chúng ta chưa hề dự đoán được hết những khả năng uyển chuyểncủa nó” [18]

Phan Cự Đệ trong Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại quan niệm rằng: “Tiểu

thuyết là gì? Thật khó mà trả lời ngay trong một định nghĩa ngắn gọn chính

xác so với các thể loại khác như sử thi cổ đại, bi kịch…thì tiểu thuyết là một thể loại hãy còn non trẻ và đang phát triển.” [4]

Các định nghĩa về tiểu thuyết trong lý luận văn học, 150 thuật ngữ văn học… cũng có cách hiểu tương tự Điểm gặp gỡ nhau giữa các khái niệm đó

là: Tiểu thuyết là tác phẩm tự sự có dung lượng tương đối dài, dựa trên mộtcâu chuyện có thực Tiểu thuyết có khả năng phản ánh hiện thực lớn, có thểbao quát nhiều số phận, nhiều tính cách trong những không gian và thời giankhông hạn chế, có thể miêu tả những bức tranh xã hội, phong tục tập quán…Tiểu thuyết theo quan niệm truyền thống thường có một hoặc nhiều nhân vật,

có kết cấu, tình tiết phù hợp với nội dung câu truyện…Do vậy, tiểu thuyếtchính là cái nhìn cuộc sống dưới góc độ đời tư, tiểu thuyết còn có chất vănxuôi và nó mô tả cuộc sống như một thực tại cùng thời đang sinh thành, hấpthụ vào nó mọi yếu tố ngổn ngang bộn bề của cuộc đời, bao gồm cái cao cảlẫn cái tầm thường, nghiêm túc và buồn cười, bi và hài, cái lớn lẫn cái nhỏ.Cho nên nhân vật trong tiểu thuyết thường là con người nếm trải Tiểu thuyếtcòn xóa bỏ khoảng cách giữa người trần thuật và nội dung trần thuật Cũng vìthế, mà tiểu thuyết nhìn sự vật từ nhiều chiều, sử dụng nhiều giọng nói và tạonên sự đối thoại giữa các giọng khác nhau Bởi vậy, tiểu thuyết chính là thểloại có khả năng tổng hợp nhiều nhất các khả năng nghệ thuật của các loạihình văn học khác

Như vậy tiểu thuyết là loại hình tiêu biểu, căn bản của văn xuôi ở mỗithời kì văn học So với các thể loại khác, truyện ngắn chỉ thỏa mãn con ngườibởi những câu chuyện được hạn định bằng vấn đề và số lượng nhân vật Kịchđem lại cho con người thưởng thức những thời khắc đầy xung đột căng thẳngcòn tiểu thuyết đem đến một bức tranh tổng thể về cuộc sống có khả năng lôicuốn và dẫn độc giả đi từ khởi đầu đến kết thúc, chứa đựng mọi băn khoăn, tò

mò.Do đó tiểu thuyết có vị trí đặc biệt trong loại hình văn xuôi tự sự và là thểloại làm nên thành công trong sự nghiệp văn chương của nhiều nhà văn.

1.2.2 Kết cấu tiểu thuyết

Ngay từ khi vừa ra đời, tiểu thuyết đã thể hiện phẩm chất tiên phongtrong tiến trình phát triển của toàn bộ văn học thời đại mới với tư cách là thểloại văn chương “duy nhất đang biến chuyển và còn chưa định hình” Tất cảnhững điều đó đòi hỏi tiểu thuyết phải có một hình thức – Kết cấu năng động,vượt ra mọi gò bó về giới hạn và khuôn mẫu Không có một kiểu kết cấuchuẩn hay cố định nào cho mọi tiểu thuyết bởi mỗi kiểu kết cấu chỉ có ý nghĩakhi phục vụ cho việc biểu hiện một nội dung nhất định, từ đó thể hiện nănglực sáng tạo của nhà văn

Kết cấu tiểu thuyết cơ bản là sự tổ chức chặt chẽ các thành phần trầnthuật ứng với thành phần cốt truyện bao hàm các sự kiện, biến cố, những lờibình phẩm, những đoạn trữ tình ngoại đề, những triết lí nhân sinh sao chotương ứng với hành động của nhân vật, biến cố của truyện và vẫn vang lêntiếng nói của chủ đề tư tưởng

Ở phương diện kết cấu, hệ thống hình tượng nhân vật bao gồm mộtphạm vi rất lớn, gắn với tất cả chiều sâu, chiều rộng của nội dung tác phẩm.Nhân vật là sự thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người Tiểuthuyết ngoài khả năng tái hiện bức tranh toàn cảnh của đời sống xã hội còn cókhả năng đi sâu khám phá số phận con người Trong tiểu thuyết truyền thốngnói đến kết cấu hình tượng là nói đến sự tổ chức các quan hệ nhân vật cụ thểcủa tác phẩm Hệ thống nhân vật là sự tổ hợp nhân vật làm sao cho chúngphản ánh nhau, tác động nhau, soi sáng nhau để cùng phản ánh đời sống Kếtcấu đã gắn kết, sắp xếp các mối quan hệ của nhân vật để làm nổi bật chủ đề,

tư tưởng của tác phẩm Trong tiểu thuyết hiện đại khi cá nhân không còn giữđược sức mạnh tuyệt đỉnh thì tiểu thuyết không dung nạp loại nhân vật có tính

cách hoặc như người ta gọi là “phản nhân vật” Trong tác phẩm của họ thay vìnhân vật là “đồ vật” hoặc chỉ còn là duy nhất dòng chảy của ngôn từ “ nhânvật chỉ còn là đại từ mơ hồ”, thì trong tiểu thuyết Việt Nam hiện đại conngười với tất cả các mối quan hệ, ứng xử, thân phận và cuộc đời của nó là đốitượng và cũng là đặc trưng cơ bản của thể loại.

