Phương pháp khai thác kênh hình trong dạy học địa lí lớp 12 – chương trình cơ bản

Ngoài ra, kênh hình còn là một trong những phương tiện quan trọngnhằm tạo biểu tượng, phát huy tính tích cực của HS trong học tập, nó là mộtkênh khai thác kiến thức Địa lí rất hữu ích..

PHÒNG GD&ĐT PHÙ CỪ TRUNG TÂM GDTX PHÙ CỪ

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Khai thác kênh hình trong dạy học

Địa lí lớp 12 – Chương trình cơ bản

Người thực hiện: Nguyễn Thị Thu Hiền

Tổ : Văn Hóa

Năm học: 2015 - 2016

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích của đề tài 1

3 Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu 2

4 Phương pháp nghiên cứu 2

PHẦN NỘI DUNG 3

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN SỬ DỤNG KÊNH HÌNH TRONG SÁCH GIÁO KHOA ĐỊA LÍ LỚP 12 3

1.1 Cơ sở lí luận 3

1.1.1 Kênh hình trong dạy học địa lí 3

1.1.2 Đặc điểm lứa tuổi và trình độ nhận thức của HS lớp 12 3

1.2 Cơ sở thực tiễn 4

1.2.1 Tình hình giảng dạy địa lí lớp 12 hiện nay 4

1.2.2 Hiện trạng về phương tiện dạy học ở nhà trường 4

CHƯƠNG 2 PHƯƠNG PHÁP KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 – CHƯƠNG TRÌNH CƠ BẢN 5

2.1 Đặc điểm kênh hình trong SGK Địa lí 12 – Chương trình cơ bản 5

2.1.1 Đặc điểm của hệ thống kênh hình 5

2.1.2 Các loại kênh hình trong SGK Địa lí 12 – chương trình cơ bản 5

2.2 Sử dụng kênh hình trong các khâu của quá trình dạy học địa lí 6

2.2.1 Sử dụng kênh hình trong khâu soạn bài 6

2.2.2 Sử dụng kênh hình trong khâu giảng bài mới 7

2.2.3 Sử dụng kênh hình để củng cố kiến thức 7

2.2.4 Sử dụng kênh hình trong khâu đánh giá, kiểm tra 7

2.2.5 Sử dụng trong quá trình tự học của HS 7

2.3 Phương pháp hướng dẫn HS khai thác kênh hình 7

2.3.1 Phương pháp hướng dẫn HS khai thác tri thức địa lí qua bản đồ, lược đồ 8

2.3.2 Phương pháp hướng dẫn HS khai thác tri thức địa lí qua các loại biểu đồ 12

2.3.3 Phương pháp hướng dẫn HS khai thác tri thức địa lí qua bảng số liệu thống kê .13 2.3.4 Phương pháp hướng dẫn HS khai thác tri thức địa lí qua sơ đồ, tranh ảnh địa lí 15 2.3.5 Hướng dẫn HS khai thác tri thức địa lí qua băng hình 16

PHẦN KẾT LUẬN 17

TÀI LIỆU THAM KHẢO 18

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Kênh hình trong SGK Địa lí nói chung bao gồm các bản đồ, lược đồ, biểu

đồ, sơ đồ và các hình ảnh Bản thân các kênh hình đó không chỉ có tác dụngminh hoạ làm cho sách sinh động hơn, trực quan hơn, mà nó còn nhằm tái tạo,

bổ sung, khắc sâu nội dung cho kênh chữ, giúp HS tiếp thu kiến thức một cáchtrọn vẹn Ngoài ra, kênh hình còn là một trong những phương tiện quan trọngnhằm tạo biểu tượng, phát huy tính tích cực của HS trong học tập, nó là mộtkênh khai thác kiến thức Địa lí rất hữu ích

Bằng thực tế công tác giảng dạy môn Địa lí ở Trung tâm GDTX Phù Cừnói chung và giảng dạy môn địa lí lớp 12 nói riêng, tôi nhận thấy, đối tượng họcviên GDTX đa phần nhận thức còn hạn chế, chưa nhiều HS có tinh thần hamhọc Thực trạng chung đã vậy, đối với bộ môn Địa lí, nhiều HS vẫn coi địa lí làmôn phụ cho nên học tập không nghiêm túc, mang tính chống đối và ít khi duytrì được hứng thú lâu dài với môn học

