thế giới nhân vật trong tiểu thuyết đỏ và đen của stendhal

Có thể nói, những tác phẩm của ông chủ yếu viết về những thanh niên bình dân đang phải chịu đựng những bất công trong xã hội và sự mâu thuẫn giữa các giai cấp mà ông phản ánh trong mỗi t

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

TRẦN THỊ HẬU

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT

ĐỎ VÀ ĐEN CỦA STENDHAL

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

SƠN LA, NĂM 2014

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY BẮC

TRẦN THỊ HẬU

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT

ĐỎ VÀ ĐEN CỦA STENDHAL

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Người hướng dẫn: ThS Nguyễn Thị Ngọc Thúy

SƠN LA, NĂM 2014

LỜI CẢM ƠN

Với lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn đến: Thạc sĩ Nguyễn Thị Ngọc Thuý, cô giáo tận tâm hết lòng giúp đỡ, hướng dẫn tôi hoàn thành

khóa luận này

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy, cô giáo trong nhà trường, trong khoa Ngữ Văn, đặc biệt là tổ văn học nước ngoài - Trường Đại học Tây Bắc đã cung cấp tài liệu, đóng góp ý kiến, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành khoá luận

Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè đã động viên giúp đỡ tôi mọi mặt trong thời gian làm khoá luận

Sơn La, tháng 5 năm 2014

Sinh viên

Trần Thị Hậu

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Phương pháp nghiên cứu 5

4 Đối tượng, phạm vi, nhiệm vụ nghiên cứu 5

5 Đóng góp của khóa luận 6

6 Cấu trúc của khóa luận 6

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 7

1.1 Đôi nét về Stendhal và cuốn tiểu thuyết Đỏ và Đen 7

1.1.1 Đôi nét về Stendhal 7

1.1.2 Tiểu thuyết Đỏ và Đen 9

1.1.2.1 Sự ra đời 9

1.1.2.2 Nhan đề tiểu thuyết Đỏ và Đen 10

1.1.2.3 Nội dung tư tưởng và nghệ thuật trong tiểu thuyết Đỏ và Đen 10

1.2 Khái niệm nhân vật và thế giới nhân vật 11

1.2.1 Khái niệm nhân vật 11

1.2.2 Khái niệm thế giới nhân vật 13

Chương 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT ĐỎ VÀ ĐEN 15

2.1 Nhân vật mang sức mạnh Pháp quyền 15

2.2 Nhân vật mang sức mạnh Thần quyền 19

2.3 Nhân vật tình cảm 22

2.4 Nhân vật lựa chọn 26

Chương 3 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT ĐỎ VÀ ĐEN 31

3.1 Nghệ thuật miêu tả 31

3.1.1 Miêu tả ngoại hình 31

Ngoại hình các nhân vật được miêu tả phong phú, đa dạng phù hợp với địa vị, tính cách: 31

3.1.2 Miêu tả tâm lý 36

3.1.3 Miêu tả qua hành động 44

3.2 Nghệ thuật xây dựng tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình 49

3.2.1 Xây dựng tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình 49

PHẦN KẾT LUẬN 55

TÀI LIỆU THAM KHẢO 59

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

“Tác phẩm văn học là công trình nghệ thuật ngôn từ do một cá nhân hoặc

một tập thể sáng tạo nhằm thể hiện những khái quát bằng hình tượng về cuộc sống con người, biểu hiện tâm tư, tình cảm, thái độ của chủ thể trước thực tại”

[15, 238] Tác phẩm văn học đích thực ở bất cứ thời điểm nào cũng là di sản văn hoá của nhân loại, của thời đại và của dân tộc Vì vậy đối với người học tập và nghiên cứu văn học, việc tìm tòi và khám phá những giá trị văn học của nhân loại không chỉ giới hạn ở việc tiếp thu nền văn học trong nước mà cần hướng tới những tinh hoa văn học thế giới đặc biệt đỉnh cao của nền văn học phương Tây Thế kỉ XIX, giai cấp Tư sản ở nhiều nước phương Tây lần lượt giành thắng lợi

và củng cố chính quyền sau các cuộc cách mạng tư sản Công nghiệp hóa tư bản chủ nghĩa diễn ra đồng thời với sự phát triển của các ngành khoa học Giai cấp vô sản dần dần lớn mạnh trở thành một lực lượng chính trị đối lập với giai cấp tư sản Văn học phương Tây thế kỉ XIX bao gồm nhiều khuynh hướng nhiều trào lưu với nhiều tác giả nổi tiếng trên thế giới Hai trào lưu văn học chủ yếu chủ nghĩa lãng mạn và chủ nghĩa hiện thực phê phán, hình thành hầu hết ở các nước phương Tây Văn học các nước đều có đặc điểm chung và những sắc thái riêng

do hoàn cảnh đấu tranh xã hội, ảnh hưởng của các hệ tư tưởng và sự kế thừa truyền thống văn nghệ dân tộc của mỗi nước quy định

Nhưng chủ nghĩa lãng mạn với thái độ quay lưng lại với thực tiễn tư sản không đáp ứng được yêu cầu của cuộc đấu tranh cách mạng trở nên quyết liệt vào khoảng cuối những năm 20, đầu những năm 30 Do đó chủ nghĩa hiện thực phê phán ra đời với nhiệm vụ bám chắc lấy thực tại xã hội đương thời nghiên cứu nó để phản ánh những mâu thuẫn nội tại của nó

Giờ đây các nhà văn chân chính hoàn toàn thất vọng với chế độ tư bản, quay về nhìn thẳng vào hiện thực, để vạch trần những tội ác của nó Đây là nguyên nhân sâu xa nhưng căn bản, giải thích quá trình chuyển biến từ chủ nghĩa lãng mạn sang chủ nghĩa hiện thực trong văn học Pháp thời kì ấy Những vấn đề mâu thuẫn và đấu tranh giai cấp trở nên sâu sắc và gay gắt nhất, do đó trở nên đơn giản hoá nhất, bộc lộ một cách rõ ràng, công khai, không hề che đậy

Tất nhiên để có thể luôn luôn nhìn thẳng được vào sự thật, tránh bệnh ảo tưởng hoặc phiến diện, cho thấy được những phương diện bản chất của nó, nhà văn

hiện thực thế kỉ XIX còn nhờ “một trình độ tri thức nhất định về thế giới” kết

tinh từ những thành tựu của khoa học xã hội và khoa học tự nhiên lúc bấy giờ Chủ nghĩa hiện thực có tham vọng phản ánh cuộc sống một cách toàn diện cho nên nó phải khơi nguồn ở nhiều phương diện khác nhau - tất nhiên cuối cùng phải được kết tinh lại thành một nguyên tắc nhất quán

Trong dòng văn học chủ nghĩa hiện thực Pháp thế kỉ XIX có rất nhiều nhà văn xuất sắc như Banzăc, Mêrimê, Flôbe, Môpatxăng Họ đã thành công với hai thể loại chủ yếu truyện ngắn và tiểu thuyết

Và đặc biệt ta không thể quên được Stendhal được coi là “bậc thầy tâm lý

hiện thực phê phán đầu tiên” của chủ nghĩa hiện thực phê phán Pháp thế kỉ XIX

Stendhal là người mở đầu cho trào lưu chủ nghĩa hiện thực Pháp Mới đầu, ông

ít được mọi người biết đến tên tuổi cũng như tài năng của mình Nhưng bằng con mắt sắc sảo nhìn đời và cây bút tinh tế với tài năng của mình, ông đã viết lên hàng loạt những tác phẩm có giá trị giáo dục con người, nhất là thế hệ trẻ về hiện thực cuộc sống, về quá khứ và tương lai Nhất là những thanh niên trẻ khát vọng làm giàu và khẳng định địa vị trong xã hội Muốn làm được điều đó họ bất chấp mọi thủ đoạn trên con đường tiến thân làm giàu Họ dấn thân vào cuộc chiến đấu như những con thiêu thân để rồi ôm mộng lớn thành vỡ mộng Có thể nói, những tác phẩm của ông chủ yếu viết về những thanh niên bình dân đang phải chịu đựng những bất công trong xã hội và sự mâu thuẫn giữa các giai cấp mà ông phản ánh trong mỗi tác phẩm với hàng loạt thế giới nhân vật của mình Stendhal đã bao quát toàn bộ hoạt động của các giai cấp, tầng lớp khác nhau trong xã hội Tác phẩm phản ánh mọi mặt của đời sống con người, đặc biệt ông đã vạch trần vai trò của đồng tiền trở thành động lực xã hội trong tay các thế lực thần quyền đại diên cho nhà thờ tôn giáo nắm vững tinh thần và pháp quyền đại diện cho quý tộc, tư

sản nắm vững thể xác được thể hiện ngay trong tác phẩm Đỏ và Đen của ông đã

cho ta thấy được bối cảnh biên niên sử năm 1830 lúc bấy giờ Bằng mối quan hệ mật thiết giữa các thế lực Đứng giữa hai thế lực ghê sợ đó người thanh niên bình dân Juyliêng Xôren mất phương hướng trên con đường tiến thân và dẫn đến cái chết bi thương của mình

Stendhal đã vẽ nên bức tranh con người, một bức hoạ hoành tráng, một lịch

sử phong tục như thế trong tiểu thuyết Đỏ và Đen Có thể nói, các phương diện

nghệ thuật của tiểu thuyết cũng rất phong phú, hấp dẫn

Ở khoá luận này, người viết chỉ tập trung đi sâu vào một phương diện làm nên thành công nghệ thuật của tác phẩm Đó là vấn đề thế giới nhân vật Hy vọng khóa luận này sẽ là tài liệu tham khảo có ích cho các bạn sinh viên yêu

thích tiểu thuyết Đỏ và Đen đặc biệt là yêu thích tác giả Stendhal của bộ môn

văn học nước ngoài

2 Lịch sử vấn đề

Stendhal lúc còn sống, ít được sự quan tâm của những người cùng thời Giới nghiên cứu và phê bình văn học tư sản lặng thinh hoặc hạ thấp giá trị của ông Vì, ông đã đi ngược lại những tiêu chuẩn văn học, mỹ học được số đông công nhận thời bấy giờ Người ta đặc biệt chê bút pháp của ông khô khan, những nhà

phê bình tinh tế như Xvaiko, Lăngxông cũng phê phán nhà văn “chẳng chú trọng

gì đến bút pháp viết như viết thư thường cho bạn bè hoặc chẳng có nghệ thuật gì, chỉ là phân tích ý niệm” [6, 109], nhất là vì tác phẩm của ông là những bản tố cáo

mãnh liệt bộ mặt đồi bại xấu xa, giả dối, của xã hội tư sản quý tộc đương thời Chính vì Stendhal có thái độ độc lập và dũng cảm đối mặt với xã hội đương thời, vì ông căm phẫn tố cáo những giai cấp cầm quyền lúc bấy giờ mà giới phê bình thời đó âm mưu im lặng đối với sự nghiệp sáng tác của ông Ông là người

mở đầu cho trào lưu hiện thực phê phán trong văn học Pháp, song ngoại trừ Banzăc, ông không được các nhà văn cùng thời đánh giá cao Mặc dù vậy, trải

qua bao biến thiên thời cuộc, đến nay, vị trí của người có “Giọng điệu cá biệt

nhất trong văn học từ trước tới nay” (nhận xét của Valery) ngày càng thêm

vững chắc Tài năng của ông chỉ có rất ít người đương thời biết đến và tiếp đón với một thái độ thông cảm Đó là những người xuất sắc nhất của thời đại như Goethe, Puskin, Banzăc Trong đó, người đầu tiên nói đến ông và bắt người ta chú ý đến chính là Banzăc Năm 1840, nghĩa là hai năm trước khi Stendhal

mất, Banzăc viết bài “nghiên cứu về Hăng ri bâylơ” Gọi Stendhal là nhà văn

xuất sắc, Banzăc quả quyết rằng chỉ có những trí tuệ lớn nhất của xã hội mới hiểu được ông