Khi nói đến kết cấu tiểu thuyết một điều đặc biệt nữa mà ta không thểkhông nói tới đó là ngôn ngữ, cốt truyện và không gian, thời gian… Đây lànhững phương diện kết cấu cơ bản để tạo nên thành công của một tác phẩmnói chung và tiểu thuyết nói riêng

Ngôn ngữ là chất liệu, là phương tiện biểu hiện mang tính đặc trưngcủa văn học, ngôn ngữ tiểu thuyết mang tính đặc trưng của thể loại : tính vănxuôi, tính tổng hợp, tính đa thanh So với ngôn ngữ thi ca ngôn ngữ tiểuthuyết có phạm vi tự do và linh hoạt hơn, ngôn ngữ nhân vật trong tiểu thuyết

có thể dung nạp các dạng thức lời nói khác nhau của nhiều tầng lớp ngườitrong xã hội Rõ ràng kết cấu ngôn từ của tiểu thuyết đã có những bướcchuyển mạnh mẽ, nó bớt đi vẻ trang trọng, ít du dương, ít rào đón mà gần gũivới đời thường… Miêu tả cuộc đời và con người như nó vốn có, ngôn ngữtiểu thuyết không chỉ được soi sáng bởi ngôn ngữ tác giả mà còn được soisáng bởi ngôn ngữ nhân vật Bên cạnh tính đối thoại nội tại, độc thoại nội tâmcũng đóng vai trò chủ yếu trong phương thức trần thuật của tiểu thuyết, cùngvới đó tiểu thuyết đã vận dụng thủ pháp dòng ý thức như một phương tiện đivào thế giới tâm linh một cách có hiệu quả

Cốt truyện của tiểu thuyết là sợi dây liên kết các mối quan hệ của nhânvật, tổ chức, sắp xếp các sự kiện, diễn ra trong đó bộc lộ chủ đề, tư tưởng củatác phẩm Hình thức tổ chức sự kiện cơ bản nhất của văn học là liên kết các sựkiện lại thành truyện Kết cấu cốt truyện của tiểu thuyết hiện đại đã có những

cách tân đáng kể Ngoài các thành phần cơ bản ( thắt nút, phát triển, cao trào,

mở nút) cốt truyện tiểu thuyết còn có yếu tố ngoài cốt truyện

Cấu trúc cốt truyện phụ thuộc vào quan hệ thẩm mĩ của tác giả đối vớihiện thực Cốt truyện tiểu thuyết phức tạp cho nên có khả năng phản ánhnhững vấn đề rộng lớn của xã hội Kết cấu tiểu thuyết đa tuyến, nhiều tầngbậc Thi pháp cốt truyện tiểu thuyết hiện đại sử dụng phương pháp liên vănbản, tiểu thuyết được hình thành bằng cách lắp ghép, tạo dựng các mảnh cốttruyện, các mảnh tâm trạng không theo trình tự thời gian mà ngổn ngang, đảongược theo ý đồ của tác giả, tạo ra “ truyện trong truyện” Ngoài ra có sự dichuyển điểm nhìn trong kết cấu trần thuật của tiểu thuyết hiện đại Có “trường nhìn tác giả” và “ trường nhìn nhân vật”, có điểm nhìn bên trong vàđiểm nhìn bên ngoài Sự thay đổi luân chuyển điểm nhìn giúp tác giả có thểquan sát hết mọi góc cạnh của hiện thực được phản ánh, từ đó đem lại cáchnhìn khách quan khái quát cho tác phẩm

Không gian, thời gian nghệ thuật cũng là một phương diện của kết cấu.Trong tiểu thuyết không gian và thời gian chủ yếu là không gian, thời giancủa ý thúc và tâm tưởng đã được nhân hóa chứ không còn là thuần túy tựnhiên Nó cung cấp cơ sở khách quan để khám phá tính độc đáo và phân tíchcấu trúc bên trong của hình tượng nghệ thuật cũng như nghiên cứu loại hìnhcác hình tượng nghệ thuật trong lịch sử

Do đó trong sự vận động không ngừng của tiểu thuyết kết cấu làphương diện cơ bản bộc lộ đặc điểm thể loại thông qua mối liên hệ mật thiếtgiữa các yếu tố và các cấp độ của nó cũng như giữa các yếu tố với chỉnh thể.Những mối liên hệ này tạo thành toàn bộ tổ chức tác phẩm phục tùng đặctrưng nghệ thuật và nhiệm vụ cụ thể mà nhà văn tự đặt ra cho mình Như vậy,kết cấu chính là sự tạo thành và liên kết các bộ phận trong chỉnh thể tác phẩm,

là sự tổ chức, sắp xếp các đơn vị nghệ thuật, các chất liệu tạo thành nội dung

của tác phẩm trên cơ sở đời sống khách quan và theo một chiều hướng tưtưởng nhất định Những kết cấu lệ thuộc tuyệt đối vào trật tự trước sau của cốttruyện hay kết cấu kiểu tái hiện, mô phỏng không còn phù hợp phải nhườngchỗ cho những hình thức kết cấu mới lạ hơn, sáng tạo và năng động hơn.Thực tế không còn bàn cãi, là người đọc không thể khám phá được bản chấtcủa sự việc, cốt lõi của vấn đề được thể hiện trong tác phẩm nếu bỏ qua hìnhthức kết cấu của tiểu thuyết.