Môn địa lí là môn học rất cần tư duy không gian – lãnh thổ, cần nhữngyếu tố trực quan trong giảng dạy Vì vậy, kênh hình là yếu tố quan trọng, vừa làphương tiện truyền tải tri thức, vừa tạo ra tính hứng thú, phát huy tính tích cực ởngười học Nhất là đối với môi trường GDTX, nếu chỉ truyền tải lý thuyết chungchung, khô khan trừu tượng, học viên sẽ rất khó lĩnh hội tri thức ở mỗi bài dạy,sinh ra tâm lý chán nản, thờ ơ với môn học

Là một GV mới ra trường, kinh nghiệm giảng dạy chưa nhiều, tôi xinmạnh dạn đưa ra một số phương pháp sử dụng kênh hình trong dạy học địa lí lớp

12 – chương trình cơ bản thông qua sáng kiến kinh nghiệm: “Phương pháp khai thác kênh hình trong dạy học Địa lí lớp 12 – chương trình cơ bản”.

2 Mục đích của đề tài

Đề tài tập trung nghiên cứu nhằm các mục tiêu sau:

- Nghiên cứu để thấy được vai trò của kênh hình trong dạy học địa lí và thựctrạng khai thác kênh hình trong dạy học địa lí hiện nay

- Nghiên cứu và tích lũy được các phương pháp khai thác kênh hình trong dạyhọc địa lí lớp 12 – chương trình cơ bản.

- Áp dụng được những kết quả đạt được trong quá trình nghiên cứu vào quátrình soạn giáo án và giảng dạy tại Trung tâm GDTX Phù Cừ theo hướng tíchcực hóa hoạt động nhận thức của HS Rút kinh nghiệm giảng dạy

3 Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

HS lớp 12, trung tâm GDTX Phù Cừ

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Đề tài được nghiên cứu và dạy thực nghiệm ở lớp 12A, 12B Trung tâm GDTXPhù Cừ

- Thời gian nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu trong năm học 2015 – 2016

- Tập trung nghiên cứu các kênh hình trong SGK Địa lí lớp 12 – Chương trình

cơ bản

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thu thập, phân tích, tổng hợp tài liệu

- Phương pháp điều tra, khảo sát

- Phương pháp phân tích, so sánh tổng hợp

- Phương pháp thống kê toán học (nếu có)

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN SỬ DỤNG KÊNH HÌNH

TRONG SÁCH GIÁO KHOA ĐỊA LÍ LỚP 12 1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Kênh hình trong dạy học địa lí

1.1.1.1.Quan niệm về kênh hình

Nội dung SGK địa lí gồm những tri thức địa lí được lựa chọn, cấu tạo phùhợp với tính hệ thống của khoa học địa lí, với yêu cầu của nhà trường và trình

độ HS Nội dung SGK được biểu hiện bằng hai kênh: kênh hình và kênh chữ

Trong đó, kênh hình gồm hệ thống các bản đồ, tranh ảnh, biểu đồ… Nókhông những được coi như phương tiện minh họa cho bài học mà còn có giá trịtương đương với kênh chữ, một nguồn thông tin dưới dạng trực quan

1.1.1.2 Vai trò của kênh hình trong dạy học Địa lí

Đối với GV: GV có thể sử dụng kênh hình trong dạy học để điều khiển,hướng dẫn các hoạt động nhận thức của HS Kênh hình cũng là phương tiện đểnâng cao nghiệp vụ sư phạm cho GV, sử dụng kênh hình trong quá trình dạy họccũng tạo điều kiện GV áp dụng các phương pháp tích cực vào trong giảng dạy

Đối với HS: Kênh hình giúp cho HS khám phá ra bản chất, quy luật củanhiều sự vật, hiện tượng địa lí trừu tượng, tạo điều kiện thuận lợi cho HS nắmvững kiến thức và ghi nhớ bền lâu Kênh hình còn góp phần kích thích hứng thúhọc tập cho HS, tạo ra động cơ học tập, rèn luyện, cho các em thái độ tích cựcđối với tài liệu học tập mới

1.1.2 Đặc điểm lứa tuổi và trình độ nhận thức của HS lớp 12

Về mặt sinh lí: các em phát triển như người lớn, sức khoẻ dồi dào có thểhọc tập với cường độ cao và trong thời gian tương đối dài

Về mặt trí lực: HS lớp 12 có năng lực quan sát tốt hơn và có tư duy nhạybén hơn, có khả năng phân tích, tổng hợp, trừu tượng hoá, khái quát hoá tốt hơnnhiều so với HS lớp 10, 11 Ngoài ra tính tích cực và độc lập nhận thức của các

em tăng lên rõ rệt, các em sẽ có biểu hiện thờ ơ hoặc kém hứng thú trong tiếthọc nếu chỉ nghe GV giảng bài và ghi chép

Về tính cách: Các em đều thể hiện cá tính rõ rệt, các em thích tranh luận,thích bày tỏ ý kiến của bản thân mình.