Lời tiên đoán quả nhiên đã thành hiện thực Không chỉ có Banzăc, văn hào Nga Lev Tolstoy cũng đánh giá cao văn tài của Stendhal Có lần, Lev Tolstoy nói

với một bạn văn: “Hãy đọc kỹ đoạn Stendhal ra trận Waterloo trong Tu viện

thành Parme Trước Stendhal làm gì có ai tả chiến tranh như thế? Tôi muốn nói

là tả chiến tranh theo đúng sự thực Bạn hãy nhớ lại cái cảnh anh chàng Fabrice cưỡi ngựa chạy trên chiến trường mà hoàn toàn “không hiểu gì cả” [7, 135] Lev

Tolstoy cũng thừa nhận rằng Stendhal đã dạy cho ông biết chiến tranh là gì, dù

ông từng là sĩ quan pháo binh trong trận chiến ở Sebastopol: “Nếu tôi không đọc

đoạn văn miêu tả về trận đánh Waterloo trong “Tu viện thành Parme” của

Stendhal thì chắc tôi không thể nào viết thành công theo kiểu ấy những cảnh chiến trận trong “Chiến tranh và hoà bình” [7, 158]

Khoảng cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX như Stendhal đã dự đoán, mới có nhiều người đọc sách của ông Văn phong của ông càng được hâm mộ vì sự

“trong sáng như pha lê” Đông đảo các nhà nghiên cứu thế kỉ XX nhận định

“Bút pháp Stendhal không bao giờ già”, do ngắn gọn, tự nhiên, không gọt giũa

nên gần với phong cách hiện đại Có nhóm các nhà ngôn ngữ học Xô Viết đã

phân tích văn phong của Stendhal bằng cách khảo sát một số đoạn trong Đỏ và

Đen để tìm ra các loại câu loại từ được sử dụng và so sánh với văn phong của

Banzăc

Và không ít người tôn ông làm bậc thầy lớn của “tiểu thuyết tâm lý”, thừa

nhận ông là một trong những người đại diện tiêu biểu của trào lưu chủ nghĩa hiện thực phê phán trong văn học thế giới Ten từ cuối thế kỉ XIX đã gợi Stendhal là:

“Nhà tâm lí vĩ đại nhất của thế kỉ” Nói về Stendhal, nhà văn đại hào hiện thực xã hội chủ nghĩa M Gorki viết: “Nếu có thể so sánh tác phẩm của Stendhal những

bức thư, có lẽ đúng hơn là phải gọi những tác phẩm đó những bức thư cho tương lai” Phát biểu về sức mạnh nghệ thuật của các tác phẩm văn hào Pháp này M

Gorki đã nói: “… tôi đọc kí sự nước Ý của Stendhal và tôi không hiểu làm thế nào

lại có thể viết được như thế Người ta tả những người tàn ác, những kẻ giết người

để trả thù, thế mà tôi đọc truyện của ông như đọc “thân thế các Thánh” hay như kể

“giấc mơ của đức mẹ đồng trinh” – câu chuyện Đức mẹ (đi xoa dịu những nỗi thống khổ của những người dưới địa ngục)

Tài năng phân tích tâm lý nhân vật của Stendhal còn được J Angus Burrell

nhận xét: “Khi ông tự đặt mình vào một nhân vật nào trong truyện thì ông phân

tích, giải phẫu nhân vật đó với một trực giác và sự chân thực kì lạ” [2, 36]

Các nhà nghiên cứu ở Việt Nam cũng có nhiều công trình nghiên cứu về

Stendhal Rất đáng chú ý là lời nhận xét của tác giả cuốn sách Lịch sử văn học

Pháp thế kỉ XVIII – XIX: “Nhân vật chính của ông là những người trẻ tuổi có khả năng cảm thấy những hạnh phúc khác với hạnh phúc của tiền tài và hư vinh Nhân vật của Stendhal không thể điều hòa với xã hội, hoặc đoạn tuyệt với nó, hoặc đối địch với nó” [34, 483]

Lê Hồng Sâm - Đặng Thị Hạnh trong cuốn Văn học lãng mạn và hiện thực

phương Tây thế kỉ XIX đã đánh giá: “Nghệ thuật phân tích tâm lý mà Stendhal chú trọng từ khi còn rất trẻ, biểu hiện rực rỡ trong Đỏ và Đen Lần đầu tiên trong văn học xuất hiện nhân vật tự nhìn mình một cách tinh vi, tự phê phán mình một cách sâu sắc… Hoạt động của thế giới bên trong con người được khám phá và miêu tả chân xác, sinh động, những tâm hồn cùng phong phú, phức tạp, hoặc cùng chất phác đơn sơ, nhưng đa dạng về sắc thái cá nhân” [33, 271]

Ngoài ra, vấn đề nghệ thuật xây dựng nhân vật của Stendhal còn được đề cập

đến ở một số tài liệu như Chủ nghĩa hiện thực phê phán trong văn học phương

Tây (Đỗ Đức Dục, 1981); Các tác giả lớn của văn học Pháp thế kỉ XIX (TS Thái

Thu Lan , 2002), …

Chúng tôi nhận thấy vấn đề mà đề tài nghiên cứu chưa được đề cập đến một cách hệ thống và toàn diện Mặc dầu vậy, đó là những cơ sở tư liệu quý báu để tác giả khóa luận triển khai phương hướng tiếp cận vấn đề đã được xác định

3 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng tổng hợp các phương pháp:

3.1 Phương pháp khảo sát, thống kê, liệt kê dẫn chứng

3.2 Phương pháp so sánh, đối chiếu

3.3 Phương pháp phân tích: Phương pháp này sử dụng nhiều trong quá trình nghiên cứu đề tài

3.4 Phương pháp tổng hợp

4 Đối tượng, phạm vi, nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Đối tượng

Tiểu thuyết Đỏ và Đen của Stendhal có rất nhiều khía cạnh cần được

nghiên cứu Nhưng do khả năng và mức độ của một khóa luận nên tôi chỉ tập

trung nghiên cứu vấn đề Thế giới nhân vật

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu tiểu thuyết Đỏ và Đen do Stendhal của Đoàn Phú

Tứ dịch, bản in lần thứ 6, nhà xuất bản Văn học, Hà Nội, 1998

4.3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Tìm hiểu đặc trưng của thế giới nhân vật, phương tiện và thủ pháp nghệ thuật mà Stendhal sử dụng để xây dựng các nhân vật Qua đó thấy được những đóng góp của nhà văn này trong văn học phương Tây, đặc biệt là văn học Pháp

5 Đóng góp của khóa luận

Khóa luận chỉ ra một cách cụ thể đặc trưng thế giới nhân vật trong tiểu

thuyết Đỏ và Đen cùng một số biện pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật, giúp

bạn đọc hiểu thêm về tài năng sáng tạo của Stendhal

6 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu và kết luận, khóa luận gồm 3 chương:

Chương 1 Những vấn đề chung

Chương 2 Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Đỏ và Đen

Chương 3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Đỏ và Đen

Stendhal sinh ngày 23 - 1 - 1783 ở Grenoble, thuộc một gia đình luật sư giàu có Mẹ mất sớm, bố có tư tưởng bảo thủ, hầu như hoàn toàn giao phó việc

giáo dục ông cho một linh mục gia tô “Nghệ thuật sư phạm” của ông chỉ có kết

quả làm cho Stendhal căm thù nhà thờ và tôn giáo Chàng thanh niên đó giấu thầy đọc sách của những triết gia Ánh sáng thế kỉ XVIII như Cabanix, Đidơro, Đobas… và thừa hưởng của họ những quan điểm duy vật về thế giới, thái độ phê phán đối với giới tu hành và giai cấp quý tộc, lòng tin tưởng vào trí tuệ, lý trí của con người, sự quan tâm tích cực tới những vấn đề đời sống của xã hội Đặc biệt cuộc cách mạng 1789 nổ ra khi Stendhal mới lên bảy tuổi đã gây ấn tượng sâu sắc trong đầu óc cậu bé Lý tưởng và ước mơ của nhân dân về tự do, bình đẳng, bác ái, lòng thù ghét của họ đối với chế độ chuyên chế và chế độ nô lệ, tất

cả những nguyện vọng cao cả đó của thời đại cách mạng Không có nhà văn thế

kỉ XIX nào bảo vệ những lý tưởng đó nhiệt thành và can đảm như Stendhal Nhưng Stendhal có nhược điểm là nuôi ảo tưởng đối với Napôlêông Khi mười bảy tuổi ông đã xung vào quân đội và theo Napôlêông tham gia nhiều chiến dịch ở Ý, ở Đức và cả ở Nga năm 1812 Lúc đầu ông tin tưởng ở Bônapactơ, cho ông ta là người kế tục sự nghiệp cách mạng Khi đó quân đội Napôlêông đặt chân vào những nước chậm tiến như Đức hay Ý có tác động là hướng những dân tộc ấy theo con đường phát triển tư sản tiến bộ, điều này không khỏi gây ảo tưởng cho một số đầu óc tiên tiến đương thời như Stendhal trong một thời kì nhất định Cho nên Stendhal đã lý tưởng hoá Napôlêông trong một số tác phẩm của ông

Tuy nhiên, sau khi Napôlêông lên ngôi hoàng đế nước Pháp, ông nhận ra tính chất chuyên chế của Napôlêông và nhìn thấy mối nguy cơ cho tinh thần

cách mạng chân chính Ông thở than: “Sung sướng thay những vị anh hùng chết

trước năm 1804” [37,12] Đặc biệt, cuộc hành quân của Napôlêông sang đất

Nga đã cho ông biết thấy hết bản chất chính trị của Napôlêông Trong thời gian

này ông viết “Mỗi ngày cách mạng lại mất đi một điều tốt lành” [37, 12]

Vì thế cho nên Stendhal không hề đau khổ khi Napôlêông sụp đổ và cũng

không theo phục vụ ông ta trong thời kì “Một trăm ngày” Tuy vậy Stendhal biết

rằng sau khi dòng họ Buôc - bôn trở lại cầm quyền thì nhân dân càng khổ cực hơn Cho nên những năm 20 ông thường đối lập Napôlêông với bọn chính sách thời Trùng - hưng và vẫn còn những nhận xét tốt về ông ta

