Phong kiều dạ bạc

Jiāng fēng yú huǒ duì chóu miánGū Sū chéng wài Hán Shān sì Yè bàn zhōng shēng dào kè chuán Hán-Việt: Nguyệt lạc ô đề sương mãn thiên Giang phong ngư hỏa đối sầu miên Cô Tô thành ngoại Hà

Phong Kiều Dạ Bạc

枫 枫 枫 枫 Fēng Qiáo yè bó

Thể thơ: Thất ngôn tứ tuyệt, thời kỳ: Trung Đường

Trương Kế 枫 枫 Zhang Jì(?-779)

Nguyên tác:

枫枫枫枫

枫枫枫枫枫枫枫枫

枫枫枫枫枫枫枫枫

枫枫枫枫枫枫枫枫

枫枫枫枫枫枫枫枫

Phiên âm Bắc Kinh

Yuè luò wū tí shuāng mǎn tiān

Jiāng fēng yú huǒ duì chóu mián

Gū Sū chéng wài Hán Shān sì

Yè bàn zhōng shēng dào kè chuán

Hán-Việt:

Nguyệt lạc ô đề sương mãn thiên

Giang phong ngư hỏa đối sầu miên

Cô Tô thành ngoại Hàn San tự

Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền

Dịch nghĩa:

[Đêm đỗ thuyền ở Phong Kiều]

Trăng lặn, quạ kêu, sương đầy trời

Nhìn đèn chài, cây phong bên sông mà ngủ trong nỗi buồn

Chùa Hàn Sơn ở ngoài thành Cô Tô,

Tiếng chuông đi đến thuyền khách lúc nửa đêm

Dịch thơ:

( Nửa đêm đậu bến Phong Kiều)

Bản dịch: Nguyễn Hàm Ninh

Trăng tà chiếc quạ kêu sương

Lửa chài cây bến sầu vương giấc hồ

Thuyền ai đậu bến Cô Tô

Nửa đêm nghe tiếng chuông chùa Hàn Sơn

Bản dịch: Trần Trọng Kim

Quạ kêu trăng lặn sương rơi

Lửa chài cây bãi đối người nằm co

Con thuyền đậu bến Cô Tô

Nửa đêm nghe tiếng chuông chùa Hàn Sơn

Bản dịch: Ngô Văn Phú

Quạ kêu, trăng xế ngang đầu

Lửa chài cây bến gối sầu ngủ mơ

Thuyền ai ngoài bến Cô Tô

Nửa đêm lạnh tiếng chuông chùa Hàn San

Chú thích

Thành Cô Tô do Ngô vương Phù Sai xây riêng cho Tây Thi ở, thuộc thành Tô Châu nay thuộc tỉnh Giang Tô

Bản dịch thơ Phong Kiều dạ bạc đã từng hiểu lầm là của Tản Đà Mới đây ông Nguyễn Quảng Tuân đã xác minh dịch giả là cụ Nguyễn Hàm Ninh làm quan dưới triều Tự Đức (sách Thơ Đường Tản Đà dịch - Nhà xuất bản Văn học, 2003, trang 205, biên soạn : Nguyễn Quảng Tuân)

Lời bàn

Trương Kế 枫枫 (?-779) tên chữ là Ý Tôn 枫枫, người Tương Châu 枫枫, đỗ tiến sĩ năm Thiên Bảo thứ 12 (754), là một nhà thơ có tiếng thời Trung Đường Thơ của ông trong Toàn Đường thi có chép thành một quyển, nhưng chỉ một bài Phong Kiều dạ bạc 枫枫枫枫 đã giúp ông lưu danh thiên cổ