Từ những đặc điểm tâm lí trên đòi hỏi trong quá trình dạy học phải cónhững cải tiến sao cho phù hợp Lúc này, thay vì những tiết giảng chỉ sử dụngphương pháp truyền thụ theo lối thuyết trình, GV nên sử dụng các phương phápdạy học tích cực kết hợp với kênh hình HS có cơ hội được tự lực khám phá trithức, được quyền bày tỏ quan điểm, ý kiến cá nhân

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Tình hình giảng dạy địa lí lớp 12 hiện nay

Chúng ta cần nhìn thẳng vào vấn đề: Hầu hết các GV có sử dụng kênh hìnhtrong SGK nhưng chưa thường xuyên, sử dụng còn qua loa, thậm chí, đôi khi dothời gian có hạn, một số kênh hình chỉ được xem qua hoặc cho HS tự quan sát.Điều này dẫn tới việc không những gây khó khăn, lúng túng trong quá trình khaithác kiến thức, kĩ năng của HS, mà còn lãng phí một phương tiện dạy học vôcùng hiệu quả đối với HS và GV trong quá trình dạy học

Về phía HS, thực tế dạy và học hiện nay ở các trường phổ thông cho thấy

đa số HS chỉ tập trung học những môn học chính như toán, lí, hóa, văn, tiếnganh… Môn địa lí được coi là môn học phụ nên HS không đầu tư nhiều Đa số

HS còn lúng túng trong vấn đề khắc sâu kiến thức mang tính lí luận, kiến thứccốt lõi trong SGK Đa số HS chỉ ghi nhớ máy móc, chưa phát triển được cácnăng lực cơ bản cũng như năng lực chuyên biệt qua học tập bộ môn Đặc biệt làcác năng lực tư duy lãnh thổ, năng lực khai thác bản đồ, biểu đồ vẫn còn hạnchế Vấn đề liên hệ thực tế, vận dụng kiến thức của một bộ phận HS còn chưađáp ứng được yêu cầu

1.2.2 Hiện trạng về phương tiện dạy học ở nhà trường

Cơ sở vật chất và phương tiện dạy học Điạ lí ở nhà trường trong nhữngnăm gần đây cũng đã được chú ý đầu tư nhưng vẫn còn thiếu, nhiều bản đồ vềkinh tế được xây dựng từ những năm trước đó đến nay đã lạc hậu, không còntính cập nhật GV cố gắng khắc phục bằng những thông tin, số liệu và cập nhậtbản đồ minh họa (nếu có)

CHƯƠNG 2 PHƯƠNG PHÁP KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG DẠY

HỌC ĐỊA LÍ 12 – CHƯƠNG TRÌNH CƠ BẢN 2.1 Đặc điểm kênh hình trong SGK Địa lí 12 – Chương trình cơ bản

2.1.1 Đặc điểm của hệ thống kênh hình

Nhờ cải cách chương trình và SGK kênh hình được chú trọng hơn, trungbình mỗi bài có 3- 4 kênh hình Chất lượng kênh hình cũng được tăng lên rõ rệt.Các kênh hình được bố trí trên khổ giấy tương đối rộng, đảm bảo tính trực quan,thẩm mĩ, kích thích hứng thú học tập của HS

Kênh hình được bố trí không những trong các bài học lí thuyết mà cònđược thể hiện trong các bài thực hành nên việc rèn luyện kĩ năng địa lí với kênhhình cũng chiếm một vị trí quan trọng Ngay dưới mỗi kênh hình đều có câu hỏiđòi hỏi mức độ tư duy của HS Qua hệ thống câu hỏi này khi quan sát kênh hình