Sau khi Napôlêông sụp đổ và triều đại Buôc - bôn được khôi phục, Stendhal rời Pháp sang ở nước Ý một thời gian dài, chỉ thỉnh thoảng mới về nước Ông rất yêu nước Ý, nước này có vai trò không nhỏ trong sự hình thành nhân sinh quan của nhà văn Đời sống xã hội sôi sục nước Ý lôi cuốn ông, và ông làm quen với các chiến sĩ của phong trào cách mạng dân chủ Carbonari

chống lại “Liên minh thần thánh” của bọn phản động Mêttcnich (Metternich)

nhằm giải phóng dân tộc và thống nhất đất nước Ý Thời kì sống trên đất Ý đã

để lại nhiều vết tích trong sáng tác của Stendhal Ông say sưa nghiên cứu nghệ thuật, hội hoạ âm nhạc Ý, và viết một loạt tác phẩm về nghệ thuật đó; nước Ý

cũng đã cung cấp chủ đề cho một tác phẩm lớn của ông sau này là tiểu thuyết Tu

viện thành Pacmơ (La chartreuse de Parme)

Nhưng năm 1822 xảy ra phong trào khởi nghĩa Carbonari ở một loạt thành phố Ý Cảm tình của Stendhal đối với phong trào đó khiến chính quyền Mettecnich tố cáo ông và trục xuất ông khỏi lãnh địa của Áo ở Bắc Ý

Trở về nước ông tham gia tích cực vào đời sống xã hội văn học Pháp trong những năm 20 Trung thành với lý tưởng cách mạng thế kỷ XVIII, Stendhal căm ghét cay đắng nền thống trị Buôc - bôn, ông chống lai bọn quý tộc và nhà thờ, ông cũng nhận ra bản chất xấu xa của những quan hệ tư sản mà bọn tự do đại

diện lúc bấy giờ Thái độ này được phản ánh trong cuốn tiểu thuyết Đỏ và Đen

(Le Rouge et le Noir) Trên địa hạt văn học, ông hăng hái tham gia những cuộc tranh luận, sát cánh với phái chủ nghĩa lãng mạn chủ nghĩa chống lại phái cổ điển chủ nghĩa và ông viết thiên luận chiến Raxin và Sêchxpia (Racine et Shakespeare)

Năm 1830, vua Luy Philip cử Stendhal làm lãnh sự ở Triextow Ý Nhưng

Mettecnich coi ông là người “khả nghi” nên không nhận và ông trở thành lãnh

sự ở một lãnh địa của giáo hoàng

Năm 1482, Stendhal về Pháp định lưu lại ở đó ít lâu, bất ngờ ông bị áp huyết và chết ngay trên một đường phố của Paris ngày 23 - 3 - 1842

Về tiểu thuyết, tác phẩm đầu tiên của ông là Acmăngxơ (Armance, 1827)

trong đó ông phân tích tâm lý lớp thanh niên quý tộc thời Trùng - hưng Hai

thiên tiểu thuyết kiệt tác Đỏ và Đen (1813) và Tu viện thành Pacmơ (1893) đã

xếp Stendhal vào hàng những bậc thầy của chủ nghĩa hiện thực phê phán Cuốn

tiểu thuyết cuối cùng mà Stendhal viết và bỏ dở là cuốn Luyxiêng Lơven (Lucien

Leuwen) đề cập tới số phận của một thanh niên tư sản thời kì Quân chủ tháng Bảy, nhân đó ông vạch trần tính chất đồi bại của chế độ này

Qua sáng tác của Stendhal, trước hết là qua hai thiên tiểu thuyết kiệt tác của

ông, Đỏ và Đen và Tu viện thành Pacmơ, người ta thấy điểm nổi bật lên

Stendhal đã đưa vào văn học tinh thần chiến đấu và truyền thống anh dũng của cuộc cách mạng Pháp 1789 - 1794 và của phong trào Ánh sáng thế kỉ XVIII Chính sự phản ánh chân thực đời sống xã hội, bóc trần cả những cái xấu xa

của nó ra, đã làm nổi bật trong các tiểu thuyết của Stendhal, đặc biệt trong Đỏ và

Đen và trong Tu viện thành Pacmơ, là những bản án cáo trạng đanh thép đối với

xã hội quý tộc và tư sản đương thời

Ngoài ra Stendhal còn viết một loạt những kí sự ở nước Ý “cuốn truyện tự

thuật Đời sống của Hăngri Bruyla” và một số tác phẩm khác nữa còn dang dở

1.1.2 Tiểu thuyết Đỏ và Đen

1.1.2.1 Sự ra đời

Vào thời gian của Stendhal viết dạo chơi ở Rôm, người ta thấy trong giấy tờ

của ông có tập dự thảo mang tên Juyliêng Sau Stendhal ghi lại “là ý niệm của

Juyliêng nảy ra ở ông vào một đêm cuối tháng mười 1828” Sự kiện gợi ý cho

nhà văn là vụ án đã được ông thuật lại trong dạo chơi ở Rôme về anh thợ làm đồ

gỗ Lacfacgo giết người yêu

Nhờ vào trí tưởng tượng và kinh nghiệm sống phong phú, sức sáng tạo của mình, Stendhal đã dựng lên một cốt truyện với những nhân vật và tình tiết mang một ý nghĩa xã hội rộng lớn, cùng với những phát hiện sắc sảo, táo bạo tiểu

thuyết Đỏ và Đen được sáng tác 1831 Tác phẩm này ghi nhận tài năng của ông

trên văn đàn Pháp

1.1.2.2 Nhan đề tiểu thuyết Đỏ và Đen

Cuốn tiểu thuyết Đỏ và Đen của Stendhal hiện vẫn là một trong những cuốn

sách bán chạy nhiều nước trên thế giới (hiện ở Trung Quốc đã xuất hiện với 8 bản dịch khác nhau) Gần đây, Tổng thống Nicolas Sarkozy cũng tiết lộ rằng,

cuốn sách ưa thích nhất của ông chính là tiểu thuyết Đỏ và Đen của Stendhal Nói tới nhan đề Đỏ và Đen nhà văn không để lại một lời giải thích nào, cho

nên các nhà nghiên cứu và phê bình đã tranh luận nhiều và hiểu rất khác nhau, thậm chí có người giải thích một cách tùy tiện Chẳng hạn người ta cho rằng đây

là câu chuyện đánh bạc, quay số lấy may rủi quyết định, số phận thành hay bại

Nhiều người hiểu màu Đỏ là màu của quân sự và màu Đen là màu của nhà thờ,

chỉ ra cái chí hướng của nhân vật Juyliêng Xôren

Gần đây các nhà nghiên cứu Xô viết đã đưa ra một quan điểm có thể tin cậy được vì nó dựa vào nội dung tư tưởng của tác phẩm để giải thích, nêu lên mối tương phản giữa tinh thần cách mạng, tính cách anh hùng, tình cảm mãnh liệt tượng trưng bằng màu đỏ, với những thế lực phản động, đồi bại, đen tối của giai cấp quý tộc, nhà thờ và giai cấp tư sản thắng thế dưới thời Trùng - hưng

1.1.2.3 Nội dung tư tưởng và nghệ thuật trong tiểu thuyết Đỏ và Đen

Với con mắt sắc sảo của một nhà văn hiện thực, Stendhal đã nhìn nhận ra được cái tình thế tất yếu lịch sử của xã hội Pháp thời Trùng - hưng, mà ông mô tả

hết sức thành công trong kiệt tác Đỏ và Đen Tiểu thuyết Đỏ và Đen phản ánh hiện

thực đen tối của xã hội Pháp thế kỉ XIX Tác phẩm phơi bày một cách toàn diện, sâu sắc sự thối nát, đen tối, sự sa hoa lãng phí của tầng lớp tư sản cùng với sự mục ruỗng, đồi bại trong tầng lớp tăng lữ, quý tộc của nước Pháp thế kỉ XIX Nhiều hình tượng con người tiêu biểu của xã hội Pháp Trùng - hưng được xây dựng

Đỏ và Đen là tiểu thuyết hiện thực xuất sắc, được xếp vào đầu trong những

sáng tác của Stendhal Tiểu thuyết là “sự mở đầu cho trào lưu chủ nghĩa hiện thực

thế kỉ XIX nước Pháp” Bằng cái nhìn hiện thực, con mắt của nhà tiểu thuyết bậc

thầy tâm lý Stendhal đã tạo ra đứa con tinh thần của mình - Đỏ và Đen Tiểu thuyết

trở thành tập đại thành cho những tiến bộ của tiểu thuyết hiện thực Pháp thế kỉ XIX Với bút pháp hiện thực đạt đến trình độ điêu luyện, khi miêu tả tác giả đã bám sát đời sống hằng ngày, miêu tả chi tiết - cụ thể, không cường độ tô vẽ Bức tranh cuộc sống được trải rộng với đầy đủ những chi tiết vụn vặt, chính cái bình dị đó

gọt của nhà văn, đó là cái đẹp thuần phác bằng cái nhìn hiện thực, thực tế và bằng kết quả của sự rèn luyện khắc khổ mới có được

Nghệ thuật xây dựng thế giới nhân vật, xây dựng một lúc nhiều nhân vật

là một thành tựu to lớn của Đỏ và Đen Số lượng nhân vật nhiều nhưng các nhân

vật đều có máu thịt, có cá tính rõ nét Tài năng của Stendhal mà còn thể hiện nghệ thuật xây dựng nhân vật với ngoại hình, tâm lý, hành động mà còn đặt các nhân vật vào hoàn cảnh sống điển hình để làm nổi bật tính cách của họ

Tóm lại Đỏ và Đen là một thiên tiểu thuyết của bậc thầy tâm lý mở đầu cho phong trào hiện thực thế kỉ XIX Từ khi Đỏ và Đen ra đời đã được bạn đọc hâm

mộ rộng rãi và đặc biệt những bạn đọc nước Pháp luôn mong muốn quay về xã hội thế kỉ XIX bằng sự hứng thú nghiên cứu lịch sử của đất nước mình

1.2 Khái niệm nhân vật và thế giới nhân vật

1.2.1 Khái niệm nhân vật

“Nhân vật là đối tượng (thường là con người) được miêu tả, thể hiện trong

tác phẩm văn học nghệ thuật” [31, 153]

“Nhân vật văn học là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng

tác của một nhà văn, một khuynh hướng, trường phái hoặc dòng phong cách Nhân vật văn học là hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho những đặc điểm giống với con người” [1, 396]

Nhân vật được coi “là yếu tố cơ bản nhất trong tác phẩm văn học, tiêu điểm

để bộc lộ chủ đề và tư tưởng chủ đề, và đến lượt mình nó lại được các yếu tố có tính chất hình thức của tác phẩm tập trung khắc hoạ - Nhân vật, do đó là nơi tập trung giá trị tư tưởng - nghệ thuật của tác phẩm văn học” [26, 359]

“Nhân vật văn học là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn

học Nhân vật văn học có thể là tên riêng (Tấm, Cám, chị Dậu, anh Pha…) Khái niệm nhân vật văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào cả mà chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm… Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật mang tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống” [15, 235]