1.3 Vị trí của nhà văn Ma Văn Kháng trong bối cảnh văn học đổi mới

1.3.1 Vài nét về tiểu sử Ma Văn kháng và hành trình sáng tạo văn học

Nhà văn Ma Văn Kháng ( tên khai sinh là: Đinh Trọng Đoàn), sinhngày 01 tháng 12 năm 1936 Quê gốc: phường Kim Liên, quận Đống Đa,thành phố Hà Nội, là đảng viên Đảng Cộng Sản Việt Nam, hội viên Hội nhàvăn Việt Nam (1974)

Từ tuổi thiếu niên Ma Văn Kháng đã tham gia quân đội và được đi học

ở khu học xá Trung Quốc Năm 1960, ông vào Đại học Sư phạm Hà Nội, saukhi tốt nghiệp ông lên dạy ở tỉnh Lào Cai và từng là hiệu trưởng trường trunghọc Sau đó ông được tỉnh ủy điều về làm thư ký cho bí thư tỉnh ủy, rồi làmphóng viên, phó tổng biên tập báo của đảng bộ tỉnh Do đó ông khá am hiểuphong tục tập quán của bà con các dân tộc nơi đây Trong gần 20 năm hoạtđộng trên mảnh đất tây bắc này bí danh Ma Văn Kháng cũng được dùng làmbút danh để nói lên sự gắn bó và tình yêu của ông đối với mảnh đất giàu tìnhnghĩa ấy và từ trong tâm khảm, nhà văn đã coi tây bắc là quê hương thứ haicủa mình

Ngay sau ngày đất nước giải phóng, từ năm 1976 đến nay, ông về côngtác tại Hà Nội, từng làm tổng biên tập, phó giám đốc nhà xuất bản lao động.Đến tháng 3 năm 1985 ông là ủy viên ban chấp hành, ủy viên đảng đoàn hộinhà văn hóa V, tổng biên tập tạp chí văn học nước ngoài của hội Ở cương vị

nào, ông cũng là người dễ mến, sống chan hòa với moi người Trải qua gần 50

năm lao động sáng tạo nghệ thuật kể từ khi tác phẩm đầu tay Phố cụt (1961)

ra đời cho đến nay Ma Văn Kháng đã có một gia tài văn chương khá đồ sộ vớitrên 200 truyện ngắn và hơn 10 cuốn tiểu thuyết Ông viết cần mẫn, chuyênnghiệp “ chăm chút như con ong làm mật”, đến nay ông đã xuất bản nhiều tác

phẩm có giá trị như: Đồng bạc trắng hoa xòe ( tiểu thuyết, 1979), Vùng biên

ải ( tiểu thuyết, 1983), Trăng soi sân nhỏ ( truyện ngắn,1994), Ngày đẹp trời ( truyện ngắn, 1986), Ngược dòng nước lũ ( tiểu thuyết, 1999), Năm tháng nhọc nhằn, năm tháng nhớ thương ( hồi ký, 2009)…

Nhà văn Ma Văn Kháng cũng đã từng tâm sự “ có những sự tương hợpgiữa thành nhân và đắc đạo văn chương” Chặng đường dài mấy chục nămqua của Ma Văn Kháng đã chứng minh cho sự tương hợp ấy “ Tự rèn luyệnmình để viết văn, viết văn để tự rèn luyện mình” Cái chu kỳ ấy không ngừngvận hành trong cuộc sống hàng ngày của Ma Văn Kháng Từ một Đinh TrọngĐoàn ngơ ngác giờ đây ông đã trở thành một nhà văn Ma Văn Kháng đượcbạn đọc mến mộ Những trang sách của ông quện đặc tình yêu con người, tìnhyêu thiên nhiên và tình yêu cuộc sống Là một cây bút văn xuôi sung sức nên

Ma Văn Kháng đã đạt được rất nhiều giải thưởng văn học ở cả hai thể loạitruyện ngắn và tiểu thuyết, đồng thời ông là một trong số hiếm các nhà vănviệt nam hiện đại sáng tác thành công ở hai thể loại truyện ngắn và tiểu thuyếttrên nhiều loại đề tài vì thế mà ông được đánh giá là “ một nhà văn tiểu thuyếtrất thành công”

Hành trình sáng tạo văn học của Ma Văn Kháng gắn liền với bút danh

Ma Văn Kháng, bút danh nay lại gắn liền với sự gắn bó ân tình với một cán

bộ cách mạng công tác trên miền núi, nơi thầy giáo trẻ Ma Văn Kháng với tráitim đầy nhiệt huyết đem con chữ lên vùng cao dạy học Từ đó bút danh Ma

Văn Kháng xuất hiện cùng với truyện ngắn đầu tay Phố cụt (1961), viết về số

phận của vài ba con người quần tụ trong một ngõ phố nhỏ heo hút miền núi.Truyện ẩn chứa tấm lòng ấm áp, nhân hậu của người viết, sự thông cảm muốncưu mang, chia sẻ giữa các nhân vật với nhau, những người lao động lươngthiện có bị hoàn cảnh xô đẩy, làm cho phôi pha song họ vẫn giữ được sự baodung và phẩm cách của con người Nhưng bạn đọc chỉ thực sự biết đến văn tài

của ông khi truyện ngắn Xa Phủ xuất hiện.Ở tác phẩm này “Ma Văn Kháng

cố gắng tạo ra cho mình một cách viết riêng, phản ánh chân thực con người vàcuộc sống của các dân tộc miền núi tây bắc” Cũng trong khoảng thời giannày, Ma Văn Kháng về Hà Nội học, nhà văn càng thêm thấm thía, chỉ đi vàođời sống “ cày sâu cuốc bẫm”, thì vẫn chua đủ nên nhà văn luôn cố gắng họchỏi từ sách vở, bạn bè, thầy cô và tự học Điều đó đã giúp nhà văn đạt đượcnhiều thành công và cũng từ đây nhà văn dần được khẳng định với giảithưởng ( giải nhì) cuộc thi truyện ngắn năm 1967-1968 , tuần báo văn nghệ và

từ những truyện ngắn được in chung, ông liên tiếp cho ra đời 5 tập truyệnngắn trong bốn năm 1969-1972 ,trở thành hội viên hội nhà văn việt nam vàonăm 1974