HS có được những định hướng cụ thể cho việc tự tìm ra tri thức địa lí

Như vậy, với những đổi mới về chương trình và SGK theo quan điểm dạyhọc tích cực tạo ra nhiều tình huống học tập, tạo nên hứng thú học tập bộ môn

2.1.2 Các loại kênh hình trong SGK Địa lí 12 – chương trình cơ bản

2 1.2.1 Hệ thống lược đồ, biểu đồ

Bản đồ trong SGK là một loại hình của bản đồ giáo khoa Chúng dùng đểminh họa những nội dung chính của bài học, giúp HS tư duy gắn liền với lãnhthổ và bổ sung những kiến thức cần thiết mà SGK chưa nói hết GV và HS cóthể khai thác những tri thức tiềm ẩn trong bản đồ SGK, làm cho bài học trở nênsinh động, HS dễ tiếp thu, khắc sâu được kiến thức và qua đó hiệu quả giờ họcđịa lí được nâng cao

Trong SGK địa lí còn có các lược đồ Lược đồ là bản đồ đơn giản, thườngkhông có lưới bản đồ Nó cho ta khái niệm chung về các hiện tượng đã biểu hiệntrên bản đồ, nêu bật được những nét cơ bản của chúng Độ chính xác của lược

đồ bị giảm bớt do nhiệm vụ đặt trước quy định, chứ không phải do tỉ lệ và đặcđiểm nguồn gốc bản đồ Nội dung kiến thức trên lược đồ được lược bớt cho phùhợp với nội dung bài học và giúp HS dễ dàng quan sát, liên hệ kiến thức, khaithác kiến thức hình thành khái niệm và biểu tượng địa lí

Trong quá trình giảng dạy GV nên kết hợp giữa các lược đồ in trong SGKvới các bản đồ, lược đồ treo tường, Atlat.

Trong đề tài này các bản đồ và lược đồ trong SGK gọi chung là bản đồ

2.1.2.2 Các loại biểu đồ, bảng số liệu

* Biểu đồ:

Có 19 biểu đồ được xây dựng trong chương trình SGK Địa lí 12 –Chương trình cơ bản Mỗi biểu đồ đều được thể hiện bằng các màu sắc có tínhtrực quan Các loại biểu đồ cơ bản được sử dụng là:

Là các số liệu thống kê riêng biệt được tập hợp thành bảng, trong đó các

số liệu thống kê có mối quan hệ với nhau Trong SGK Địa lí 12 – Chương trình

cơ bản có 35 bảng số liệu thống kê, hầu hết các số liệu thống kê đảm bảo tínhkhoa học, mức độ chính xác cao và đều là số liệu năm 2005

2.1.2.3 Các sơ đồ

Sơ đồ không chỉ thể hiện các đối tượng địa lí và mối quan hệ của chúng

mà còn dùng để sơ đồ hoá, tóm tắt nội dung bài học Trong SGK có 10 sơ đồ

2.2 Sử dụng kênh hình trong các khâu của quá trình dạy học địa lí

2.2.1 Sử dụng kênh hình trong khâu soạn bài

GV phải dựa vào nội dung kiến thức SGK để lựa chọn kênh hình phù hợpphục vụ giảng dạy, sau đó GV có thể dự kiến các phương pháp giảng dạy tối ưu

Ngoài việc lựa chọn kênh hình GV cần phải xác định nội dung trọng tâmcủa mỗi mục Từ đó xác định được với nội dung này thì cần những loại kênhhình gì và kết quả của việc sử dụng kênh hình đó như thế nào

2.2.2 Sử dụng kênh hình trong khâu giảng bài mới

Khai thác kênh hình giúp cho HS hình thành biểu tượng, khái niệm địa lí.Biến những kiến thức địa lí trừu tượng, khó hiểu thành những kiến thức gần gũi

và thực tế với các em Điều này giúp cho việc nắm khái niệm và kiến thức địa lí

cơ bản trở nên vững chắc hơn

Để sử dụng kênh hình trong quá trình giảng bài mới có hiệu quả, tạo hứngthú học tập, GV cần tuân theo yêu cầu sau:

- GV cần có kĩ năng thành thạo hợp lí khi sử dụng từng loại kênh hình cũngnhư hiểu các vấn đề được phản ánh trên kênh hình