Mặc dù từ trước đến nay có nhiều cách hiểu khác nhau về khái niệm nhân vật văn học, song tựu trung lại, có thể hiểu một cách phổ biến đúng đắn nhất về

vấn đề này như sau: “Nhân vật văn học là một đối tượng được miêu tả một cách

tập trung đến mức có sức sống riêng nào đó ở bên trong theo nhiệm vụ nghệ thuật mà tác giả trao cho nó”

Như vậy, với cách hiểu này, khái niệm nhân vật không bị bó hẹp trong

phạm vi “con người” mà được mở rộng thành “đối tượng” với những đặc tính

hết sức phong phú và đa dạng của nó Ở đây đối tượng miêu tả của nó có thể là con người nhưng cũng có thể là đồ vật, loài vật thiên nhiên, thần thánh hoặc cũng có khi một hiện tượng nổi bật nào đó của đời sống … nhưng tất cả chúng đều được đặt trong mối quan hệ với con người

Một điều đáng lưu ý là, khái niệm nhân vật văn học đôi khi bị dùng lẫn lộn,

bị đồng nhất với các khái niệm như “vai” hay “tính cách” Thực ra “vai” có nội hàm hẹp hơn nhân vật vì thường để chỉ loại “nhân vật hoạt động” hay “nhân vật

suy tư trên sân khấu” Còn việc đồng nhất nhân vật với “tính cách” xuất phát từ

một nhận thức đúng đắn là tác phẩm văn học nhìn chung có chức năng thể hiện tính cách xã hội thông qua tính cách nhân vật Tuy nhiên việc đồng nhất hai khái niệm này làm chúng ta không thấy được mức độ thể hiện nhân vật xuất hiện nhân vật khác nhau của nhà văn trong tác phẩm

Trong tác phẩm văn học số lượng nhân vật không giới hạn Nó có thể có một vài, hàng chục nhân vật trong truyện ngắn, truyện vừa đến hàng trăm nhân vật trong các tiểu thuyết

Nhân vật văn học là một hiện tượng hết sức đa dạng, những nhân vật thành công thường là những nhân vật sáng tạo độc đáo, không lặp lại Tuy nhiên trong các nhân vật, nhận xét về nội dung, cấu trúc, chức năng có thể thấy nhiều hiện tượng lặp lại tạo thành các loại nhân vật

Căn cứ vào nội dung tư tưởng có thể chia nhân vật thành hai loại: Nhân vật phản diện (nhân vật tiêu cực) và nhân vật chính diện (nhân vật tích cực)

Xét từ góc độ kết cấu và cốt truyện lại có thể chia nhân vật thành nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung tâm

Xét từ góc độ thể loại có thể chia nhân vật thành nhân vật tự sự, nhân vật trữ tình, nhân vật kịch

Xét từ góc độ chất lượng nghệ thuật tổng hợp, khám phá khái quát, biểu hiện thì có thể phân loại nhân vật thành ba cấp độ: Nhân vật chưa có tính cách, nhân vật tính cách và nhân vật điển hình

Nhân vật góp phần vào sự thành công của tác phẩm Văn học phản ánh bằng hình tượng, bằng những nhân vật cụ thể Do đó bằng chức năng đầu tiên, trọng yếu nhất của nhân vật thể hiện ở chỗ chính nó là phương tiện để nhà văn khái quát hiện thực Tác phẩm văn học không thể thiếu được nhân vật Bởi chỉ thông qua nó, nhà văn mới thể hiện được nhận thức của mình về xã hội, con người với những đặc điểm về số phận và tính cách của nó, mới có thể khái quát được vấn đề có tính quy luật cuả đời sống

Nhân vật là phương tiện tất yếu và quan trọng nhất thể hiện tư tưởng của tác phẩm, tức thông qua hoạt động và mối liên hệ giữa tính cách, người đọc sẽ đi đến một sự khái quát hoá về một nhận thức tư tưởng

Đối với hình thức của một tác phẩm văn học, nhân vật là yếu tố quyết định phần lớn đến kết cấu cốt truyện, ngôn ngữ nghệ thuật, sự lựa chọn các chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm

Tóm lại, nhân vật là hình thức của văn học để phản ánh hiện thực Hình thức ấy rất đa dạng, thể hiện các khía cạnh vô cùng phong phú của đời sống Việc nhận thức các đặc điểm, vai trò và chức năng của nhân vật là rất cần thiết nhằm đi sâu vào tìm tòi những nội dung phong phú đó di sản văn học nhân loại

1.2.2 Khái niệm thế giới nhân vật

Khái niệm thế giới nhân vật là một phạm trù rất rộng Thế giới nhân vật là một tổng thể những hệ thống nhân vật được xây dựng theo quan niệm của nhà văn và chịu sự chi phối của tư tưởng tác giả Thế giới ấy cũng mang tính chỉnh thể trong sáng tác nghệ thuật của nhà văn, có tổ chức và sự sống riêng, phụ thuộc vào ý thức sáng tạo của nhà văn và chỉ xuất hiện trong sáng tác phẩm văn học, trong sáng tác nghệ thuật Đó là mô hình nghệ thuật, có cấu trúc riêng, có quy luật riêng thể hiện ở đặc điểm con người, tâm lý, không gian, thời gian, xã hội… Gắn liền với một quan niệm nhất định của chúng về tác giả Thế giới nhân vật là cảm nhận một cách trọn vẹn, toàn diện và sâu sắc của chủ thể sáng tạo về toàn bộ nhân vật trong xã hội, trong tác phẩm, mối quan hệ, môi trường, hoạt động của họ, ý nghĩa, tư tưởng, tình cảm của họ trong cách đối nhân xử thế, trong giao lưu xã hội, với gia đình… Thế giới nhân vật vì thế bao quát sâu rộng hơn

hình tượng nhân vật Con người trong văn học chẳng những không giống với con người thực tại về tâm lý, hoạt động mà còn có ý nghĩa khái quát tượng trưng Trong thế giới nhân vật người ta có thể chia thành các kiểu loại nhân vật nhỏ hơn (nhóm nhân vật) dựa vào những căn cứ tiêu chí nhất định Nhiệm vụ của người tiếp nhận văn học là phải tìm ra chìa khoá để bước qua cánh cửa và bước vào khám phá thế giới nhân vật đó Trong lịch sử văn học, có thể nói mỗi tác giả lớn đều có thế giới nhân vật riêng Mỗi thể loại văn học cũng có thế giới nhân vật với quy luật riêng của nó

Tiểu kết

Đỏ và Đen là những tác phẩm hiện thực sâu sắc nhất của nước Pháp thế kỉ

XIX Một thế kỉ điển hình đầy rẫy hiện thực phũ phàng và con người với khát vọng, lòng tham, địa vị và tội ác luôn được tố cáo và phản ánh, đả kích Tìm

hiểu về tác giả Stendhal và tiểu thuyết Đỏ và Đen giúp chúng ta hiểu thêm cuộc

đời, sự nghiệp của tác giả, sự ra đời, nhan đề tiểu thuyết, nội dung tư tưởng và nghệ thuật to lớn của tác phẩm cũng như sự đóng góp to lớn của tác giả trong văn học Pháp thế kỉ XIX Bên cạnh đó tìm hiểu về khái niện nhân vật văn học và khái niệm thế giới nhân vật giúp chúng ta có cơ sở chắc chắn để phân tích từng khía cạnh xây dựng nhân vật một cách rõ ràng, chính sách, khách quan Như vậy tìm hiểu về tác giả, tác phẩm, lí luận về nhân vật văn học và thế giới nhân vật là

cơ sở nền tảng để chúng ta đi vào tìm hiểu thế giới nhân vật trong cuốn tiểu

thuyết một cách thuận lợi và dễ dàng và sâu sắc hơn

Chương 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT

ĐỎ VÀ ĐEN

Khảo sát tác phẩm có thể thấy thế giới nhân vật được hình thành bởi sự kết nối của một số kiểu loại nhân vật như sau:

2.1 Nhân vật mang sức mạnh Pháp quyền

Trong Đỏ và Đen, loại nhân vật thuộc tầng lớp quý tộc và tư sản chiếm một

tỉ lệ khá lớn Tác giả đã xây dựng những nhân vật của hai giai cấp này như là hiện thân của sức mạnh Pháp quyền, nắm trong tay sức mạnh về luật pháp, chính trị, xã hội Tất cả họ chi phối sự vận động của cơ chế và tổ chức xã hội, vì thế đã tạo nên một thế giới phong phú, đa dạng trong tiểu thuyết của Stendhal

Hãy xem ông mô tả giai cấp quý tộc với hai nhân vật tiêu biểu của nó là Đơ Rênan đại diện cho tầng lớp quý tộc tỉnh nhỏ, và hầu tước Đơ La Môlơ, đại diện cho bọn quý tộc trong xã hội thượng lưu ở Paris

Đơ Rênan thuộc một dòng dõi quý tộc lập nghiệp đã lâu đời ở địa phương Frăngsơ Côngtê Hắn vừa làm thị trưởng thị trấn Verie vừa là một thủ xưởng làm đinh Chính ở điểm này hắn là một điểm đáng chú ý của gã quý tộc thời Trùng - hưng, quý tộc đi vào tư sản hoá Và Stendhal của là một nhà văn Pháp đầu tiên đã nhận thấy quá trình tái sinh của giai cấp quý tộc trong giai cấp tư

sản Bằng hai câu ông lột hết tính cách của Đơ Rênan “Nhưng chả mấy chốc,

người du khách Paris đã thấy khó chịu vì một cái vẻ tự mãn phụ hoạ lẫn cái gì tuồng như thiện cẩn và ngu đần Nghĩa là người ta cảm thấy rằng tài trí của con người đó chỉ giới hạn ở chỗ ai nợ y cái gì thì y đòi thật đúng kì hạn, còn y nợ ai thì y trả hết sức chậm chạp lươn khươn” [37, 62] Thế là hắn hợp nhất cái lòng

tham lam bần tiện của một gã tư sản với tính kiêu căng ngu xuẩn của một kẻ quý tộc Hắn kiêu hãnh vì nguồn gốc của hắn và lấy làm xấu hổ vì là một công nghiệp quốc gia, nhưng điều đó không thể ngăn cản hắn chỉ chạy theo tiền lãi trong cái nghề buôn sắt, làm đinh thêm vào đó, hắn lại có cái thô bỉ của một tên quý tộc nông thôn thậm chí rất mực thô bạo Ngay cả với vợ hắn mà hắn rất nể

vợ vì bà ta có hồi môn lớn và đang có một bà cô sắp để cho một gia tài kếch sù Song để cho hình tượng Đơ Rênan được một cách trọn vẹn, tác giả lại vạch ra cả một bước đường xuống dốc của gã quý tộc tư sản hoá đó Nếu ở đầu cuốn tiểu thuyết được vẽ lên cái vẻ đường bệ của Đơ Rênan trên ghế thị trưởng, thì ở cuối truyện tác giả đã hé cho ta nhìn thấy cái cảnh lu mờ bi đát của hắn sau khi bị đẩy

ra khỏi ghế thị trưởng, và từ hàng ngũ đảng bảo hoàng hắn đã chuyển thành đảng viên tự do để hoàn thành bước đường tư sản hoá của hắn về mặt chính trị Tất nhiên tầng lớp quý tộc quyền thế của thủ đô mà Đơ La Môlơ đại diện

có phần ngang ngạnh hơn trên con đường tư bản hóa, chúng kiêu căng đến tột bậc, chúng không che đậy lòng khinh bỉ thành thật của chúng đối với những ai không xuất thân từ đám người leo lên những cỗ xe của nhà vua Nhưng điều đặc

sắc là Stendhal đã vẽ nổi bật lên cái không khí lạnh lẽo, “chết ngạt về tinh thần” của giai cấp đang tàn lụi đó Những phòng khách của chúng “buồn rầu ngang

với tráng lệ, là sứ sở của ngáp dài và buồn tẻ ngắt” Ở đó ngự trị ba thứ: “Kiêu căng, chán chường và lễ phép hoàn hảo” Quả thực chúng hết sức kiêu căng tự

phụ, nhưng chúng lại rất mực lễ phép, lịch sự, chúng ăn nói hết sức nhã nhặn, không muốn làm mất lòng ai, phát biểu ý kiến hơi mạnh một chút thì tưởng như

