Một số kỹ năng khai thác kênh hình trong dạy học địa lí

Qua thực tế giảng dạy môn Địa lý , qua dự giờ của đồng nghiệp, trao đổi chuyên môn, tôi nhận thấy nhiều em học sinh còn quan niệm môn Địa lý là môn học thuộc lòng, kỹ năng khai thác kiến

PhÇn I : MỞ ĐẦU

I Lí do chọn đề tài

a Thực trạng của vấn đề dạy và học môn Địa lý ở THCS Trần Hưng Đạo

Địa lý là một môn khoa học có phạm trù rộng lớn và có tính thực nghiệm cao, môn khoa học vừa mang tính chất tự nhiên vừa mang tính chất xã hội Nó không chỉ dừng lại ở việc mô tả các sự việc và hiện tượng địa lý xảy ra trong tự nhiên và trong các hoạt động kinh tế xã hội mà còn giúp chúng ta biết giải thích, phân tích, so sánh, tổng hợp các yếu tố địa lý thấy được mối quan hệ tác động qua lại giữa chúng với nhau Qua đó nó còn góp phần phát hiện, sử dụng, khai thác và cải tạo tài nguyên thiên nhiên, môi trường một cách hợp lý, phát huy những mặt tích cực về điều kiện tự nhiên cũng như các điều kiện kinh tế xã hội nhằm góp phần tích cực vào xây dựng phát triển kinh tế xã hội,quốc phòng,

an ninh quốc gia

Để phù hợp với đặc trưng bộ môn, đồng thời thực hiên tốt quá trình đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa các hoạt động học của học sinh Việc dạy học môn địa lý ở các trường phổ thông muốn đạt được chất lượng cao thì đi đôi với lý thuyết việc sử dụng đồ dùng trực quan đặc biệt là kênh hình một yếu tố bắt buộc và có tác dụng lớn để phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong quá trình học tập, tăng cường kỹ năng địa lý( nhận xét, phân tích, giải thích,đánh giá, so sánh, tổng hợp… các bản đồ, biểu đồ,tranh ảnh…) Qua đó học sinh sẽ tự mình phát hiện kiến thức và khắc sâu nội dung bài học Mặt khác

nó còn giúp giáo viên tổ chức việc dạy học theo đặc trưng bộ môn có hiệu quả trong giảng dạy Địa lý ở trường THCS nói chung Để giúp học sinh nắm và hiểu bài, người giáo viên phải biết cách sử dụng, khai thác và hiểu rõ nội dung kênh

lôi cuốn học sinh, giúp các em hiểu bài dễ dàng, ghi nhớ lôgic, không máy móc

làm cho tư duy các em sau này này có thể tự phân tích, giải thích khi không có giáo viên bên cạnh và biết áp dụng trong thực tế

Qua thực tế giảng dạy môn Địa lý , qua dự giờ của đồng nghiệp, trao đổi chuyên môn, tôi nhận thấy nhiều em học sinh còn quan niệm môn Địa lý là môn học thuộc lòng, kỹ năng khai thác kiến thức từ tranh ảnh, biểu đồ nhìn chung còn kém trong khi đó là một nguồn kiến thức vô cùng phòn phú.Còn giáo viên chưa biết cách hướng dẫn học sinh cách khai thác kiến thức từ tranh ảnh sao cho hiệu quả và khiến các em thích thú say mê Chính vì vậy chúng ta cần phải đổi mới cách tiếp cận nội dung bài và phương pháp tổ chức học tập nhằm tăng cường tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, bằng cách phải chú ý rèn luyện cho học sinh kỹ năng sử dụng kênh hình như: Tranh ảnh, biểu đồ, bản đồ Bởi vì tất cả các kiến thức Địa lý trong chương trình THCS không được trình bày, phân tích,

mô tả một cách đầy đủ, mà còn tiềm ẩn trong kênh hình trong bài học, trong khi tư duy của học sinh lứa tuổi này còn thiên về tính cụ thể Vì thế trong quá trình dạy Địa lý ở cấp THCS giáo viên cần chú ý rèn luyện cho học sinh kỹ năng sử dụng, khai thác kênh hình để giảm tính trừu tượng cho học sinh qua đó nâng cao tính chủ động sáng tạo, biết phát hiện vấn đề và tự lĩnh hội kiến thức

II Mục đích nghiên cứu

1 Đối với giáo viên :