Sau khi đất nước thống nhất một giai đoạn sáng tác mới được mở racho nhà văn Sáng tác của ông nở rộ, bút lực càng tỏ ra sung sức, đề tài được

mở rộng và nhiều chủ đề được khai thác sâu Cùng với truyện ngắn, ông cho

ra đời hàng loạt những tiểu thuyết có giá trị, phản ánh đời sống của đồng bào

dân tộc miền núi như: Gió rừng ( 1977), Đồng bạc trắng hoa xòe (1979), Vùng biên ải (1983) và sau này là Gặp gỡ ở La Pan Tẩn năm 2001, bộc lộ

một vốn sống về miền núi Vì vậy, ông được mệnh danh là “ Nhà văn của núirừng”

Đan xen với những tiểu thuyết viết về miền núi là những tác phẩm viết

về đề tài đô thị Tiểu thuyết Mưa mùa hạ (1982) là cuốn tiểu thuyết đầu tiên

ông viết về cuộc sống đô thị, sau mấy năm trở về xuôi làm công tác xuất bản

Khi tiểu thuyết này xuất hiện không ít bạn đọc đã ngỡ ngàng về sự đổi mớicủa nhà văn trong tiếp cận hiện thực và nhìn nhận con người Tiểu thuyết tậptrung phát hiện, khẳng định ngợi ca những con người mới của lý tưởng xã hộichủ nghĩa, phê phán đấu tranh khá mạnh mẽ với những phần tử cơ hội, thóiquan liêu vụ lợi, lối sống ti tiện vô đạo đức Tác phẩm này như là một tiếngnói nghệ thuật rất cần thiết đề cao lương tri và lẽ phải trước sự thao túng,hoành hành , lấn lướt của cái tiêu cực, cái xấu Tác phẩm cũng là lời báotrước, là dự cảm nhạy bén và sự tất yếu của việc dấy lên cao trào đổi mới, lấy

dân làm gốc Mấy năm sau đó một loạt tiểu thuyết về đề tài thành thị như Mùa

lá rụng trong vườn (1985), Đám cưới không có giấy giá thú ( 1989), Chó bi , Đời lưu lạc (1992) lần lượt ra đời làm sôi động đời sống văn học Nhà văn đã

không né tránh các vấn đề bức xúc của đời sống xã hội nhìn dưới góc độ đạođức, nhân sinh cùng với nhãn quan tinh tế, thái độ bao dung và tấm lòng nhân

ái, ông chăm chú đến những cảnh sinh hoạt đời thường, những quan hệ,những cách ứng xử phô bày sự lựa chọn theo lợi ích các nhân của đời sống bịchi phối bởi kinh tế thị trường Những tiểu thuyết này đã đánh dấu sự trưởngthành của Ma Văn Kháng trong sự nghiệp viết văn của mình

Ở mảng truyện ngắn nhà văn tiếp tục gặt hái được nhiều thành công,

ông nhận giải thưởng cây bút vàng cho truyện ngắn San cha chải trong cuộc

thi truyện ngắn và kí 1996-1998, do bộ công an và Hội nhà văn Việt Namđồng tổ chức Ông còn được nhận phần thưởng của hội đồng văn xuôi Hội

nhà văn Việt Nam (1995) với truyện ngắn Trăng soi sân nhỏ và nhận giải

thưởng văn học Đông Nam Á năm 1998 Đây là phần thưởng qúi giá tôn vinhtài năng văn xuôi Ma Văn Kháng Đồng thời truyện ngắn này cũng thể hiệnlòng nhân ái, tình yêu thương con người, sự sẻ chia, cảm thông của tác giả vớinhững số phận thiệt thòi Tác phẩm này cũng thành công trong việc sử dụngngôn ngữ dân tộc về mặt nghệ thuật

Đến năm 1999 Ma Văn Kháng cho xuất bản cuốn tiểu thuyết thứ 10 với

tác phẩm Ngược dòng nước lũ đây là tác phẩm ra đời sau cuốn tiểu thuyết lứa

đầu tiên tròn 20 năm Tác phẩm cũng cho ta thấy thời kì chín muồi của tàinăng Ma Văn Kháng Nhà văn đã biến tất cả những thứ thu lượm được thànhnăng lượng tâm hồn và trào chảy ra đầu ngòi bút, như suy nghĩ của văn sỹKhiêm: “ Ôi! Sức viết vốn dồi dào của anh giờ như nhờ thêm một nội lựcchống trả hoàn cảnh đã trở thành một sung lực sáng tạo bất ngờ”

Năm 2008, tập truyện ngắn Trốn nợ của Ma Văn Kháng trình làng Mười tám truyện ngắn trong Trốn nợ đã mở ra các không gian sống đa dạng

và rộng lớn, từ miền rừng núi đến phố thị bon chen, chật chội, từ miền sông

nước đến cánh đồng hoang dã và hiểm trở Tác phẩm Trốn nợ là một tập

truyện ngắn đồng thời cũng là một tập tự luận về triết lí sống của Ma VănKháng Tác phẩm đã cho chúng ta thấy một sự suy tư về cuộc sống nhiều hơn

là cảm thụ văn học Sự can thiệp của nhà văn khiến cho các nhân vật đều cógiọng điệu triết lí na ná nhau và dễ nhận ra đó là giọng điệu của chính tác giả.Đọc các truyện ngắn trong tập có thể thấy tính luận đề đã lấn át hình tượngnhân vật