- GV chuẩn bị trước câu hỏi liên quan đến kênh hình mà mình định dùng

- GV kích lệ, động viên HS, linh hoạt điều khiển hoạt động của lớp học

- Lựa chọn phương pháp dạy học khi có sử dụng kênh hình

2.2.3 Sử dụng kênh hình để củng cố kiến thức

GV có thể sử dụng chính các phương tiện trực quan đã giảng dạy kết hợpvới hệ thống câu hỏi trắc nghiệm và dạng bài test ngắn, giúp HS củng cố bài học

và đảm bảo được tính độc lập trong nhận thức của HS

2.2.4 Sử dụng kênh hình trong khâu đánh giá, kiểm tra

Đánh giá, kiểm tra mức độ lĩnh hội kiến thức địa lí của HS dựa vào kênhhình vừa có tác dụng tái hiện kiến thức cũ, vừa khắc sâu tri thức địa lí

Có thể sử dụng kênh hình trong khâu kiểm tra đánh giá khi: Kiểm tra bài

cũ, dạy bài mới, ôn tập, kiểm tra

2.2.5 Sử dụng trong quá trình tự học của HS

GV giao cho các em các bài tập nhận thức gắn liền với khai thác kiến thức

từ kênh hình, đồng thời sử dụng hiệu quả các bài thực hành trong chương trình

Việc hướng dẫn HS sử dụng kênh hình trong quá trình tự học để khai tháckiến thức sẽ giúp HS dễ nhớ kiến thức, kiến thức sẽ được sâu chuỗi một cáchlogic, làm cho tư duy địa lí phát triển hơn

2.3 Phương pháp hướng dẫn HS khai thác kênh hình

Trong quá trình giảng dạy GV cần có nhiệm vụ hướng dẫn HS hiểu đượcquy định chung về kênh hình và phương pháp tiếp cận kênh hình

2.3.1 Phương pháp hướng dẫn HS khai thác tri thức địa lí qua bản đồ, lược đồ

2.3.1.1 Các biện pháp hình thành kĩ năng sử dụng bản đồ, lược đồ cho HS

Kĩ năng sử dụng bản đồ, lược đồ luôn tuân theo một quy trình nhất định:Đọc – hiểu – sử dụng bản đồ Đọc và hiểu bản đồ giống như đọc sách vậy,nhưng đọc sách là đọc ngôn ngữ viết, còn đọc bản đồ thực chất là đọc ngôn ngữbản đồ, do đó cần phải có vốn kiến thức về ngôn ngữ bản đồ

* Đọc bản đồ:

- Đọc tên bản đồ để hiểu không gian bao quát trên bản đồ, nội dung địa lí vàthời gian biểu hiện đối tượng lên bản đồ

- Đọc lưới chiếu, tỉ lệ, bố cục của bản đồ

- Đọc bản chú giải, bản chú giải là chìa khóa để giải mã ngôn ngữ bản đồ.+ Đọc các chỉ tiêu định tính (các vùng trồng trọt, vùng chăn nuôi, các loạiđất, các vùng kinh tế…) rồi đối chiếu với sự phân bố của chúng trên bản đồ

+ Đọc các chỉ tiêu định lượng tương ứng với nền màu, biến trị màu sắc rồinghiên cứu sự biến đổi của nó trong không gian…

+ Đọc quy mô hiện tượng thông qua biểu đồ phụ đặt tại vị trí cụ thể hoặcqua biểu đồ được đặt trên lãnh thổ

+ Đọc yếu tố bổ sung: tranh ảnh, bảng số liệu, biểu đồ đặt ngoài bản đồ

* Hiểu bản đồ

Hiểu nội dung địa lí đằng sau các kí hiệu, các phương pháp biểu hiện thểhiện quy luật phân bố hiện tượng địa lí nào Xác định mối quan hệ giữa các đốitượng trên bản đồ tự nhiên, KT - XH…

Ví dụ: Khi đọc kí hiệu tam giác đều màu đen thì biết được ở đó có mỏ sắt.

Khi đọc kí hiệu hình vuông màu đen biết được ở đó có mỏ than Tuy nhiên, đâymới chỉ là những kiến thức rời rạc, sau khi đọc, cần tổng hợp lại xem bản đồbiểu hiện mức độ phân bố các loại khoáng sản như thế nào, sản lượng, chấtlượng ra sao, hướng sử dụng chúng Đó chính là ý đồ mà người thiết kế muốntruyền đạt nội dung địa lí tới người dùng bản đồ

* Sử dụng bản đồ