- Trong dạy học Địa lý, kênh hình có chức năng vừa là phương tiện trực quan, vừa là nguồn tri thức địa lý quan trọng đối với học sinh Trong sách giáo khoa Địa

lý cấp THCS, kênh hình chiếm một tỷ lệ lớn và chiếm một nội dung quan trọng trong bài hoc

- Thông qua hình ảnh giáo viên có thể truyền đạt nội dung kiến thức đến học sinh đầy đủ, phong phú và dễ hiểu hơn Kênh hình ở đây bao gồm các bản đồ, tranh ảnh, các hình vẽ, biểu đồ… Ngoài việc hỗ trợ kênh chữ, việc khai thác có hiệu quả kênh hình trong sách giáo khoa sẽ dễ dàng giúp cho học sinh nhận thức được các

sự vật, hiện tượng địa lý và các mối quan hệ của chúng theo thời gian và không gian, từ đó biết giải thích các hiện tượng sự vật địa lí xung quanh

- Việc sử dụng, khai thác kênh hình trong dạy học môn Địa lớp có ý nghĩa rất lớn trong quá trình hình thành kiến thức và kỹ năng địa lý cho học sinh Vấn đề là giáo viên phải có phương pháp khai thác hiệu quả và tạo được sự hứng thú say mê cho học sinh

2 Đối với học sinh:

- Việc sử dụng, khai thác tốt các kênh hình sẽ giúp học sinh nắm nội dung bài

học nhanh hơn, hiệu quả hơn, nhớ bài lâu hơn và có hệ thống

- Học sinh không thuộc bài máy móc, có suy nghĩ một cách lôgic tư duy độc lập, các em có kĩ năng phân tích, tổng hợp các yếu tố địa lý một cách hợp lý và đặc biệt sẽ tạo hứng thú cho học sinh trong việc lĩnh hội kiến thức

III Nhiệm vụ nghiên cứu

Một số kỹ năng khai thác kênh hình trong dạy học địa lí của học sinh ở trường THCS Trần Hưng Đạo

IV Đối tượng nghiên cứu

1 Đối tượng nghiên cứu :

- Học sinh các lớp 6a, 6c, 7a, 7b, 8b, 8c

2.Phạm vị nghiên cứu

- Trường THCS Trần Hưng Đạo

V

Phương pháp nghiên cứu

1 Nghiên cứu lý luận.

- Xuất phát từ chức năng, nhiệm vụ, đặc trưng của bộ môn địa lý và trước yêu cầu đổi mới giáo dục cũng như thực tiễn dạy học bộ môn dịa lý Nên việc biên soạn sách giáo khoa địa lý cấp THCS cũng có nhiều thay đổi về nội dung và phương pháp Đó là học sinh không phải học thuộc lòng sách giáo khoa mà phải tìm tòi, nghiên cứu, quan sát… những vấn đề về tự nhiên, về sự vật, hiện tượng

trong kênh hình để hoàn thiện nội dung bài học qua câu hỏi trong sách giáo khoa, dưới sự tổ chức hướng dẫn của giáo viên

- Trong đổi mới phương pháp dạy học, việc biên soạn sách giáo khoa cũng có sự thay đổi, đó là số lượng kênh chữ đã được giảm tải và số lượng kênh hình được tăng lên đáng kể so với chương trình cũ Thiết bị dạy học đối với môn Địa lý rất

đa dạng và phong phú: tranh ảnh, hình vẽ, sơ đồ, bản đồ, mẫu vật… trong khuôn khổ đề tài này tôi xin đề cập tới việc thực hiện sử dụng, khai thác kênh hình ( nội dung chủ yếu là hình ảnh)

- Nội dung của các hình ảnh địa lý lớp THCS , tập trung vào các hiện tượng tự nhiên trên Trái Đất, các hiện tượng kinh tế xã hội, những tác động của con người lên môi trường tự nhiên Chính vì vậy việc sử dụng, khai thác kênh hình trong giảng dạy Địa lý THCS là một yêu cầu cần thiết không thể xem nhẹ được Có như vậy mới đáp ứng được yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập của học sinh nói chung và học môn địa lý nói riêng