Nhà văn Ma Văn Kháng im lặng khá lâu với tiểu thuyết từ sau tác phẩm

Gặp gỡ ở La Pan Tẩn xuất bản năm 2001, trong khi truyện ngắn của ông vẫn

đều đặn xuất hiện trên văn đàn và trên các báo Cho đến 8 năm sau nhà văn

mới lại tái xuất với cuốn tiểu thuyết Một mình một ngựa, cuốn tiểu thuyết này

đã mang đậm dấu ấn tự truyện của nhà văn và đã có lúc ông từng tâm sự.Ôngthôi không viết tiểu thuyết nữa vì đã đến lúc ông thấy mình yếu rồi, thế nhưng

đến khi tác phẩm Một mình một ngựa ra đời, hỏi ra thì ông nói cuốn này ông

ấp ủ từ lâu, từ cái thời thôi không làm thư ký cho bí thư tỉnh ủy nữa, ông đã

có tư liệu để viết và giờ ông chỉ kể lại thôi Với một giọng văn khá riêng củamình những tiểu thuyết và truyện ngắn của Ma Văn Kháng đã đi vào lòng biết

bao thế hệ bạn đọc Chính điều ấy đã thôi thúc nhà văn tiếp tục thử sức mìnhvới cách viết mới, lấy cảm hứng từ niềm say mê trước vẻ đẹp kiêu hùng củacon người giữa cuộc đời gian truân, còn nhiều khuyết tật, đầy mặc cảm côđơn và dạt dào sức sống mãnh liệt Sau đó nhà văn Ma Văn Kháng tiếp tục

cho ra mắt cuốn hồi ký Năm tháng nhọc nhằn, năm tháng nhớ thương với

giọng văn đặc sắc Tác giả đã hồi ức lại những sự kiện nếm trải trong nhữngnăm sống ở Tây Bắc, cuốn sách đã cho bạn đọc nhớ lại và liên tưởng đếnnhững trang văn tiểu thuyết biên niên về miền núi của ông Nhà văn đã ôn lại

kỉ niệm với học trò vùng biên, bạn bè, đồng nghiệp.Những người yêu văn củaông chắc chắn sẽ bị hút vào chuyện ông kể xung quanh việc ra đời những

cuốn: Mưa mùa hạ, Mùa lá rụng trong vườn, Heo may gió lộng, Trăng soi sân nhỏ…

Ma Văn Kháng được đánh giá là nhà văn thành công trên cả hai thểloại: Truyện ngắn và tiểu thuyết Nếu như ở mảng truyện ngắn Ma VănKháng tỏ ra là một ngòi bút khá điêu luyện về nghề nghiệp thì ở tiểu thuyếtsức sáng tạo của ông cũng khiến đồng nghiệp nể trọng Các sáng tác của MaVăn Kháng nói chung cũng như ở mảng tiểu thuyết nói riêng chủ yếu đề cậpđến hai mảng đề tài chính đó là: Miền núi và thành thị

Như vậy, nhà văn Ma Văn Kháng đã đi trọn hành trình sáng tạo vănhọc của mình gần 50 năm, ông đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm và vốnsống phong phú, với tài năng và thực tế trải nghiệm của đời mình, ông đã cho

ra mắt bạn đọc một khối lượng tác phẩm lớn và gặt hái được nhiều thành côngđáng kể Nhìn lại con đường văn chương của ông, ông đã có gần 20 đầu sáchchủ yếu là thể loại tiểu thuyết và truyện ngắn, ông đã có đóng góp nhất địnhcho văn học việt nam đương đại Với kinh nghiệm là một người viết cần mẫn

và làm báo lâu năm, cũng như bề dày về thành tựu sáng tác Ma Văn Kháng

đã nêu lên một tấm gương về một nhà văn- nhà báo gắn bó với đời sống nhân

dân, bền bỉ phấn đấu cho sự phát triển của xã hội, cho sự hoàn thiện của nhâncách, cho sự hữu ích về cái hay, cái đẹp của văn chương.

1.3.2 Vị trí tiểu thuyết Ma Văn Kháng trong dòng chảy tiểu thuyết việt nam đương đại

Tiểu thuyết Việt Nam ra đời muộn nhưng sớm đạt được nhiều thànhtựu Những năm 30 của thế kỉ XX, tiểu thuyết việt nam đã có bước phát triển

đột biến đánh dấu bằng những sáng tác của nhóm Tự lực văn đoàn như: Đoạn tuyệt, lạnh lùng ( Nhất Linh); Nửa chừng xuân, Gia đình, Thoát ly ( Khái Hưng); Gánh hàng hoa ( Nhất Linh- Khái Hưng), cùng với đó là các tiểu thuyết hiện thực phê phán như : Tắt đèn ( Ngô Tất Tố); Sống mòn ( Nam Cao); Số đỏ (Vũ Trọng Phụng)… Từ sau 1945 đất nước trải qua 30 năm chiến

tranh giải phóng dân tộc, hiện thực kháng chiến là đề tài chủ yếu trong các tácphẩm văn học Nhiều tác phẩm văn học ra đời đã đáp ứng yêu cầu phản ánh

hiện thực đất nước như: Hòn đất ( Anh Đức); Dấu chân người lính ( Nguyễn Minh Châu); Đất nước đứng lên ( Nguyên Ngọc)… Và sau 1975 lịch sử văn

học Việt Nam cũng bước sang một giai đoạn mới cùng với đó là đại hội đảng

VI trở thành cái mốc có ý nghĩa to lớn đối với văn học Đại hội “ cởi trói”cho các văn nghệ sĩ và đem lại sự khởi sắc cho các thể loại Đối với tiểuthuyết, không phải chỉ có tiểu thuyết thì sự đổi mới trong ý thức nghệ thuật làđiều vô cùng quan trọng và cũng chính điều đó buộc nhà văn phải tìm tòi,sáng tạo, phải thực sự nhập cuộc, dấn thân bằng tư tưởng, bằng cá tính sángtạo riêng, đổi mới quan niệm nghệ thuật