Bài thơ Phong Kiều dạ bạc của Trương Kế nội dung ý nghĩa đã khá rõ ràng Tuy vậy xưa nay vẫn

có nhiều cách phân tích, thưởng thức, bình luận khác nhau

Hai câu thực vẽ ra một bối cảnh bao quát đất trời một đêm buồn bã Nhưng nó còn gợi ra ý nghĩa tượng trưng cả thời đại Xét theo luật thi, câu 2 vốn là câu thực mà đã sớm nói ra “nỗi lòng”(sầu) thì khó lòng đi tới câu kết, do vậy nhà thơ bối rối May nhờ tiếng chuông chùa Hàn San, nhà thơ tìm ra cách kết khác (thoát khỏi luật thi): dùng ngay một câu thực để kết

Giai thoại

Hàn San là tên vị hoà thượng xây dựng và trụ trì chùa này trong thời nhà Đường Giai thoại kể rằng trong đêm ấy, Trương Kế viết hai câu thơ mở đầu Phong Kiều dạ bạc thì bế tắc, cùng lúc hoà thượng trên chùa Hàn San làm được hai câu đầu bài tứ tuyệt thì bí lối Hoà thượng trằn trọc Chú tiểu lại vấn an, hoà thượng nói rằng mới làm được hai câu thơ như sau:

枫 枫 枫 枫 枫 枫 枫

枫 枫 枫 枫 枫 枫 枫

Sơ tam sơ tứ nguyệt mông lung

Bán tự ngân câu, bán tự cung

Mồng ba mồng bốn ánh trăng mông lung

Vừa giống cái móc câu bạc, vừa giống cái cung

Chú tiểu xin làm tiếp :

枫 枫 枫 枫 枫枫 枫

枫 枫 枫 枫 枫 枫 枫

Nhất phiến ngọc hồ phân lưỡng đoạn

Bán trầm thuỷ để bán phù không

Một mảnh hồ trong xanh chia (trăng) ra hai phần

Nửa chìm đáy nước, nửa nổi trên không

Bốn câu hợp lại vừa khéo thành bài thơ thật tuyệt :

Đêm nay đầu tháng trăng mờ

Nửa như móc bạc nửa ngờ vành cung

Hồ xanh ai xẻ đôi vừng

Nửa chìm đáy nước nửa lòng trên mây

(Theo bản thuyết minh phim Trung Hoa du ký, tập 4 HCMTV sản xuất 2004)

Lời bàn

“Nhất phiến ngọc hồ là mượn ý câu thơ trong bài “Phù Dung lâu tống Tân Tiệm” của Vương Xương Linh, câu kết là “Nhất phiến băng tâm tại ngọc hồ” Khác nhau là : “hồ ngọc” trong bài của Vương Xương Linh là cái bình ngọc, ở đây là cái hồ nước trong xanh như ngọc

Hoà thượng vui mừng bảo chú tiểu đi thỉnh chuông, còn ông thắp hương để tạ ơn Phật tổ đã phù

hộ cho hai thầy trò làm được bài thơ hay Trương Kế đang ở bến Phong Kiều gần đó chợt nghe tiếng chuông vọng đến thuyền, bắt được ý thơ cho hai câu chót Nhà thơ đã tìm ra lối giải thoát là: Phật giáo

Bài thơ của hai thầy trò hoà thượng hàm chứa tâm trạng mơ hồ, “mông lung” như vầng trăng trên mặt nước hồ xanh Tâm tư tình cảm của hoà thượng cũng phân vân như thế Một vị hoà thượng quả không giản đơn khô khan như người đời thường nghĩ Có lẽ cả hai thầy trò đều “thân tại Hàn San, tâm tại thế” chăng! Mới viết được hai câu đầu chẳng phải hoà thượng bí thơ (như một số nhà phê bình đã viết), chỉ là ông ngượng ngùng chưa dám nói hết, chú tiểu còn hăng hái lòng trần nên bạo dạn nói ra hai câu sau vậy

Bài thơ của hai thầy trò ý tứ kín đáo, rất đặc sắc Hiềm nỗi nó chỉ là giai thoại, xuất xứ không chắc chắn và không rõ danh tính hai thầy trò Có thể bài thơ chỉ là sáng tác truyền miệng…