Thế giới biểu tượng trong tiểu thuyết đỗ bích thúy (tt)

Với việc giải mã các tác phẩm dưới góc nhìn biểu tượng, chúng tôi mong góp thêm một tiếng nói, một góc nhìn riêng đồng thời cũng khẳng định những nỗ lực trên hành trình sáng tạo của nhà

i

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LƯU THỊ NHUNG

THẾ GIỚI BIỂU TƯỢNG TRONG TIỂU THUYẾT ĐỖ BÍCH THÚY

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60220121

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS-TS HOÀNG THỊ HUẾ

Demo Version - Select.Pdf SDK

ii

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất cứ một công trình nào khác

Học viên

Lưu Thị Nhung

Demo Version - Select.Pdf SDK

iii

Được sự phân công của khoa Ngữ văn trường Đại học sư phạm Huế và giáo viên hướng dẫn PGS.TS Hoàng Thị Huế Tôi đã thực hiện và hoàn thành

đề tài “Thế giới biểu tượng trong tiểu thuyết Đỗ Bích Thúy”

Qua đây, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Hoàng Thị Huế, người đã hướng dẫn tôi thực hiện luận văn này Đồng thời, xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới các thầy cô giáo, những người đã đem lại cho tôi những kiến thức bổ trợ vô cùng hữu ích trong những năm học vừa qua Tôi cũng xin gửi lời cám ơn chân thành tới Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo sau đại học, Đại học sư phạm Huế – Đại học Huế đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập

Cuối cùng tôi xin gửi lời cám ơn đến gia đình, bạn bè, những người đã luôn giúp đỡ, động viên và khuyến khích tôi trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu của mình