đã làm một điều gì thô tục “sợ nói đến điều gì làm cho người ta có thể nghi ngờ

là mình có một tư tưởng, hoặc nhỡ bị phát lộ đã đọc sách báo cấm kỵ nào đó nên họ đều câm lặng sau vài câu thanh nhã về Rôxini và về thời tiết” [38, 42],

nói trắng ra lễ phép đấy, nhưng thực chất là giả tạo, hời hợt và tẻ ngắt, đó là biểu hiện của cái gì đang suy tàn Tựu trung cái bao trùm lên tất cả là nỗi chán trường

vô tận Thậm chí những thanh niên lui tới phòng khách đó cũng đều uể oải ngáp dài, họ dường như mất hết cả nhiệt tình, không còn chút sinh khí Gã con trai hầu tước Đơ La Môlơ chẳng hạn hắn làm rất mực thanh lịch, thông minh và

dũng cảm có thừa, nhưng hắn chỉ là một “thằng điên lúc mười hai giờ trưa

không bao giờ biết đến hai giờ sẽ làm gì” Rõ ràng là giai cấp ăn trên ngồi trốc

sống bằng mồ hôi của người khác, thật là nhàn rỗi và tìm đủ mọi cách lấp thì giờ trống rỗng, chúng cưỡi ngựa, đấu gươm, khiêu vũ, để ria mép và chạy theo đủ thú vui tầm thường Thậm chí già như hầu tước Đơ La Môlơ cũng nói thẳng với

một linh mục rằng, việc chăm sóc các thú vui chơi của ông ta “phải là điều coi

trọng hàng đầu” vì “duy chỉ có vui chơi thật sự ở đời”

Bức tranh thời sự xoay quanh giai cấp quý tộc với giới tu hành mới chỉ hai trong ba lực lượng thực tế nắm quyền hành trong xã hội Trùng - hưng Như cái thị trấn Verie chịu sự áp bức của bộ ba quý tộc Đơ Rênan, linh mục Malxông

và tư sản Valơnô Cái lực lượng thứ ba chính là giai cấp tư sản với chính đảng của nó là đảng tự do Tài chẩn đoán xã hội của nhà văn hiện thực Stendhal chính là ở chỗ đã phát hiện ra cái chính quyền tay ba đó, và nhất là ông đã chỉ

ra rằng lực lượng thứ ba, tức là giai cấp tư sản, tuy tạm thời có bị lép vế, nhưng

nó lại là lực lượng đi lên, và bản thân nó tác động đến hai thành phần kia, thu hút chúng và quỹ đạo tinh thần của nó Mặt khác ông cũng nhận ra rằng cũng

áp bức nhân dân như giai cấp quý tộc, mà cái đảng tự do kia cũng không hơn gì cái đảng bảo hoàng

Nhưng một người hầu tước Đơ La Môlơ chẳng phải là kẻ chịu ngồi yên để chờ ngày suy sụp Ông ta cũng bận rộn lắm chứ Mà bận những việc thật là to

tát, không kể, qua cuộc đối thoại với cha Pira ông nói: “Thưa cha xứ thân mến,

giữa cảnh gọi là thịnh vượng của tôi, tôi không có gì để lo toan một cách đúng đắn về hai điều nhỏ nhặt nhưng khá quan trọng: gia đình của tôi và công việc của tôi Tôi chăm sóc đến cơ nghiệp nhà tôi một cách đại lượng, tôi có thể làm cho nó phát đạt nhiều; tôi chăm sóc cái thú vui chơi của tôi, và đó là phải điều quan trọng hàng đầu” [37, 374] “Chẳng hạn ông mưu mô vận động để làm cho

cả nhà vua và quốc gia chấp nhận một bộ đồ nào đó, bộ này sẽ tạ ơn ông và đưa ông lên hàng công tước” [37, 373] Song cái việc quan trọng hơn cả đối với hầu

tước Đơ La Môlơ, mà cũng là đối với giai cấp quý tộc, là việc duy trì chế độ, duy trì địa vị thống trị của giai cấp Chẳng là bản thân của các ngài quý tộc đã từng trải qua cuộc cách mạng 1789 rồi, nhất là trải qua nền chuyên chính Jacôbanh Như con chim phải tên sợ cành cong, bây giờ các ngài đó luôn luôn nơm rớp, đi mỗi bước lại tưởng như đằng sau mỗi bức hàng rào ẩn nấp một chiến sĩ Jacôbanh, một Rôbexpie, thậm chí các ngài sợ hãi cả người đánh xe hay

cả đầy tớ trong nhà Hơn ai hết hầu tước Đơ La Môlơ thấy rõ cái số phận giai

cấp mình như đang để đầu đẳng “Thưa các ngài, - ông ta nói trong một cuộc

họp kín, - ngai vàng nhà thờ, giai cấp quý tộc có thể tiêu ma ngày mai, chừng nào mà chúng ta chưa tạo nên được ở mỗi tỉnh một lực lượng với năm trăm người tận tuỵ ở mỗi tỉnh Bấy giờ thì các ngài mới có thể trông nom được ở một

sự chiếm đóng của quân nước ngoài Không bao giờ người lính nước ngoài vào sâu đến Đijông thôi, nếu hắn không chắc chắn được thấy có năm trăm người lính bạn trong mỗi tỉnh Các vua nước ngoài chỉ lắng nghe các ngài khi các ngài báo tin cho họ là có hai vạn người quý tộc sẵn sàng cầm vũ khí để mở cho họ các cửa ngõ của nước Pháp Các ngài sẽ bảo công việc đó nặng nhọc lắm, nhưng thưa các ngài, cái đầu chủng ta là ở cái giá đó Giữa sự tự do báo chí và

sự tồn tại của chúng ta ở địa vị quý tộc là cuộc chiến đấu sống mãi Hoặc các ngài sẽ trở thành dân công nghệ, nhà nông, hoặc các ngài sẽ phải cầm súng

“Ấy đó, âm mưu của bọn quý tộc là thế đó Chúng sẵn sàng đón quân đội nước ngoài và để bảo vệ địa vị của chúng” [38, 231]

Và đây dưới ngòi bút sắc nhọn của Stendhal, bộ mặt của những tên quý tộc

họp kín để bàn tính mưu mô kia: một tên thì to lớn với “diện mạo và ngôn ngữ

của một kẻ đang tiêu hóa”, một tên khác “lùn và mập, da dẻ hồng hào, mắt sáng

và chẳng có biểu hiện gì khác hơn là một vẻ hung dữ của lợn lòi” [38, 220], tên

thứ ba “người bé nhỏ nước da vàng vẻ hơi điên, vừa bước vào đến cửa đã nói

oang oang, thiên hô bát sát” [38, 221], một tên nữa là một đại nhân mà tất cả

kiến thức chỉ là “biết nổi giận với một kẻ đi hầu” [38, 222] Thiết tưởng chỉ mấy

nét bút trên đây cũng đủ nói lên tất cả giá trị của những ngài quý tộc âm mưu đại

sự đó

Tuy nhiên ngang ngạnh là thế, bọn quý tộc cung đình kia cũng không tránh khỏi sức hút của cái quỹ đạo tư sản nó đã trở thành quy luật xã hội của thời đại Cho nên hầu tước Đơ La Môlơ mặc dù dè bỉu cái ngành công thương cũng phải mượn tên người mà ném tiền vào những cuộc kinh doanh đầu cơ ám muội về tài chính ở thị trường hối đoái Chẳng hạn như khi được tin ngày mai có thể có đảo chính thì lập tức ông ta bán tống đi phiếu thực lợi quốc gia Và một điều đặc biệt có

ý nghĩa là cái việc ông ta long trọng tiếp đón gã tư sản Valơnô mà ông ta vận động

dự định đưa vào hàng tình trưởng để làm vây cánh cho bọn ông ta

Thời đại đó cũng là thời đại của tư sản, thời đại của đồng tiền làm chúa tể, thời đại của tinh thần vụ lợi ngự trị

Tư sản tinh thần vụ lợi chạy theo đồng tiền của giai cấp tư sản, được Stendhal thể hiện đầy đủ nhất trong hình tượng nhân vật Valơnô mà tính chất điển hình được tác giả nhấn mạnh bằng cách thỉnh thoảng lại biến tên riêng của hắn thành một danh từ chung (leValenod) Hắn là đại biếu cho loại tư sản hãnh tiến, xưa kia bố không để lại cho sáu quan thực lợi, lúc còn ít tuổi đánh một cái

áo tàng màu xanh vỏ táo ai cũng thương hại của người ta “lòng thèm muốn

những con ngựa Normăng của ông, những dây truyền bằng vàng, những bộ áo sắm từ Paris về, tất cả sự thịnh vượng hiện nay của ông” [37, 271] Chả là

Valơnô đã làm giàu lên gấp hai ba, lần từ khi hắn quản lý tài sản của dân nghèo,

- mà người ta ngờ rằng hắn đã ăn chặn cả vào tiền dành cho đám trẻ con vô thừa nhận! - Ấy đấy, nguồn gốc của cải giai cấp tư sản đại loại là như thế, nó được xây dựng trên máu và nước mắt của dân nghèo, trên sự bần cùng hoá của nhân

dân lao động! Thế nhưng, Valơnô lại được người ta rất mực trọng vọng, kính

cẩn Còn bản thân hắn ta, thuộc cái “loại người thô bỉ, trâng tráo và ồn ào”

