Thế giới biểu tượng trong lĩnh nam chích quái (tt)

i ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ĐINH THỊ LỆ PHƯƠNG THẾ GIỚI BIỂU TƯỢNG TRONG LĨNH NAM CHÍCH QUÁI Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM Mã số: 60220121 LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC THEO Đ

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐINH THỊ LỆ PHƯƠNG

THẾ GIỚI BIỂU TƯỢNG

TRONG LĨNH NAM CHÍCH QUÁI

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 60220121

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Huế, năm 2017 Demo Version - Select.Pdf SDK

i

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐINH THỊ LỆ PHƯƠNG

THẾ GIỚI BIỂU TƯỢNG

TRONG LĨNH NAM CHÍCH QUÁI

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 60220121

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS NGÔ THỜI ĐÔN

Huế, năm 2017 Demo Version - Select.Pdf SDK

Trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài luận văn “Thế giới

biểu tượng trong Lĩnh Nam chích quái” ngoài sự nỗ lực hết mình của

bản thân, tôi xin kính gửi lời cảm ơn chân thành, lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo - TS Ngô Thời Đôn, người đã tận tình hướng dẫn, động viên khích lệ tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Đồng thời, tôi xin trân trọng cảm ơn quý thầy, cô giáo trong khoa Ngữ Văn, phòng tư liệu, thư viện trường Đại Học Sư Phạm Huế, phòng

tư liệu, Thư viện trường Đại học Khoa học Huế, Thư viện tổng hợp tỉnh Thừa Thiên Huế, cùng gia đình, người thân,bạn bè, đồng nghiệp đã tận tình giúp đỡ để tôi hoàn thành đề tài này

Qua đây, tôi muốn gửi lời cảm ơn sâu sắc đến người bạn đời của tôi, anh Hoàng Hữu Tuấn đã luôn bên cạnh tôi, động viên, ủng hộ tôi, hỗ trợ và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn, cũng như hoàn thành khóa học này

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Huế, tháng 9 năm 2017 Học viên thực hiện

Đinh Thị Lệ Phương

Demo Version - Select.Pdf SDK

iii

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, những kết quả nghiên cứu trên đây không trùng với bất kỳ một công trình nghiên cứu nào khác Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về luận văn của mình

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

TRANG PHỤ BÌA i

LỜI CẢM ƠN ii

LỜI CAM ĐOAN iii

MỤC LỤC 1

PHẦN MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

4 Phương pháp nghiên cứu 8

5 Đóng góp của Luận văn 9

6 Cấu trúc Luận văn 9

PHẦN NỘI DUNG 10

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ BIỂU TƯỢNG VÀ TÁC PHẨM LĨNH NAM CHÍCH QUÁI 10

1.1 Khái lược về biểu tượng 10

1.1.1 Biểu tượng 10

1.1.2 Biểu tượng và các hướng nghiên cứu 13

1.1.3 Biểu tượng trong văn học 18

1.2 Lĩnh Nam chích quái và sự hình thành dòng truyện ngắn tự sự trung đại Việt Nam 21

1.2.1 Khái lược về văn xuôi trung đại Việt Nam 21

1.2.2 Sự xuất hiện của Lĩnh Nam chích quái trong dòng truyện ngắn tự sự Trung đại Việt Nam 24

Chương 2 HỆ THỐNG CÁC BIỂU TƯỢNG TRONG LĨNH NAM CHÍCH QUÁI 29

2.1 Biểu tượng liên quan đến thị tộc, bộ lạc 29

2.1.1 Biểu tượng vật tổ Rồng - Tiên 29

2.1.2 Biểu tượng liên quan đến nền văn minh nông nghiệp lúa nước 36

2.2 Biểu tượng nhiên thần 41

2.2.1 Biểu tượng thần Cây Đá 42

2.2.2 Biểu tượng Nước 47

Demo Version - Select.Pdf SDK

2

2.2.3 Biểu tượng thần Đất 53

2.3 Biểu tượng về nhân thần và các con số thiêng 54

2.3.1 Biểu tượng về nhân thần 54

2.3.2 Biểu tượng về các con số thiêng 56

Chương 3 BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC VÀ SỰ ẢNH HƯỞNG CỦA VĂN HỌC DÂN GIAN NHÌN TỪ HỆ THỐNG BIỂU TƯỢNG TRONG LĨNH NAM CHÍCH QUÁI 60