Huế, ngày 25 tháng 9 năm 2017

Học viên

Lưu Thị Nhung

Demo Version - Select.Pdf SDK

1

MỤC LỤC

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

MỤC LỤC i

MỞ ĐẦU 3

1 Lí do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

4 Phương pháp nghiên cứu 9

5 Đóng góp của luận văn 9

6 Cấu trúc luận văn 10

NỘI DUNG 11

CHƯƠNG 1 KHÁI LƯỢC VỀ BIỂU TƯỢNG, HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA ĐỖ BÍCH THÚY 11

1.1 Giới thuyết khái niệm biểu tượng 11

1.1.1 Biểu tượng 11

1.1.2 Biểu tượng văn hóa 13

1.1.3 Biểu tượng trong văn học 15

1.2 Hành trình sáng tạo và quan niệm nghệ thuật của Đỗ Bích Thúy 17

1.2.1 Hành trình sáng tạo của Đỗ Bích Thúy 17

1.2.2 Quan niệm nghệ thuật của Đỗ Bích Thúy 22

CHƯƠNG 2 CÁC DẠNG THỨC BIỂU TƯỢNG TRONG TIỂU THUYẾT ĐỖ BÍCH THÚY 30

2.1 Những biểu tượng chuyển tải ước mơ, khát vọng về cuộc đời và tình yêu 30

2.1.1 Biểu tượng cánh chim 30

2.1.2 Biểu tượng cây cột đá 36

2.1.3 Biểu tượng hoa anh túc 40

2.2 Những biểu tượng chuyển tải sự giao thao, khúc xạ văn hóa 47

Demo Version - Select.Pdf SDK

2

2.2.1 Biểu tượng cây sồi 47

2.2.2 Biểu tượng sông, suối 54

2.2.3 Biểu tượng Vùng đất Hà Nội 58

CHƯƠNG 3 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG BIỂU TƯỢNG TRONG TIỂU THUYẾT ĐỖ BÍCH THÚY 66

3.1 Không gian, thời gian nghệ thuật 66

3.1.1 Không gian nghệ thuật 66

3.1.1.1 Không gian hiện thực đời thường 66

3.1.1.2 Không gian tâm tưởng 70

3.1.2 Thời gian nghệ thuật 72

3.1.2.1 Thời gian đồng hiện 72

3.1.2.2 Thời gian hồi ức 75

3.2 Ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật 78

3.2.1 Ngôn ngữ nghệ thuật 78

3.2.1.1 Ngôn ngữ đậm màu sắc văn hóa 78

3.2.1.2 Ngôn ngữ giàu hình ảnh 82

3.2.2 Giọng điệu nghệ thuật 86

3.2.2.1 Giọng điệu cảm thương, xót xa 86

3.2.2.2 Giọng điệu triết lý 89

KẾT LUẬN 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97

Demo Version - Select.Pdf SDK

3

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 “Văn hóa là những gì còn lại khi ta quên đi tất cả, là cái còn thiếu khi ta đã học tất cả” (Edouard Herriot) Nhận thấy phạm vi vô cùng rộng lớn của văn hóa nên trong những năm trở lại đây, văn hóa đã trở thành đối tượng thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu văn học Biểu tượng là một yếu tố của văn hóa mà văn học lại là một nhân tố quan trọng cấu thành nên văn hóa, bởi vậy nghiên cứu biểu tượng dưới góc độ văn học, tiến hành giải mã nó sẽ là một “cách đọc”, hướng đi đúng đắn để nghiên cứu sự vận động và phát triển của văn học đương đại Đồng thời với cách tiếp cận mang tính chất gợi mở này, nó góp phần đề cao vai trò “đồng sáng tạo”, phát huy trí tưởng tượng của người đọc, nâng “tầm đón nhận” của người đọc lên một mức cao hơn Đây là cách tiếp cận phù hợp với nền văn học hiện nay

1.2 Từ năm 1975 đến nay, đất nước ta đã bước sang một giai đoạn mới, nền văn học cũng có những bước chuyển mình nhanh chóng Văn xuôi đã có những khởi sắc, bên cạnh các thể loại truyện ngắn, tản văn, tạp văn phát triển mạnh mẽ, tiểu thuyết lúc này cũng vươn lên, khẳng định vị trí trung tâm của mình trong nền văn học đương đại Một lực lượng không nhỏ các nhà văn đã bị thu hút, muốn thử sức với thể loại này, trong đó tiểu thuyết của các nhà văn nữ là một bộ phận đáng chú ý Họ đã nhanh nhạy, táo bạo trong cách viết, tạo nên một luồng sinh khí mới,

có thể kể đến các tác giả tiêu biểu như Phạm Thị Hoài, Dạ Ngân, Y Ban, Lý Lan, Thuận, Nguyễn Ngọc Tư trong đó nổi bật là “người đàn bà viết văn từ dòng Nho Quế” Đỗ Bích Thúy

Đỗ Bích Thúy là một nhà văn quân đội, sinh ra và lớn lên ở Hà Giang Các sáng tác của chị chủ yếu tập trung viết về đề tài miền núi, ngay từ các sáng tác đầu tay chị đã đạt được nhiều giải thưởng quan trọng về đề tài này Bằng cách viết dung

dị, nhẹ nhàng mà không kém phần hóm hỉnh sâu sắc, tài năng và phong cách nghệ thuật của chị đã được khẳng định qua hàng loạt các tác phẩm thuộc nhiều thể loại, nhất là về thể loại truyện ngắn đã gây được tiếng vang lớn Mặc dù vậy, đến với thể loại tiểu thuyết, mới thực sự mở ra một bước ngoặt lớn, đánh dấu bước tiến quan

trọng trong sự nghiệp văn chương của chị Bóng của cây sồi, Cánh chim kiêu hãnh,

Demo Version - Select.Pdf SDK

4

Cửa hiệu giặt là hay gần đây nhất là Chúa đất là những cuốn tiểu thuyết gây ấn

tượng sâu sắc trong lòng độc giả, nó mở ra một thế giới nghệ thuật mới, đan xen bởi

nhiều âm thanh của cuộc sống Nếu như ở ba cuốn tiểu thuyết Bóng của cây sồi, Cánh chim kiêu hãnh, Chúa đất là điểm nhìn về Hà Giang trong quá khứ và hiện tại thì Cửa hiệu giặt là lại mở ra một điểm nhìn mới về một Hà Nội giản dị, thanh lịch

và giàu tình người

Ở lĩnh vực tiểu thuyết, Đỗ Bích Thúy đã có đóng góp không nhỏ cho nền văn

học Việt Nam Từ những lí do đó, chúng tôi chọn đề tài “Thế giới biểu tượng trong

tiểu thuyết Đỗ Bích Thúy” Với việc giải mã các tác phẩm dưới góc nhìn biểu

tượng, chúng tôi mong góp thêm một tiếng nói, một góc nhìn riêng đồng thời cũng khẳng định những nỗ lực trên hành trình sáng tạo của nhà văn