Từ năm 1985 trở đi văn học chủ yếu tập trung phản ánh số phận cánhân, con người đời tư thông qua các mối quan hệ của họ trong cộng đồng.Sức mạnh của đồng tiền cùng với nền kinh tế thị trường đã làm băng hoại đạođức, tác động sâu sắc đến mọi lĩnh vực, mọi mối quan hệ với gia đình và xãhội Vì vậy, người nghệ sĩ cần có một “ nhãn quan” tinh tường và một cái tâm

sáng để nhận thức thực tại, thấu hiểu thực tại và bản chất cuộc sống Nhà vănkhông thể nhìn cuộc đời bằng con mắt phiến diện, một chiều mà phải gần vớicuộc sống để phản ánh những vấn đề nhức nhối của cuộc đời Tiểu thuyết làthể loại đáp ứng được yêu cầu truyền tải những vấn đề nóng bỏng, nhức nhốicủa xã hội bằng cái nhìn bao quát, tổng thể Đề tài đời tư thế sự, số phận cánhân đem đến cho văn học thời kì này một luồng gió mới Vì vậy, giai đoạnnày tiểu thuyết quay trở lại chiếm giữ vị trí số một với nhiều cuốn tiểu thuyếtthức tỉnh người đọc, đưa người đọc ra khỏi những lối mòn cũ của tư duy như:

Thời xa vắng ( Lê Lựu); Thiên thần sám hối (Tạ Duy Anh); Bến không chồng ( Dương Hướng); Ăn mày dĩ vãng ( Chu Lai); Mùa lá rụng trong vườn ( Ma

Văn Kháng)…

Tiểu thuyết Việt Nam sau 1985 đã dần ra khỏi đường ray cũ mòn củamột thời để cách tân, đem đến một tiếng nói riêng, một gương mặt riêng củamình trên văn đàn Và điều đặc biệt đánh dấu sự thay đổi ấy chính là tiểuthuyết của Ma Văn Kháng, các tác phẩm của ông đã làm thay đổi và có nhữngbước cách tân theo nhịp vận động và phát triển của văn học Chính sự đổi mới

ấy đã tạo nên một “hiện tượng Ma Văn Kháng” Các sáng tác của ông đã nhậnđược nhiều sự quan tâm của độc giả hơn

Ma Văn Kháng xuất hiện đầu tiên với truyện ngắn và những cuốn tiểu

thuyết dày dặn về đề tài dân tộc miền núi như : Đồng bạc trắng hoa xòe, Vùng biên ải, Trăng non… Và cùng viết về đề tài này còn có nhà văn Tô Hoài

người từng được mệnh danh là “ nhà văn của núi rừng Tây Bắc” song ở mỗinhà văn lại có những cách thể hiện khác nhau Nếu Tô Hoài đi vào khai thácnhững vẻ đẹp hoang sơ của phong cảnh thiên nhiên, bản sắc văn hóa củangười dân tây bắc thì nhà văn Ma Văn Kháng lại mở ra một bức tranh lịch sửkhá toàn diện về đời sống, tập tục sinh hoạt, cuộc đấu tranh nội tâm giằng xécủa đồng bào dân tộc trong công cuộc tiểu phỉ, bại trừ thổ ty phong kiến để đi

theo con đường chủ nghĩa xã hội Tiểu thuyết Việt Nam nói riêng và văn xuôiViệt Nam nói chung hẳn sẽ thiếu mất một mảnh ghép quan trọng về đề tài dântộc miền núi, nếu thiếu đi những trang tiểu thuyết sử thi của nhà văn “ miềnnúi” này.

Cùng với sự cách tân đổi mới văn học, Ma Văn Kháng chuyển hướngsang đề tài thành thị và tiếp tục chứng tỏ bản lĩnh của một ngòi bút đã địnhhình phong cách Cùng với Nguyễn Minh Châu, Dương Hướng, Chu Lai, ông

đã cho ra đời nhiều tiểu thuyết viết về cuộc sống đô thị thời hậu chiến như : Mưa mùa hạ, Mùa lá rụng trong vườn, Ngược dòng nước lũ… Đánh dấu

những đổi mới bước đầu trong sự nghiệp văn học của mình và của nền vănhọc hiện đại nói chung Nhà văn cũng luôn có ý thức đi sâu vào miêu tả đờisống nội tâm của nhân vật Vì vậy mà nhân vật trong tiểu thuyết của Ma VănKháng luôn hiện lên với sự pha trộn giữa tốt- xấu, cũ- mới… Trong khi cáctác giả cùng thời chủ yếu nghiêng về khai thác nhân vật trong mối quan hệ chiphối hiện đại thì ông lại đặt nhân vật của mình trong sự phân thân, giằng cogiữa cuộc sống hiện tại với truyền thống quá khứ Chính tư tưởng nghệ thuậtnày đã tạo nên nét khác biệt độc đáo của tiểu thuyết Ma Văn Kháng Nhànghiên cứu Nguyễn Thị Huệ đã nhận xét: “ Những năm đầu của thập kỉ 80,khi tính dân chủ công khai chua trở thành một không khí tinh thần bao trùmtoàn xã hội, thì việc đón trước những yêu cầu “ Nhìn thẳng vào sự thật, đánhgiá đúng sự thật, nói rõ sự thật” của Ma Văn Kháng và một số đồng nghiệpkhác như: Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Lê Lựu… là một hành độngtích cực, báo hiệu một tư thế nhập cuộc mới của văn học” [7]