Song cái điều đáng chú ý đặc biệt là xuyên qua cuốn tiểu thuyết nó bày ra được cái hướng phát triển tất yếu của xã hội đương thời đó là cuộc kèn cựa, cạnh tranh giữa gã quý tộc Đơ Rênan và tên tư sản Valơnô Nếu ở những trang đầu, giữa thời thịnh vượng của Đơ Rênan, người ta thấy hai kẻ đối thủ đó vừa bắt tay nhau vừa căm ghét lẫn nhau, như đôi gà trống tức khí nhau từng tiếng gáy, người thị hợm hĩnh vì tậu được đôi ngựa đẹp giống Normăng, kẻ thì vâng váo mượn được gia sử giỏi cho các con học ở nhà Ấy thế rồi qua cuốn sách đã diễn

ra cuộc leo thang của Valơnô và bước giật lùi của Đơ Rênan: tên tư sản chạy chọt thế nào không những đã cướp được ghế thị trưởng của gã quý tộc mà còn được đề bạt lên hàng nam tước, nhập tịch hàng ngũ quý tộc Hơn thế nữa, ở những trang cuối trong khi Đơ Rênan suy sụp đến mức từ đảng viên bảo hoàng chuyển thành đảng viên tự do để ra ứng cử nghị viên, thì Valơnô lại trở thành ứng cử viên chính thức do chính quyền bảo hoàng đề cử và sau đó người ta còn biết được tin Valơnô đã có trong túi bản định bộ hắn làm tỉnh trưởng Thật là thời đại của Valơnô, và có thể tin chắc rằng trong tương lai hắn sẽ leo lên tới chức thượng thư Cuối cùng chẳng phải ngẫu nhiên mà Valơnô chính là kẻ đứng đầu hàng phụ thẩm đề ra trước toà án kết án tử hình Juyliêng Xôren, kẻ đã dám

cả gan chống đối lại cả xã hội “khêu dậy và tấn công vào cái tiểu khí của lớp tư

sản quý tộc ấy” [34, 387]

2.2 Nhân vật mang sức mạnh Thần quyền

Nói đến giai cấp tư sản, giai cấp quý tộc còn có một thù địch gần gũi hơn vì

nó cũng là đồng minh, đó là nhà thờ cơ đốc giáo chịu sự chi phối của La - Mã Hai bên vừa cấu kết với nhau mà lại vừa kèn cựa nhau Dưới thời Trùng - hưng giới tu hành tổ chức ra hội thánh giăng mạng lưới khắp nơi để phục hồi tôn giáo,

mà còn xen vào cả đấu tranh xã hội và chính trị Ở nhiều nơi như Bơdăngxông,

nó trở thành một lực lượng có khi chi phối cả đời sống chính trị ở địa phương

Và điều đặc biệt là ở thời đại tư sản, nhà thờ cũng không tránh khỏi vòng cương tỏa của đồng tiền, nghĩa là việc bên cạnh thờ Chúa, nó cũng tôn thờ cả đồng tiền,

mà có lẽ sự tôn thờ thứ hai lại mãnh liệt hơn và thiết thực

Với con mắt nhà văn hiện thực duy vật vô thần, Stendhal căm phẫn vạch trần bộ mặt thật của bọn người khoác áo chùng đen Như vậy chẳng phải tuyệt

nhiên không có một số người gọi là “chân tu”, nghĩa là họ thành thật tin tưởng

thờ Chúa và làm điều thiện, họ thuộc phái Janxênit, như linh mục Sêlăng, linh mục Pira Nhưng phái này lép vế phái Jêduyt, và cả hai linh mục kia đều chung một số phận là bị phe địch tìm cách bẩy đi mặc dầu tuổi đã già Trước khi dời khỏi chủng viện Bơdăngxông, cha Pira từ biệt học trò, nhưng không quên nói

với họ một lời diễn từ nghiêm khắc: “Các con có muốn những vinh quang của

thế gian, - ông nói với họ, - tất cả mọi lợi lộc xã hội, cái thích thú được có quyền hành, được bất chấp luật pháp và được láo xược vô tội vạ với tất cả mọi người? Hay các con muốn cứu rỗi vĩnh viễn? Những người kém cỏi nhất trong các con, chỉ việc mở mắt ra để phân biệt hai con đường” [37, 371] Tài sản mà ông dành

dụm được sau khi dời chủng viện Bơdăngxông lên nhận chức ở thành phố Paris

khi tâm sự với ông bạn học cũ là: “Rằng sau khi cai quản chủng viện trong mười

lăm năm trời, ông từ biệt Bơdăngxông với năm trăm hai mươi quan tiền ông dành dụm” Những người bạn đó vừa ôm hôn ông vừa khóc, và họ nói riêng với

nhau: “Ông tu sĩ ngây thơ đáng lẽ chả cần nói dối như vậy làm gì, nghe tức cười

niên nghèo Ở đây: “Ba trăm ba mươi sáu bữa ăn chiều, mỗi bữa 83 xăng - tim,

sô - cô - la ai đáng ăn thì ăn; vậy lãi được bao nhiêu cuộc bỏ thầu?” [37, 309]

Ở cái trường học tôn giáo đó, các sinh đồ coi nhau như kẻ thù, hàng giờ hàng phút phải che đậy mọi ý nghĩ, tình cảm riêng, vì sự dò la và tố cáo giữa bạn học với nhau được khuyến khích Có điều lạ ở học viện đó, học hành giỏi giang

đứng đầu về các giáo lý, lịch sử giáo hội lại là “một tội lỗi huy hoàng” Là vì thời từ cách mạng, nhà thờ Pháp coi sách vở là kẻ thù và chỉ có “sự phục tùng

của trái tim là tất cả” [37, 322] Tất cả nền giáo dục của chủng viện đóng khung

ở “một tấm lòng kính trọng mênh mông và vô biên đối với đồng tiền khô và

lỏng” [37, 330], nghĩa là tiền mặt và sự thần phục giáo hoàng, vị Chúa thứ hai ở

trái đất Và đại đa số đám sinh đồ kia xuất thân từ nông dân nghèo khổ, chỉ trông

thấy ở nghề thầy tu cái hạnh phúc lâu dài được “ăn uống no nê và có một bộ áo

ấm về mùa đông” [37, 331] Giám đốc chủng viện linh mục Pira thuộc dòng

Janxenit thì luôn luôn bị đe dọa cắt chức và mọi người đều lấy làm ngạc nhiên vì

ở cương vị ông ta ra đi chỉ vẻn vẹn có trong tay năm trăm hai mươi quan tiền dành dụm được Trái lại, tên phó giám đốc chủng viện Caxtanet, thù địch với

ông Pira, là một kẻ không coi “một tội ác nào đen tối quá”, hắn khuyên học trò:

“các con hãy như một cái gậy trong tay” [37, 337], ông nói thêm “và các con sẽ được một chức vụ huy hoàng, ở đó các con sẽ là người thủ lĩnh có quyền chỉ huy, không bị ai kiểm soát; một chức vụ bất khả bãi miễn, chính phủ trả một phần ba tiền lương bổng, và các tín đồ, do những thuyết giáo của các con đào tạo nên, sẽ trả hai phần ba kia” [37, 337] “Chính ta đây này” - hắn giải thích - những xứ đạo ở miền núi, bổng ngoại còn tốt hơn rất nhiều những xứ đạo ở thành phố Tiền bạc không kém, lại chưa kể đến những gà sống thiến béo mẫm, trứng gà, trứng vịt, bơ tươi và hàng nghìn thứ thú vị lặt vặt nữa; và ở đó, ông chẳng là người thủ thỉ chỉ không ai dám chối cãi: không có bữa ăn ngon nào mà không được mời mọc, thết đãi v.v…” [37, 337]

Nổi bật hình ảnh tham lam của viên phó giám mục Đơ Frile mà khuôn mặt nhìn nghiêng, hệt diện mạo một con cáo Hắn là một con người quỷ quyệt Đứng đầu cả một mạng lưới hội thánh Bơdăngxông, có tiếng là cất lên hạ xuống những viên trưởng như chơi, hắn mà gửi thông điệp về Paris thì các quan tòa tỉnh trưởng và đến cả tướng tá trong doanh trại cũng đều phải run sợ Mười hai năm về trước, khi mới đến Bơdăngxông, hắn chỉ có một gói hành lý nhỏ xíu, ấy thế mà bây giờ đã nghiễm nhiên là một trong những nghiệp chủ giàu có nhất tỉnh Hắn theo đuổi một vụ kiện lớn về đất đai, chọi nhau hẳn với hầu tước Đơ

La Môlơ và mặc dầu thế lực ông này sau sáu năm trời, kết quả chỉ là ông ta

“không đến nỗi tuyệt đối thua kiện” [37, 360] Thế thì tài năng tên của tên phó

giám mục giàu có và thần thế đó như thế nào? Cái tài của hắn là “biết mua vui

cho đức phó giám mục” [37, 364], và biết gỡ xương cá cho ông này, món cá chả

là món ăn sở thích của Đức Cha, thế mà mắt người lại lèm nhèm! Và cái tên phó giám mục đó chỉ thiếu chút nữa quỳ chân cô tiểu thư Matinđơ, khi hắn biết cô này là bạn thân bà cháu gái có uy thế của Đức Cha nắm trong tay quyền phân phối giám mục trên toàn nước Pháp

Chung quy, bao nhiêu hình tượng bọn tu sĩ trong cuốn tiểu thuyết đều chứng minh một sự thật ghê tởm nó trở thành như một nguyên lý mà Stenndhal

luôn luôn nhắc tới dưới hình thức này hay là hình thức khác, khi thì ông nói: “Ý

niệm tôn giáo gắn chặt với ý niệm giả dối và kiếm tiền”, hoặc khi thì: “Những ý niệm hội viên hội thánh có thế lực và sự tàn ác thâm hiểm và quỷ quyệt gắn bó với nhau” [7, 315] Và để cho bức tranh tôn giáo được trọn vẹn, ở những trang

cuối tác giả kể lại lời dối dăng cuối cùng của Juyliêng Xôren nói với bạn như thế

này: “… Này bọn hội thánh Bơdăngxông quý hóa ấy cái gì chúng cũng làm tiền

được cả, nếu anh khéo thu xếp, chúng sẽ bán cho anh cái xác chết của tôi đấy…” [38, 417]

Vậy là cả pháp quyền lẫn thần quyền đều hợp sức tạo ra một nền pháp chế thô sơ mà dã man, tự tố cáo thói tàn bạo đêm dài Trùng - hưng Vì thế, đây là một nền pháp chế có nhiều điều cần lên án

2.3 Nhân vật tình cảm

Bi kịch tình yêu, thường xảy ra với những người phụ nữ, không kém phần

đau đớn Đó là những bà Bôvary của Flôbe, Jan của Maupassant hay Anna Karênina của Lev Tônxtôi Họ là những người phụ nữ có trí tuệ, có nhan sắc, có nhiệt tình, lãng mạn, nhưng rồi lấy phải những người chồng quý tộc hay tư sản tầm thường, hèn kém, thiếu tình cảm, sống một cuộc đời cô đơn, âm thầm Người thì bị xô đẩy vào con đường ngoại tình mong tìm thấy chút ánh sáng,

nhưng rồi cũng vỡ mộng nếu phải kết thúc cuộc đời dưới bánh xe lửa hay bằng

một liều nhân ngôn

Bà Đơ Rênan là nạn nhân của hôn nhân phong kiến, tư sản, của sự tác động của đồng tiền, hậu quả của chế độ tư hữu nói chung, của chế độ tư sản nói riêng