2 Lịch sử vấn đề

Đỗ Bích Thúy đến với văn chương là ở cái duyên với nghiệp văn, và còn ở cả tài năng của một tâm hồn văn chương được biểu hiện từ rất sớm Chị từng sáng tác

và gửi bài cho báo Tiền Phong từ năm 19 tuổi với tác phẩm đầu tay là Chuỗi hạt cườm màu xám và đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng bạn đọc Từ đó đến nay, trải

qua một quá trình sáng tạo không ngừng nghỉ, chúng tôi nhận thấy các sáng tác của chị được giới phê bình đánh giá rất cao, trong đó tiểu thuyết là thể loại được lưu tâm bàn luận

2.1 Những bài báo, công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Đỗ Bích Thúy nói chung

Trong sự nghiệp sáng tác của mình, với thể loại tiểu thuyết Đỗ Bích Thúy đã

cho xuất bản bốn tác phẩm: Bóng của cây sồi, Cánh chim kiêu hãnh, Cửa hiệu giặt

là và Chúa đất Khi xuất bản, các tác phẩm đều thu hút sự quan tâm đặc biệt của

độc giả và các nhà phê bình văn học

Bóng của cây sồi là cuốn tiểu thuyết đầu tay của Đỗ Bích Thúy Nội dung

truyện xoay quanh sự thay đổi của thung lũng Lao Chải cùng với số phận của những con người sống ở nơi đây Với tác phẩm này, tác giả Nguyễn Thị Thu Hiền đã cảm nhận rõ Đỗ Bích Thúy là một nhà văn rất nặng nợ với quê hương trong bài viết

“Bóng của cây sồi”: “Phải sống, cảm nhận sâu sắc đời sống, tâm hồn người dân

Demo Version - Select.Pdf SDK

5

miền núi, hiểu đồng bào như hiểu mình mới có được những dòng như vậy - những dòng như viết cho chính mình, cho dân tộc mình chứ không phải đứng trong vai dân tộc khác nhìn vào” [35] Bên cạnh đó, tác giả Nguyễn Hoàng Linh Giang trong bài

viết “Bóng của cây sồi” cũng đánh giá cao Đỗ Bích Thúy: “Thêm một lần nữa nữ

nhà văn quân đội đã chứng tỏ sự hiểu biết, gắn bó của mình đối với cuộc sống của những người Tày, người Dao ở vùng cực Bắc Hà Giang” [32], khi đã có một cái nhìn trực diện viết về cuộc sống hôm nay của vùng đất Lao Chải trước những tác động của nền kinh tế thị trường Với tác phẩm đầu tay, Đỗ Bích Thúy đã gây ấn tượng sâu sắc với bạn đọc bởi những tình cảm chân thành và giản dị mà nhà văn gửi vào từng trang viết

Tiểu thuyết Cánh chim kiêu hãnh tiếp tục mạch nguồn về đề tài dân tộc và

miền núi mà nhà văn Đỗ Bích Thúy đã dày công tạo dựng trong hành trình sáng tạo của mình Đây là cuốn tiểu thuyết đầu tiên viết về đề tài lịch sử của nhà văn Tác phẩm khi ra mắt đã được các nhà phê bình và độc giả đánh giá rất cao Nhà văn