Năm 1985, tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng xuất hiện gây chấn động văn học cùng với đó là tác phẩm Mưa mùa hạ Hai

tiểu thuyết này đã đánh dấu cái nhìn mới mẻ của nhà văn về cuộc sống đô thị.Tác giả đã sớm nhận thấy bước chuyển biến của xã hội miền Bắc trong nếp

sống đạo đức, sự phân hóa tâm lý con người không tách rời tình trạng khủnghoảng kinh tế ở thời hậu chiến Bên cạnh đó Ma Văn Kháng còn cho ra đời

tác phẩm Đám cưới không có giấy giá thú, đây là một tiểu thuyết luận đề vốn

rất hiếm có trong văn chương nước ta thời ấy Tính luận đề của tác phẩm dàyđặc và mạnh bạo qua những đoạn đối thoại giao đãi, những khắc khoải tâm tưcủa các nhân vật, đặc biệt là qua ba bức thư của một học sinh, những nỗ lựctìm lời giải đáp cho cuộc sống nhân sinh đang rơi vào bế tắc Dù là tiểu thuyếtluận đề nhưng tác phẩm vẫn chứa đầy sự sống Qua đó ta thấy nhà văn MaVăn Kháng là nhà văn tài ba trong tạo dựng chi tiết sống, nên những trangviết của ông thật sinh động và nội dung tác phẩm đã đi vào lòng người đọcmột cách tự nhiên, thấm thía Tác phẩm còn cho người đọc thấy được nhữngvấn đề lớn về con người, cuộc sống

Cuối thế kỉ XX Ma Văn Kháng đã viết tác phẩm Ngược dòng nước lũ.

Đây là một tác phẩm xuất sắc, đồng thời tác phẩm cũng mở ra những tiềmnăng tự sự mới của thể loại tiểu thuyết Việt Nam những năm cuối thế kỉ này

Từ khi về dưới xuôi, chiêm nghiệm cuộc sống nhà văn đã chuyên tâm và chọntiểu thuyết để gửi gắm những suy nghĩ và quan điểm nghệ thuật của mình.Đóng góp lớn của ông trong văn học giai đoạn này là tái hiện cuộc sống đô thịqua đề tài gia đình và đề tài người trí thức

Về mặt nghệ thuật Ma Văn Kháng là người mở đường cho sự đổi mớicủa văn học việt nam Cùng với những sáng tác của Nguyễn Minh Châu, LêLựu, Nguyễn Mạnh Tuấn… , tiểu thuyết của Ma Văn Kháng luôn thể hiện sự

cố gắng đổi mới tư duy tìm hướng đi mới trong sáng tạo nghệ thuật của nhàvăn Với sự trỗi dậy của cái tôi cá nhân trong cuộc sống, sự thay đổi thế giớiquan, nhân sinh quan, tiểu thuyết của Ma Văn Kháng đã góp phần xây dựngquan niệm nghệ thuật về con người với những cách tân đáng kể về các yếu tố

nghệ thuật khác như: Cảm hứng nghệ thuật, nghệ thuật xây dựng nhân vật, nghệ thuật trần thuật…

Như vậy, đặt Ma Văn Kháng trong dòng chảy văn chương tiểu thuyếtcuối thế kỉ XX, có thể thấy rằng ông là nhà văn có sự đổi mới khá sớm Vớiphương châm “ Sống đã rồi mới viết”, Ma Văn Kháng đã đóng góp cho tiểuthuyết Việt Nam nói riêng và nền văn học Việt Nam nói chung nhiều tácphẩm có giá trị Nếu trước năm 1985 những tác phẩm của Ma Văn Khángchứa sắc thái bi tráng của lịch sử miền Tây Bắc thì sau năm 1985 Ma VănKháng đã nhận thức lại, nhận thức thêm về cuộc sống cũng như văn chương.Nhà văn đã nhìn cuộc đời với những hy vọng khác hẳn các nhà văn nửa đầuthế kỉ XX , đem đến nhiều tác phẩm về cuộc sống và con người đô thị Vớinhững thành công đó Ma Văn Kháng đã khẳng định vị trí của mình trongdòng chảy tiểu thuyết và nền văn học việt nam

1.4 Vài nét về tiểu thuyết Ngược dòng nước lũ

Tác phẩm Ngược dòng nước lũ được Ma Văn Kháng viết vào những

năm 1991-1992 và được nhà xuất bản Hội Nhà văn xuất bản vào năm 1999,cuốn tiểu thuyết này dày 564 trang Đây là cuốn tiểu thuyết thứ 10 của MaVăn Kháng và cũng là một trong những tác phẩm xuất sắc, hội tụ được nhữngmặt mạnh, sở trường của ngòi bút tiểu thuyết của tác giả Tác phẩm còn mở ranhững tiềm năng tự sự mới của thể loại tiểu thuyết Việt Nam

Nhìn vào cuốn tiểu thuyết này chúng ta thấy có vẻ như bề bộn, rối răm,tuân thủ một luận đề Nhưng thực chất tác phẩm đã được nhà văn xây dựngnhư là một phương thức thể sống động, phức tạp mà tinh tế, chặt chẽ mà linhhoạt, uyển chuyển, ngẫu hứng Các nhân vật trong tác phẩm cũng được nhàvăn khắc họa với đầy đủ hạng người trong xã hội như: Lãnh đạo cấp cao, nhàvăn, nhà báo, thầy thuốc, quản giáo, thủ trưởng và nhân viên cơ quan nghiệp

vụ văn hóa… Tất cả các nhân vật được trải ra trên một không gian rộng lớn từ

thành phố đến miền quê, từ đồng bằng đến trung du miền núi, miền biển,trong một nhiệm sở đến một trại biệt giam Nhưng trên cái nền bức tranh xãhội rộng lớn ấy Ma Văn Kháng đã khắc họa và làm nổi bật lên hai nhân vậttrung tâm đó là Khiêm và Hoan, đồng thời hai nhân vật này cũng đã góp phầnthể hiện tư tưởng nghệ thuật của tác phẩm.