2 Nghiên cứu thực tế

- Để đáp ứng yêu cầu về nhận thức, lý luận nội dung khoa học các tài liệu trực quan, phương pháp sử dụng kênh hình trong giảng dạy bộ môn Địa lý,đặc biệt là hình vẽ ( hình ảnh) Để sử dụng và khai thác có hiệu qủa hình vẽ địa lý nhằm nâng cao hiệu quả giờ học, chúng ta đều thống nhất rằng chỉ có thể sử dụng sách giáo khoa khi nào khi mà cả giáo viên và học sinh đều hiểu sâu sắc bài viết( kênh chữ) cũng như hình ảnh( kênh hình) của sách giáo khoa

- Việc khai thác nội dung kênh hình trong sách giáo khoa là biện pháp quan trọng

để nâng cao chất lượng dạy học lại chưa được quan tâm một cách đầy đủ Trong giờ dạy địa lý vẫn còn giáo viên coi nhẹ việc sử dụng kênh hình và chỉ cho kênh hình là minh họa cho bài học, hoặc nếu có khai thác thì phương pháp và nội dung khai thác chưa phù hợp, vẫn chưa để học sinh phát hiện vấn đề mà thường là cung

cấp kiến thức sẵn cho các em điều này làm hạn chế khả năng tư duy của học sinh Nguyên nhân của tình trạng trên là:

- Không ít giáo viên chưa hiểu xuất xứ, nội dung, ý nghĩa của kênh hình trong sách giáo khoa, trong khi đó lần đổi mới sách giáo khoa này số lượng kênh hình được tăng lên rất nhiều so với trước đây nhất là hình vẽ

- Có giáo viên nhận thức đầy đủ giá trị nội dung kênh hình nhưng lại ngại

sử dụng, sợ mất thời gian, chưa biết kỹ năng khai thác hình ảnh và tổ chức lớp cho hiệu quả hoặc sử dụng mang tính hình thức

VI Những đóng góp của đề tài

- Để phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, giáo viên cần thiết phải sử dụng có hiệu quả kênh hình trong dạy học môn địa lý Từ việc nhận thức và xác định được vị trí, ý nghĩa của việc sử dụng kênh hình trong giảng dạy địa lý ở bậc THCS nói chung và ở trường THCS Trần Hưng Đạo nói riêng trong những năm gần đây việc sử dụng kênh hình chưa có hiệu quả nên chưa giúp học sinh hiểu sâu những hình ảnh, hình vẽ, những kiến thức địa lý, đồng thời không hình thành được khái niệm địa lý, không giúp các em phát huy được khả năng quan sát, sự tư duy về ngôn ngữ của học sinh Những giờ học như vậy cũng

là nguyên nhân dẫn đến học sinh chưa hứng thú với môn địa lý Từ thực tế tôi xin

được trình bày kinh nghiệm “ Một số kỹ năng khai thác kênh hình trong dạy học

địa lí tạo hứng thú học tập cho học sinh THCS ở trường THCS Trần Hưng Đạo” nhằm giúp giáo viên và học sinh có thêm nguồn tài liệu tham khảo về cách

khai thác kiến thức từ hình ảnh có hiệu quả

PHẦN II : NỘI DUNG NGHIÊN CỨU VÀ KẾT QUẢ Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài

I Cơ sở lí luận của đề tài:

- Sử dụng, khai thác kênh hình nhằm gợi mở và hướng dẫn học sinh khai thác các

nguồn tri thức ở trong bài học chứa đựng trong kênh hình để phát triển các năng lực tư duy sáng tạo của học sinh

- Giúp học sinh hiểu bài nhanh hơn, nhớ bài lâu hơn, kích thích trí tưởng tượng tạo hứng thú học trong học tập

- Giúp học sinh thông qua kênh hình kết hợp với kênh chữ để hiểu được nội dung bài học một cách khoa học không máy móc

- Rèn kỹ năng quan sát, nhận xét các hiện tượng, sự vật địa lý qua hình vẽ, tranh ảnh.Từ đó rút ra những kiến thức cần thiết

Tham gia vào các hoạt động bào vệ, cải tạo môi trường trong nhà trường, địa phương nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống gia đình và cộng đồng

II.Cơ sở thực tế của đề tài:

- Trong chương trình địa lí THCS hiện nay số lượng tranh ảnh rất nhiều tuy nhiên giáo viên phần lớn khai thác chưa hiệu quả, chưa tạo được sự hứng thú say mê đối với các em học sinh

- Với quan điểm tranh ảnh và hình vẽ không phải là minh họa mà là nguồn kiến thức mở để khai thác trong đề tài này tôi mong muốn được trình bày những kinh nghiệm của bản thân về các vấn đề sau:

+ Một số nguyên tắc khi sử dụng tranh, ảnh có hiệu quả

+ Cách tiếp cận, khai thác các hiện tượng, sự vật qua hình vẽ, tranh ảnh tạo được sự hứng thú cho học sinh

+ Các bước hướng dẫn khai thác nội dung kiến thức qua hình vẽ, tranh ảnh + Hướng dẫn khai thác một số hình ảnh cụ thể

Chương 2: Các biện pháp tiến hành và thời gian tạo giải pháp.