Nguyễn Văn Thọ nhận xét: “Cánh chim kiêu hãnh một lần nữa vượt cạn, đưa vị trí

của nhà văn quân đội này tiến tới những cung bậc mới, làm sáng tỏ hơn một nhà văn chuyên viết về những vùng rừng núi phía Bắc, Việt Bắc, đóng góp cho văn học một sự sáng tạo trong tâm thức hết sức khiêm cung và chủ âm khai thác một vùng bí ẩn” [55] Tác giả Đỗ Ngọc Yên nhận định đây là một cuốn sách không dày nhưng

ẩn chứa nhiều giá trị sâu sắc trong bài viết “Cánh chim non nơi cổng trời biên cương Tổ quốc”.Tác phẩm đã đem lại một vốn hiểu biết phong phú về lịch sử Hà Giang, đặc biệt là giúp thế hệ trẻ hôm nay, những người được sinh ra và lớn lên

trong hòa bình, độc lập tự do của đất nước, “hình dung ra được phần nào những khó khăn vất vả, những hy sinh xương máu trong thời kì gây dựng phong trào cách mạng chống thực dân Pháp và Nhật ở mảnh đất địa đầu Tổ quốc đầu những năm 40 của thế kỉ XX” và “nó còn giúp ta hiểu biết thêm nhiều phong tục tập quán người Mông, đặc biệt là những cảnh sắc núi rừng vùng biên cương cực bắc Tổ quốc đẹp đến nao lòng” [63] Có thể nói, với một đề tài khá xương xẩu, Đỗ Bích Thúy đã không làm cho bạn đọc thất vọng và đây thực sự là một cuốn sách đáng để đọc trong thời buổi loạn sách như hiện nay

Demo Version - Select.Pdf SDK

6

Vốn được coi là nhà văn của vùng núi cao nguyên Hà Giang, các tác phẩm của

Đỗ Bích Thúy thường viết về đề tài, bối cảnh miền núi Cửa hiệu giặt là là cuốn

tiểu thuyết đầu tiên viết về Hà Nội, đánh dấu sự chuyển dịch từ đề tài miền núi sang

đô thị trong sáng tác của chị Tác phẩm được lấy cảm hứng từ những cảm xúc, hoài

niệm trong ngày đầu sống tại thủ đô Khi ra mắt Cửa hiệu giặt là được coi là “bức

tranh Hà Nội bằng văn xuôi”, “cuốn hộ khẩu thành phố của Đỗ Bích Thúy” [30] Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh chia sẻ Đỗ Bích Thúy đã thích ứng rất nhanh với Hà Nội qua tác phẩm này khi đã đem đến cho người đọc “sự yêu đời, vui tươi và hóm hỉnh” và nhận định đây là “một tác phẩm chúng ta không thể bỏ qua” [53]

Mười tám năm gắn bó với Hà Nội, sau những bước chuyển vùng sáng tác về

đô thị, Đỗ Bích Thúy lại tiếp tục quay về với đề tài vốn gắn bó máu thịt - miền núi,

nơi luôn khiến ngòi bút của chị thăng hoa với tác phẩm Chúa đất Đây là cuốn tiểu

thuyết được sáng tác trong thời gian không dài nhưng lại được các nhà phê bình,

giới văn chương đánh giá cao Trong bài viết “Đỗ Bích Thúy viết tiểu thuyết trong vòng 17 ngày”, nhà văn Sương Nguyệt Minh đánh giá văn chương của Thúy “có sự

óng ánh, mượt mà, tới nay chị đã bớt độ lóng lánh nhưng sâu sắc hơn” [58]

Trong Chúa đất, chị “tạo ra một hệ thống nhân vật, mỗi nhân vật một cá tính riêng

biệt, phức tạp” và khẳng định “văn học miền núi không có những Nguyên Ngọc,

Ma Văn Kháng, Đỗ Bích Thúy thì sẽ thiếu vắng biết bao vì họ làm đẹp hơn, sang hơn cho văn học đề tài miền núi” [58] Bên cạnh đó nhà phê bình Bùi Việt Thắng nhận định đây là một tác phẩm hấp dẫn gây ám ảnh cho người đọc trong bài viết