Bà sống bên người chồng chuyên chế, chỉ biết chạy theo dục vọng và tiền bạc, không có tình yêu Nhưng khi gặp Juyliêng Xôren, bà mới có tình yêu thật sự mới đầu tình yêu đó đối với bà còn hoài nghi sống trong nội tâm của bà nó như mầm sống gieo trong con tim bà khắc khoải, nó cứ càng ngày lớn dần để bà phải

có những câu hỏi nội tâm của mình: “Hay là ta yêu Juyliêng chăng” [37, 128],

“Lạ chưa! Ta yêu chăng, bà tự nhủ ta có tình yêu chăng?” [37, 155] Để rồi bà

tự khẳng định bà ước mình gặp Juyliêng sớm mười năm trước đây “khi ta còn

có thể được gọi là xinh đẹp” [37, 192] Bà đã có sự so sánh về tuổi tác chênh

lệch của mình với Juyliêng, mối lo nghĩ đè nặng trong lòng bà: “Than ôi! tôi

hơn anh những mười tuổi! Làm sao anh có thể yêu được tôi!” [37, 191], câu nói

đó cứ làm bà ám ảnh nhắc đi nhắc lại nhiều lần với anh Nhiều khi bà hốt hoảng,

lo sợ người tình sẽ không yêu mình vì vấn đề tuổi tác, bà đâm hoảng: “Hay là

anh ấy không yêu mình nữa, bà nghĩ thầm; than ôi! Mình già quá đối với anh ấy; mình hơn anh ấy những mười tuổi” [37, 189] Và tình yêu đã làm bà thay

đổi Nếu như trước đây thời trang thị hiếu thẩm mỹ ăn mặc của bà là giản dị, ít

mua sắm thì bây giờ có phần chau chuốt “bà chăm lo chuyện ăn mặc đến thế;

mỗi ngày bà thay áo hai ba lần", Stendhal miêu tả: “Chưa bao giờ bà trẻ đến thế này, thưa bà ”, “chỉ có mỗi một lần bà đi Verie, là do bà muốn mua những áo mới mùa hè người ta cứ đem từ Muyludơ về” [37, 132] Chưa bao giờ hai chữ

“tình yêu” đến với bà vì cuộc hôn nhân của bà chỉ xuất phát từ môn đăng hộ đối,

chứ không có tình yêu Và đây là lần đầu tiên bà yêu say đắm, bà yêu hết mình

và sự ghen tuông có chút đè lên trái tim, trí óc của bà, bà sợ sẽ mất Juyliêng qua lời tâm sự của chị hầu gái Êlida về việc hôn nhân của chị, thế rồi sự ghen tuông của một người đàn bà có chồng đã làm bà phát bệnh, một thứ bệnh mà chỉ liều thuốc tình yêu mới chữa được Nhưng khi bà biết Juyliêng từ chối cuộc hôn

nhân với chị hầu gái thì “niềm hạnh phúc chứa chan đã làm cho bà hầu như

điên dại” [37, 128]

Khi gần như câu chuyện ngoại tình của bà sắp vỡ lở thì nội tâm bà giằng

xé, bà nghĩ chính vì bà ngoại tình mà Chúa đã trừng phạt đứa con của bà bị ốm,

bà hối hận những việc làm của bà Stendhal đã miêu tả nội tâm giằng xé giữa tình mẫu tử và tình yêu Bà cũng không thể làm một người mẹ vô trách nhiệm,

bà sợ hãi đến nỗi cho rằng vì ngoại tình mà Chúa đã giáng tai hoạ vào đứa con

bà, thằng bé nhất, bị sốt Bà Đơ Rênan bỗng hối hận kinh khủng: “Anh hãy lánh

xa tôi đi , - một hôm bà nói với Juyliêng; - nhân danh Chúa, anh hãy rời bỏ nhà này: chính sự có mặt của anh ở đây đã giết chết con tôi”, “Chúa trừng phạt tôi,

- bà hạ giọng nói thêm, - Chúa rất công minh; tôi kính thờ sự chí công của Chúa; tội của tôi rất khủng khiếp, mà bấy lâu nay tôi chẳng biết hối hận chút nào! Đó là dấu hiệu đầu tiên của sự Chúa ruồng bỏ: tôi phải bị chừng phạt gấp hai lần” [37, 224] Giữa lí trí và nội tâm giằng xé, bà nói với Juyliêng: “Mình

có muốn cho phép tôi được ở lại, và từ nay tôi chỉ yêu mình như một đứa em trai? Đó là cách đền tội duy nhất hợp lẽ, nó có thể làm nguôi cơn giận dữ của đấng tối cao” [37, 228] Nội tâm giằng xé tâm can một cách đau đớn, lí trí thì

nói thế nhưng con tim bà thì lại muốn níu kéo giữ chặt người con trai mình yêu

không để vụt mất: “Nhưng, còn tôi, - bà vừa kêu lên vừa đứng dậy và hai bàn

tay ôm lấy đầu Juyliêng, và để xa xa trước mắt, - nhưng còn tôi, tôi có thể nào yêu mình như một người em trai được?” [37, 228], những câu hỏi liên tiếp dồn

dập ám ảnh trong bà, điều đó có thể thấy rằng bà đối với Juyliêng chỉ có tình yêu chứ không thể chấp nhận là tình chị em được Bà đuổi anh, nhưng trái tim vẫn

thổn thức mong nhớ: “Không có mình, tôi không thể nào giữ được lời thề ,

mỗi giờ của cuộc sống đáng ghét này, tôi thấy dài như mỗi ngày đằng đẵng”

[37, 229] Dần dần đứa con trai út Xtanixla qua khỏi cơn nguy, thì tình yêu ấy

lại càng trỗi dậy mãnh liệt, tình yêu đã làm bà vượt qua mọi lỗi sợ hãi: “Tôi sợ:

ai mà không sợ trước cảnh tượng địa ngục? Nhưng trong thâm tâm, tôi không hối hận Tôi sẽ tái phạm cái lỗi của tôi nếu vẫn còn có cơ hội để mà phạm lỗi”

[37, 229] Cuối cùng bà đã chọn tình yêu chân thành của mình Nhưng các thế lực tôn giáo đã ra sức ngăn cản, phá hoại ép bà phải viết một lá thư huỷ hoại đường công danh của Juyliêng mà trái tim bà tan nát không muốn viết Người phụ nữ đáng thương cuối cùng cũng chết sau ba ngày Juyliêng bị xử tử Bà là một kiểu nhân vật khao khát đi tìm tình yêu chân chính

Nhân vật tình cảm thứ hai mà Stendhal nói tới là cô tiểu thư Matinđơ quý

tộc, một tiểu thư giàu sang muốn gì được đấy Cô nói: “Những điều thuận lợi

nhất mà số phận dành cho cô là gia thế, tiền của và tuổi trẻ, nghĩa là tất cả mọi thứ trừ hạnh phúc” [38, 97], nhưng có một điều mà cô luôn đi tìm kiếm và khao

khát có được nó, tình yêu

Stendhal ở đây không so sánh tình yêu của hai người phụ nữ ai hơn ai Mà điều quan trọng ông muốn chỉ ra cho người đọc một điều tình yêu của hai người phụ nữ đều xứng đáng ngang tầm với nhau Nếu như tình yêu của một người đàn

bà có chồng như bà Đơ Rênan là một tình yêu nhân hậu ví như “một tình yêu

mẫu tử” thì đến với tình yêu của cô tiểu thư là tình yêu “lạnh lùng, kiêu căng”

nhưng cũng đầy mãnh liệt Bạn đọc thân mến chúng ta hãy thử mình một lần nữa đặt mình trở thành một cô tiểu thư xinh đẹp nhưng kiêu ngạo kia và một ngày đẹp trời bỗng xuất hiện một chàng trai tri thức tuấn tú nhưng chỉ cách xa địa vị thôi, cái đó không sao, tôi chắc hẳn các bạn nữ sẽ đồng ý ngay Nhưng Stendhal đã khai thác tình cảm nội tâm của cô tiểu thư quý tộc một cách hấp dẫn lúc đầu từ từ lạnh lùng như thăm dò tìm kiếm con mồi để rồi từ cái tình cảm lạnh lùng đó thì lửa tình yêu bắt đầu rực cháy trong tâm hồn cô Trong đầu óc của một cô gái tiểu thư trẻ tuổi là nhìn sự giàu sang, sự nịnh nọt của những con người quý tộc, làm cô cảm thấy chán ngắt, cô cảm thấy mình lạc lõng trong một thế giới ồn ào giàu sang mà mường tưởng cuộc sống mười chín năm, toàn sự buồn chán, những cái ngáp dài và những lời xụ nịnh của bọn công tử muốn lấy

cô làm vợ Cô chán ngấy cảnh sống xã hội chung quanh, cái xã hội của chính quyền gồm toàn những kẻ kém cỏi không tư tưởng, không nghị lực, không nhiệt tình Nhưng từ khi anh chàng Juyliêng xuất hiện mới đầu chỉ là ánh mắt lạnh

lùng, nhạo báng, nhưng sau đôi mắt đó dừng lại ở Juyliêng: “Ít ra anh này không

đến nỗi giống hệt kẻ khác” [38, 85] Và những cuộc vũ hội tiếp diễn, Matinđơ

bắt đầu từ đấy đã có cái nhìn thiện cảm về chàng trai Juyliêng Phải chăng đây là duyên số cũng như định mệnh Gặp và yêu Juyliêng - một chàng trai thông minh

và đầy nghị lực, nhưng cách xa về vị trí xã hội Cô cũng giống như trái tim của

bà Đơ Rênan rung động và đôi chút phân vân do dự về địa vị xã hội về đẳng cấp Nhưng cô đã nhủ thật với lòng mình, đã giám sống thật với trái tim của mình:

“Ta yêu, ta yêu, thật là rõ ràng!” [38, 127] Mối tình của cô và Juyliêng phải

trải qua bao nhiêu đấu tranh tư tưởng sóng gió, khi tiến khi thoái, bởi ý thức giai

cấp ở cô ta luôn trỗi dậy, bởi “sự hiếu thắng khô khan và kiêu ngạo” [38, 113],

nên tình yêu đó nhiều lần vẫn có sự bướng bỉnh chưa chịu khuất phục, vẫn còn lưỡng lự và lạnh lùng Cô đã đặt ra nhiều những câu hỏi trong chính nội tâm của

mình: “Ta đã lầm chăng, ta không yêu chàng chăng?” [38, 177] hay cô tự nhủ:

“Ta đã tự chuốc lấy một vị chúa tể!” [38,179] Sau cái hành động Juyliêng cầm

thanh kiếm suýt nữa định giết cô, thì thái độ nhận thức của cô đối với anh lúc

này lại là một con mắt khác, cô đã tự nhủ: “Chàng xứng đáng là chúa tể của ta,

vì chàng đã suýt giết ta Phải chung đúc biết bao nhiêu thanh niên tuấn tú của

xã hội để đi tới một mối tình nồng nhiệt đến như vậy?” [38, 185], “xét cho cùng,

ta đã yêu chàng, thật chẳng phải là điên rồ gì mấy” [38, 185] Vì tình yêu mà cô

dám chấp nhận hi sinh dòng họ quý phái, tình thân máu mủ của mình, khi biết mình có thai cô đã thú nhận với người cha của mình và cương quyết không từ bỏ

tình yêu đó cô nói: “Nếu anh ấy chết, con cũng chết theo” [38, 313] để lấy một

cái tên thường dân Xôren Rõ ràng tình yêu là một sức mạnh huyền diệu, để cô

dễ dàng từ bỏ mọi thứ nhung gấm “Matinđơ cương quyết cưỡng lại tất cả những

dự định cẩn trọng của cha cô Cô nhất quyết không chịu thương thuyết trên những cơ sở nào khác hơn: cô sẽ là bà Xôren, và sẽ sống nghèo nàn với chồng ở Thuỵ Sĩ, hoặc ở nhà cha cô ở Paris Cô gạt phăng lời đề nghị đi để giấu giếm”