1 Các biện pháp tiến hành.

- Phương pháp thu thập tài liệu.

- Phương pháp điều tra

a Điều tra chất lượng học tập của học sinh

- Đối tượng điều tra: học sinh khối 6,9

- Hình thức điều tra: kiểm tra viết

b Điều tra tình hình giảng dạy của giáo viên

- Trao đổi với thầy,cô giáo trong trường và một số đồng nghiệp trường bạn

- Dự giờ giáo viên dạy

2 Thời gian tạo giải pháp.

Sáng kiến này tôi thực hiên từ đầu năm học 2016– 2017 và tiếp tục hoàn thiện trong tháng 4/2017

3 Các giải pháp để tổ chức thực hiện

3 1 Các nguyên tắc sử dụng:

Thiết bị dạy học môn Địa lý rất phong phú, đa dạng như hình ảnh, bản đồ, mẫu vật trong khuôn khổ của đề tài này tôi xin được nêu việc sử dụng kênh hình ( chủ yếu là hình ảnh) khi sử dụng những kênh hình được trình bày kết hợp với kênh chữ để tìm hiểu nội dung của bài nhằm giúp học sinh hoàn thiện kiến thức

mà bài học yêu cầu phải nắm được Để học sinh khai thác tốt kiến thức qua kênh hình, giáo viên giao nhiệm vụ tìm hiểu trước nội dung bài học ở nhà để các em có được biểu tượng ban đầu về các sự vật hiện tượng địa lý thể hiện trong kênh hình

- Trong chương trình địa lí THCS bài nào cũng có tranh ảnh nên việc hình thành

kỹ năng cho các em cần phải thường xuyên tạo thành hệ thống và nâng cao dần theo khối lớp

Nội dung khai thác kênh hình, ngoài câu hỏi trong sách giáo khoa thì giáo viên phải có hệ thống câu hỏi gợi mở để tổ chức học sinh làm việc cá nhân hay theo nhóm hoặc cả lớp.Bên cạnh đó giáo viên có thể sử dụng thêm các hình ảnh minh họa khác ngoài sách giáo khoa để khắc sâu kiến thức trọng tâm hoặc làm nổi bật nội dung muốn đề cấp

Giáo viên phải hiểu rõ hình vẽ được minh họa phản ánh được phần nào của nội dung bài học để định hướng cho học sinh cách tìm hiểu.Giáo viên phải tìm ra cách tiếp cận vấn đề vừa dễ hiểu vừa gây được sự hứng thú cho học sinh

3.3

Kỹ năng khai thác hình ảnh địa lý.

- Hình thành kỹ năng mô tả, nhận xét

- Hình thành kỹ năng phân tích, giải thích và tổng hợp kiến thức thông qua tranh ảnh

3 4 Các bước hướng dẫn khai thác.

Bước 1 Cho học sinh quan sát hình ảnh, hiểu được nội dung đề cập thông qua

hình ảnh và định hướng tư duy về ý nghĩa của hình ảnh

Giáo viên nêu câu hỏi và nêu vấn đề tổ chức hướng dẫn học sinh trả lời câu hỏi.Phần này rất quan trọng, kỹ năng dẫn dắt của giáo viên phải thật khéo léo, phải tạo ra được những hứng thú bằng cách đưa ra những mâu thuẫn để học sinh tư duy tìm ra đáp án

Bước 2 Học sinh trình bày câu trả lời để hiểu nội dung và ý nghĩa hình vẽ mô tả Bước 3: Giáo viên nhận xét câu trả lời của học sinh và hoàn thiện câu trả lời.