“Chúa đất - Giấc mơ làm người bình thường” khi đã chỉ ra được thành công của Đỗ

Bích Thúy trong việc phục dựng thành công một truyền thuyết cách đây 200 năm bằng “ngôn từ tiểu thuyết trong một hình hài sinh động” và đề cao “trí tưởng tượng mãnh liệt, năng lực hư cấu vượt trội của nhà văn” [25] để cho ra đời một tác phẩm xuất sắc đến như vậy

Có thể nhận thấy, các bài báo và ý kiến trên đây đều điểm qua những nét cơ bản về tiểu thuyết Đỗ Bích Thúy, đồng thời cũng thể hiện sự trân trọng đối với những đóng góp của chị cho nền văn học đương đại nước nhà Tuy nhiên, các ý kiến và đánh giá ở trên đều dừng lại ở cấp độ giới thiệu sách

Demo Version - Select.Pdf SDK

7

2.2 Những bài báo, công trình nghiên cứu về biểu tƣợng trong tiểu thuyết Đỗ Bích Thúy nói riêng

Trong bài thảo luận sách văn học “Bóng của cây sồi” đăng trên trang

https://www.webtailieu.edu.vn ngày 03/12/2013 biểu tượng cây sồi đã được nhắc đến như một phần cuộc sống của Lao Chải: “Đây là những câu chuyện xoay quanh cuộc sống của những người Dao ở thung lũng Lao Chải - nơi có rất nhiều sồi, sồi mọc khỏe khoắn và kiêu hãnh từ rừng đại ngàn trở ra cho đến sát với những nương đồi trồng lúa và sắn Sồi là một phần cuộc sống của Lao Chải” [33] Cũng trong bài viết này thông qua cuộc đời các nhân vật Phù, Kim, Mai, Nhi, Cường, tác giả cũng chỉ ra được “những trăn trở, giằng xé của Lao Chải trên con đường thay da đổi thịt Sức mạnh của đồng tiền và những giá trị vật chất đã giúp người dân ở đây ngày càng đi lên hay đem theo những bi kịch buồn đến xót xa?” [33] Tác giả Nguyễn

Thị Thu Hiền trong bài viết “Bóng của cây sồi” đã đi sâu phân tích nhân vật Phù

Đặt lên vai nhân vật trách nhiệm của một trưởng thôn trong thời đại mới, cùng với những giằng xé trong tình cảm cá nhân, để rồi đi đến kết luận “Phù là một cây sồi khỏe được mọc trong những cánh rừng rậm rạp” [35].Tác giả bài báo đã nhắc tới biểu tượng cây sồi và chọn cách phân tích biểu tượng gắn liền với nhân vật Phù, đây

là một cách tiếp cận hợp lý, mang nhiều tính chất gợi mở

Trong bài viết “Câu chuyện về tình yêu và cái chết” (in ở cuối tiểu thuyết Cánh chim kiêu hãnh), một cuốn tiểu thuyết dày gần 200 trang, nhà văn Nguyễn

Văn Thọ đã có những đánh giá khái quát về mặt nội dung, nghệ thuật của cuốn tiểu thuyết này: “Tiểu thuyết Đỗ Bích Thúy trên nền tảng “cái đi qua của lịch sử”, dựng nên câu chuyện như thế, với khá nhiều nhân vật gần gũi với đời sống chưa xa, lại thổi vào đó không khí của một thời, trong lối dẫn những chi tiết mang đậm tính sắc tộc, văn hóa vùng miền, những nếp sinh hoạt, ăn ở, tâm lí và biểu hiện tâm lí khá lạ với độc giả quen thưởng thức văn hóa vùng xuôi” [55] Đồng thời tác giả cũng nhấn mạnh tất cả điều đó được kết dẫn bằng hình tượng cái chết của nhân vật Mai, “trong cận kề cái chết là giấc mơ hóa thân thành loài chim đại bàng kiêu hãnh của một cô gái tưởng như giun dế, như chó ngựa ở thân phận tôi đòi” [55] Như vậy, biểu tượng cánh chim đã được nhà văn Nguyễn Văn Thọ gián tiếp nhắc tới trong bài viết này

Demo Version - Select.Pdf SDK