[38, 314] Nhưng khi mối tình đó gần về đến bến bờ hạnh phúc, những ước mơ

dự định trong tương lai về một mái ấm gia đình và sự chấp thuận của người cha,

Matinđơ đã vạch ra những dự định: “Chúng con sẽ an cư ở lâu đài Êguyông,

giữa Agianh và Macmăngđơ Nghe nói miền đó phong cảnh đẹp chẳng kém gì nước Ý” [38, 319] Thì chính thế lực đen tối của xã hội đã bắt Juyliêng phải

chết, vì một kẻ ở tầng lớp thứ ba như anh đã dám chen chân vào xã hội thượng lưu Mặc dù Matinđơ đã cố gắng hết sức để cứu Juyliêng thoát khỏi cái chết nhưng các thế lực quá mạnh, cô không đủ sức để chống đỡ những thủ đọan nham hiểm của chúng Những thế lực hắc ám trong xã hội đã đẩy người chồng mà cô yêu thương trên cả tính mạng của mình vào án tử hình Đoạn cuối cùng của cuốn tiểu thuyết Stendhal miêu tả hành động của cô với đôi mắt thác loạn mà anh bạn

Fukê trông thấy, cô nói: “Tôi muốn trông thấy mặt anh ấy” [38, 417], “cô thắp

lên nhiều ngọn nến Khi Fukê có đủ sức để nhìn cô, thì thấy cô đã đặt trước trên một chiếc bàn nhỏ bằng đá hoa, trước mặt cô cái đầu của Juyliêng, và cô hôn lên trán nó ” [38, 418] Rõ ràng tình yêu của cô vẫn bùng cháy si mê, ngay cả

lúc Juyliêng chết tình yêu đó vẫn không bao giờ tắt Cô chăm sóc cái hang được chôn người chồng của mình một cách chu đáo, cái hang đá man rợ đó được chạm trổ rất tốn kém ở bên Ý

Cho nên Matinđơ cũng là kiểu nhân vật phụ nữ yêu tha thiết trên đường tìm lại chính mình, sống thật với trái tim mình

2.4 Nhân vật lựa chọn

Juyliêng Xôren, thuộc đẳng cấp thứ ba, đó cũng là kiểu con người lựa chọn

và để đạt được mục đích, anh ta không từ mọi thủ đoạn để leo lên hàng ghế quý tộc Với tư cách vừa là tội nhân vừa là nạn nhân của hoàn cảnh xã hội Cuộc đời nhân vật này đã chứa đựng tất cả nội dung cơ bản và bi đát của một thực tế đời

sống, “một người bình dân thông minh, khao khát công lý và quyền lực, người

công tố uỷ viên vừa mới ở vị trí của kẻ bị kết tội” (H.F Imbert) [24, 283] Anh

đã dám chống lại bằng sự đấu tranh, ngay cả khi gần đạt đến danh vọng, anh cũng không chịu sự khuất phục mọi thủ đoạn nào của chúng Sự đấu tranh đó đã thay bằng cái chết, một cái chết tự do cho công lý, cùng với hai nhân vật mà anh yêu

Juyliêng Xôren mang tư tưởng anh hùng thế kỷ XVIII - yêu công lý và muốn gây dựng một sự nghiệp anh hùng Anh ta căm ghét sâu sắc xã hội quý tộc, tư sản (và nhà thờ), nhưng lại muốn có được một vị trí xã hội xứng đáng với tài năng và nghị lực của mình, có gan tham dự cái chỗ mà thói gạo mạn của kẻ giàu có mệnh danh là xã hội Thế đối mặt này của Juyliêng Xôren với xã hội, với hoàn cảnh có một ý nghĩa mới mẻ và trận đụng độ ngắn ngủi ấy dẫn đến thể nghiệm đau đớn của nhân vật về sự tuyệt diệt niềm hi vọng của một lớp thanh niên đầy tham vọng

đang lao vào cuộc đấu tranh “mỗi người vì mình” giữa “bãi sa mạc của chủ nghĩa

cá nhân” mà nhiều nhà văn đồng thời như Banzăc đã mô tả

Giữa Juyliêng Xôren khi rời làng quê, sắp bước vào lâu đài (như bố anh nói về nhà thị trưởng Đơ Rênan), giữa người thanh niên mới ở cái ngưỡng cửa

của “bước đầu tiên”, với Juyliêng Xôren sau này - người bắn vào bà Đơ Rênan

và bị kết bởi một toà án “gồm toàn những kẻ tư sản bị phẫn nộ” (theo lời bị cáo

nói trước toà) - không phải là một khoảng cách ghê gớm Ngay từ khi ở trong gia đình bác phó mộc, anh đã xa lạ với môi trường xung quanh do nhiều cái ngẫu nhiên kết hợp lại Cơ thể quá mảnh dẻ, gương mặt quá thanh tú, cái may mắn hoặc không may - được học tiếng La tinh bằng cách học thuộc lòng sách thánh do dự dạy dỗ của một người cha xứ tốt bụng và viên quân y sỹ già thời Napôlêông, rồi những chiến công của Bônapac trong cuốn sách hồi kí ở đảo Xanh Hêlen do người quân nhân già này tặng cho, như một di sản quý báu; tất

cả những yếu tố này đã tạo lên cái tâm lý xa lạ với cái luân lí thu được nhiều

món lợi nhất Tuy nhiên tâm lý muốn thoát ra khỏi “những điều kiện thấp hèn”

là tâm lý của lớp thanh niên bình dân đã qua cách mạng năm 1789

Juyliêng có rất nhiều sự lựa chọn, giá như lúc đầu anh nghe lời anh bạn Fukê làm kinh doanh chung phần hay tuỳ ý lựa chọn lấy cô hầu gái Êlida thì

cuộc đời của anh sẽ “an phận thủ thường”, nhẹ nhàng trôi như mây, không có gì

để mọi người lưu ý Stendhal quả là tài tình đã vẽ cho nhân vật Juyliêng bao nhiêu con đường để anh lựa chọn và dĩ nhiên cuộc đời không ai có thể thoả mãn được hết ước mơ của mình, tham vọng làm lóa hết ý chí Có đôi lúc Juyliêng đã suy nghĩ rất nhiều về số phận cuộc sống của mình, có một chút tính toán, nhưng chứa đựng sự dứt khoát và táo bạo với sự lựa chọn của mình là mình sẽ trở thành những người quý tộc, sẽ đạt tới sự giàu sang và không ai có thể khinh bỉ mình nữa Và anh đánh cược với số phận của mình cũng chính như nội dung của

tác phẩm Đỏ và Đen, nội tâm Juyliêng trỗi dậy: “Chẳng lẽ hạnh phúc lại gần ta

thế ư ? Sự tiêu phí một cuộc đời như vậy thật không có gì đáng kể Như người du khách vừa mới trèo xong một quả núi dốc, ngồi trên đỉnh núi, và cảm thấy một nỗi vui thích tuyệt trần được nghỉ ngơi Nếu bắt anh ta phải nghỉ ngơi vĩnh viễn, thì anh ta có sung sướng không” [37, 288] Và anh đã bỏ qua những

sự lựa chọn đó để bước tiếp một sự lựa chọn phải đạt tới giàu sang và được mọi người coi trọng là dấn thân mình vào tầng lớp quý tộc bắt đầu nghề nghiệp là một anh gia sư

Chính vì có sự lựa chọn đã khiến cho hai mối tình của anh - với bà Đơ Rênan và với Matin Đơ La Môlơ sau này đều có những lúc mang trạng thái của hằn thù Nhiều nhà nghiên cứu đã thán phục Stendhal vì một thời mà ý niệm giai cấp này hết sức mơ hồ trong nhận thức của con người, ông đã mô tả nét này như một động lực thầm kín đã chi phối hành động và tiềm thức của Juyliêng Khi bà

Đơ Rênan đẩy anh ra trong phút ngượng ngập đầu tiên hoặc bởi ghen tuông sau này (với tấm ảnh Napôlêông mà bà tưởng là một người đàn bà!) ý nghĩ đầu tiên

của anh là “anh chỉ thấy bà Đơ Rênan là một người giàu có” [37, 146] Rồi có

khi phải chiều lòng cô đồng bóng Matindơ, bước đầu anh không hiểu được tính

kì quái của cô, chính vì cái ý thức trên nó thường trực trong lòng anh Sức hấp dẫn của con người bước vào một môi trường thật xa lạ với mình ấy chính là ở chỗ: trong tính cách phân phối bị giằng xé của anh chất Tactuyp không bao giờ

tiêu diệt nổi tính chất không thể thuần phục ở con người bình dân “chống lại

hèn kém của mình” Hoàn cảnh có thể lúc biến anh thành một kẻ nhận kí giao

kèo với những quỷ sứ hiện đại

Đứng trước giữa hai người đàn bà mà Juyliêng yêu Anh buộc lòng mình phải chọn lựa một người, một bên là người đàn bà có chồng và một bên là người mình đã cưới làm vợ Juyliêng phải chọn lựa một trong hai trái tim này So sánh giữa hai con người này Juyliêng cảm thấy có sự khác biệt rất nhiều về tính cách, đời sống nội tâm Bà Đơ Rênan thì có một vẻ đẹp dịu dàng thuỳ mị được

Juyliêng đôi lúc ví như “một người mẹ hiền” Còn cô tiểu thư Matinđơ lại như

“một bà hoàng hậu kiêu sa, kiều diễm, lạnh lùng”, đôi lúc sắc đẹp của Matinđơ

khiến anh khó gần gũi, nhiều lúc khiến anh có phần suy nghĩ không tốt về cô:

Tính nết đâu mà khủng khiếp!” [ 38, 286] Trải qua bao nhiêu sóng gió Juyliêng

cũng đã lựa chọn cho mình một tình yêu đích thực, một tình yêu mà anh coi đó như là một sự lựa chọn, đúng đắn với mình Tâm trạng của anh trong nhà tù đen tối, nỗi ân hận khi phát súng bắn vào bà Đơ Rênan và khi nghe tin bà còn sống

thật phức tạp Anh đã cám ơn trời đã không cho bà bị tử thương: “Lạ lùng thay!

Anh nghĩ thầm, ta cứ tưởng rằng, do bức thư gửi ông Đơ La Môlơ, nàng đã phá hoại vĩnh viễn hạnh phúc tương lai của ta, thế mà, chưa đến mười lăm ngày sau cái hôm gửi bức thư ấy, ta đã không còn nghĩ gì nữa đến tất cả những chuyện quan tâm lúc đó ” [38, 343] Dần dần anh nghĩ rất ít đến Matinđơ, sự tham

vọng không còn trong anh nữa Giờ trong đầu anh luôn lưu giữ một hình ảnh đó

là bà Đơ Rênan, người mà anh đã chọn lựa làm người tình của mình