Bài 12 : Tác động của nội lực và ngoại lực trong việc hình thành địa hình bề

mặt Trái Đất (địa lí 6)

Hình 31: Cấu tạo bên trong của núi lửa

* Phương pháp sử dụng: Hình 31 được sử dụng khi dạy học mục 2 – Núi lửa

và động đất

Hoạt động 1: Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát hình vẽ và nêu câu hỏi để

học sinh trả lời

- Hãy chỉ và đọc tên từng bộ phận của núi lửa trên hình vẽ

Hoạt động 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh trả lời câu hỏi bằng khả năng hiểu

biết của mình

Hoạt động 3: Giáo viên nhận xét học sinh trả lời, tập trung sự chú ý của học sinh

vào hình vẽ và chuẩn nội dung kiến thức

- Các bộ phận núi lửa bao gồm: miệng, miệng phụ, ống phun, dung

nham, khói bụi và mắc ma

+ Giáo viên nhấn mạnh núi lửa là một hiện tượng tự nhiên trên Trái Đất,

con người cần phải tìm ra các biện pháp dự báo và phòng chống tác hại của núi lửa

Hình 33 – Tác hại của một trận động đất

* Phương pháp sử dụng: Hình 33 được sử dụng khi dạy học mục 2 – Núi lửa

và động đất

Hoạt động 1:Hướng dẫn học sinh quan sát hình vẽ và nêu câu hỏi để học sinh trả

lời

- Hãy mô tả về tác hại của một tác hại của trận động đất.

Hoạt động 2: Giáo viên hướng dẫn vào hình ảnh để mô tả theo khả năng hiểu biết

của các em

Hoạt động 3: Giáo viên nhận xét câu trả lời của học sinh, tập trung sự chú ý của

các em vào hình ảnh và mô tả

- Trận động đất gây lên những tác hại như: nhà cửa, đường xá, cầu cống, các công trình xây dựng, giao thông bị ngưng trệ, thiệt hại lớn về của cải vật chất

và con người

+ Giáo viên nhấn mạnh trên thế giới có nhiều nơi xảy ra động đất như

Nhật Bản, In-đô-nê-xi-a, Trung Quốc,…gây nhiều thiệt hại Nhật Bản đã từng ra thảm họạ kép vào năm 2010

Bài 17 Lớp vỏ khí (Địa lí 6)

Hình45.- Các thành phần không khí

* Phương pháp sử dụng: Hình 45 được sử dụng khi dạy học mục 1 – Thành

phần của không khí

Hoạt động 1: Giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát hình vẽ và đọc thông tin của

hình vẽ, giáo viên nêu câu hỏi để học sinh trả lời

- Trong không khí có mấy thành phần.

- Mỗi thành phần chiếm tỷ lệ bao nhiêu.

Hoạt động 2: Học sinh trả lời câu hỏi kết hợp với kênh chữ và gợi ý của giáo viên

Hoạt động 3: Giáo viên nhận xét câu trả lời của học sinh, và tập trung sự chú ý

của học sinh vào kênh hình đồng thời chuần kiến thức hoàn thành nội dung câu hỏi

- Không khí bao gồm 2 loại khí chính là khí Nitơ và khí Ôxi còn lại là hơi nước và các khí khác

- Trong đó khí nitơ chiếm 78%, khí oxi chiếm 21%, hơi nước và các khí khác chiếm 21%

+ Giáo viên nhấn mạnh khí nitơ chiếm hơn 3/4 thành phần không khí, hơi

nước chiếm tỷ lệ rất nhỏ nhưng là nguồn gốc sinh ra các hiện tượng khí tượng như mây, mưa

Hình 46: Các tầng khí quyển

* Phương pháp sử dụng: Hình 46 được sử dụng khi dạy học mục 2 – cấu tạo

của lớp vỏ khí( lớp khí quyển)

Hoạt động 1: giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát hình và các thông ting trong

hình vẽ, đồng thời nêu câu hỏi để học sinh trả lời

- Lớp vỏ khí gồm những tầng nào?

- Tầng gần mặt đất, có độ cao trung bình đế 16 km là tầng gì

- Tầng không khí nằm trên tầng đối lưu là tầng gì?

- Vai trò của lớp vỏ khí đối với đời sống trên Trái Đất?

Hoạt động 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh trả lời câu hỏi bằng khả năng hiểu

biết của các em

Hoạt động 3:Giáo viên nhận xét câu trả lời của học sinh, tập trung sự chú ý của

các em và chuẩn nội dung kiến thức qua hình

- Lớp vỏ khí gồm tầng đối lưu, tầng bình lưu và các tầng cao khí quyển.

- Tầng gần mặt đất, có độ cao trung bình đến 16 km là tầng đối lưu.