Với nội lực mạnh mẽ của một cá tính sáng tạo đã và đang chiêmnghiệm vừa ở trong tư thế nhập cuộc, vừa biết lùi xa và đứng cao trên dòngchảy của đời sống đất nước trong những năm chuyển động dữ dội và trong đổimới thời kì đầu Tác giả đã tỉnh táo nhận ra một “ cơn chấn thương” của trạngthái nhân thế xã hội Soi rọi vào cuộc đấu tranh nội bộ trong đời sống hậuchiến và những vận động ngầm nảy sinh từ những mưu toan đen tối đã làmvẩn đục bầu không khí lẽ ra phải trong lành ở một cơ quan văn hóa, tác giảcũng đã phê phán mạnh mẽ sự lộng hành của những thế lực hắc ám, ôm ấpnhững tham vọng quyền lực quá sức mình, tìm mọi cách thỏa mãn khát vọng

đè bẹp người khác bằng sự chuyên quyền, độc đoán, lố bịch, những phần tử adua, nịnh bợ, tha hóa nhân cách khi xu phụ kẻ mạnh nắm quyền Thông quatác phẩm, Ma Văn Kháng còn muốn khắc họa đậm nét tư tưởng nghệ thuật đó

là đề cao, khẳng định cái tốt, cái đẹp, cái tích cực đồng thời không thể khônglàm rõ mặt đối lập từ phía cái xấu, cái chống lại sự tiến bộ và phát triển củacái mới Các nhân vật chính diện khi dũng cảm đương đầu với các thế lực tànbạo và quỷ quyệt như buộc phải “ ngược dòng nước lũ” nhưng họ vẫn không

bị nhấn chìm, trái lại họ vẫn làm chủ được mình nhờ vào nội lực mà vượt quathử thách hiểm nghèo, băng tới đích Tiểu thuyết của mình Ma Văn Kháng đãđạt đến trình độ điêu luyện trong ngôn ngữ kể và tả, đối thoại và độc thoạicùng với giọng điệu và mạch văn biến hóa linh hoạt khi gấp gáp, sôi nổi, cuồncuộn, tung phá lúc lại thong thả, đằm thắm, hiền hòa, mềm mại tất cả đã trởthành một thực thể tác phẩm sống động và mạnh mẽ Tiểu thuyết khơi dậy

những cảm xúc lành mạnh từ trong gan ruột, giữ cho con người duy trì trạngthái nhân thế cần phải có khi xã hội chuyển động dữ dội bước vào kinh tế thịtrường theo định hướng xã hội chủ nghĩa.

Tiểu kết

Với hành trình sáng tác gần 50 năm cần mẫn, say mê, và một sức mạnhlàm việc đôi khi đến kinh ngạc, Ma Văn Kháng đã tạo dựng được một sựnghiệp văn chương đồ sộ, bề thế ở cả hai loại hình tiểu thuyết, truyện ngắn.Bằng cái tâm và cái tài của mình, Ma Văn Kháng đã đem đến cho người đọcnhiều trang văn giàu giá trị nhân văn Nhà văn luôn đặt mục tiêu cao cả “viết

để bảo vệ, khẳng định những giá trị chân chính của cuộc sống con người”,cho nên nhiều tác phẩm của Ma Văn Kháng ở cả lĩnh vực truyện ngắn và tiểuthuyết đều đạt được giải thưởng cao từ quốc gia cho đến khu vực Những giảithưởng này là sự ghi nhận công lao, đóng góp to lớn của ông cho văn chươngnước nhà nói chung, cho thể loại tiểu thuyết nói riêng Đặc biệt, với tiểu

thuyết Ngược dòng nước lũ, ông đã đem đến cho đời sống văn chương một

hơi thở mới, một sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và cách tân

Văn học sau 1975 khi viết về đề tài người trí thức không chỉ có nhà văn

Ma Văn Kháng, mà còn có rất nhiều các nhà văn khác cũng đi sâu khai thác

và viết về đề tài này như: Nguyễn Khải ( Gặp gỡ cuối năm, Thời gian của người, Một cõi nhân gian bé tí…); Nguyễn Huy Thiệp ( Tướng về hưu, Không

có vua, Thương nhớ đồng quê…); Nguyễn Minh Châu ( Bức tranh, Sắm vai…) Ở mỗi nhà văn đều có một cách khám phá và thể hiện khác nhau.

Nhưng để phát hiện, đón bắt một cách nhạy bén và đặt ra vấn đề người tríthức vào đúng thời điểm bức xúc nhất của cuộc sống, để từ đó khắc họa nênnhững nhân vật có sức ám gợi, dai dẳng theo chiều sâu của nỗi đau và vẻ đẹpnhư nhà văn Ma Văn Kháng… thì quả là hiếm Vì thế mà hình tượng nhân vậttrí thức của Ma Văn Kháng xuất hiện ngày một nhiều trong các tiểu thuyết từsau 1980 Họ là một thế giới đông đảo đủ cả nhân vật chính, nhân vật phụ, làhiện thân cho cái tích cực và cả những cái tiêu cực Nhà văn thể hiện một cáinhìn trân trọng với những trí thức chân chính Ông nhìn họ ở nhiều vị thế, soichiếu họ ở nhiều góc độ, nhiều bình diện khác nhau: ý thức, vô thức, đời sốngtình cảm, đời sống tự nhiên, đời sống xã hội… Những người trí thức trongtiểu thuyết của Ma Văn Kháng được nhìn như những cá nhân cá biệt Họ cótài năng, có lý tưởng, khát vọng với những hoài bão được cống hiến hết mìnhcho sự nghiệp Ma Văn Kháng đã xây dựng nhân vật trí thức là những nhân