3.1 Bản sắc văn hóa dân gian nhìn từ hệ thống biểu tượng trong Lĩnh Nam chích quái 60

3.1.1 Về văn hóa vật chất 62

3.1.2 Về văn hóa tinh thần 65

3.1.3 Những biểu tượng điển hình của văn hóa – lịch sử Việt Nam trong Lĩnh Nam chích quái 70

3.2 Sự ảnh hưởng của văn học dân gian qua hệ thống biểu tượng của Lĩnh Nam chích quái 76

3.2.1 Dấu ấn văn học dân gian nhìn từ phương diện thể loại – đề tài 76

3.2.2 Dấu ấn văn học dân gian biểu hiện qua các motip dân gian 83

PHẦN KẾT LUẬN 87

TÀI LIỆU THAM KHẢO 90

Demo Version - Select.Pdf SDK

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trên thế giới ngày nay “chúng ta sống trong một thế giới của những kí hiệu,

và kí hiệu của kí hiệu”, có thể thấy người ta trở lại ưa chuộng các biểu tượng Nó tồn

tại ở khắp nơi và giữ một vị trí vô cùng quan trọng trong đời sống của con người

chúng ta “Biểu tượng nhô lên như môt lời trách cứ thường xuyên đối với khả năng suy

xét và cảm nhận của chúng ta” Chính vì thế mà việc nghiên cứu, giải mã biểu tượng

được nhiều ngành khoa học quan tâm: khoa lịch sử các nền văn minh và các tôn giáo, khoa ngôn ngữ học, khoa văn hóa nhân chủng học, khoa phê bình nghệ thuật, khoa tâm lý học, khoa y học v.v Và đặc biệt là văn học Bởi bản chất của văn học là phản ánh đời sống hiện thực bằng hình tượng, mà cao hơn nữa đó chính là biểu tượng, nó luôn dồn nén các tầng nghĩa, hàm ẩn, dung chứa và khu biệt bởi tính biểu tượng Trong văn chương, ngôn ngữ là dấu hiệu biểu hiện đầu tiên của tính cá nhân, tinh thần dân tộc vì thế biểu tượng trong văn chương được biểu đạt qua mã ngôn ngữ và chuyển hóa thành biểu tượng nghệ thuật - vừa lưu giữ các giá trị văn hóa, tồn tại như các biểu tượng thẩm mỹ, cổ mẫu - vừa chuyển tải, sáng tạo văn hóa

1.2 Trong kho tàng văn học Trung đại Việt Nam, Lĩnh Nam chích quái là một

tác phẩm được kết tinh từ những tri thức về cội nguồn dân tộc Những biểu

tượng Hồng Bàng, Lạc Long Quân, Âu Cơ, Bọc trăm trứng, Mười tám đời các vua

Hùng… đã trở thành vốn văn hóa hiển nhiên của nhiều thế hệ nhân dân nước Việt Có

thể thấy từ các bậc đại nho tài cao học rộng, tràn trề tinh thần ái quốc, yêu tha thiết truyền thống văn hóa dân tộc từ Trần Thế Pháp qua Vũ Quỳnh, Kiều Phú, Đặng Minh Khiêm đến Đoàn Vĩnh Phúc, và sau này là Lê Quý Đôn, Phan Huy Chú… đều tiếp cận

tác phẩm với một thái độ thành kính, ngưỡng vọng Lĩnh Nam chích quái dường như

tương đồng với số phận của nền văn hóa Đại Việt, nền văn hóa dân tộc: thăng trầm chìm nổi, đối diện với những thử thách sống còn của thiên tai nhân họa, nhưng vẫn mang trong mình một sức sống mãnh liệt, một khả năng tái sinh, trường tồn với non sông đất nước Việt Nam

1.3 Việc sử dụng biểu tượng trong quá trình sáng tác văn chương không phải là một điều mới mẻ Tuy nhiên con đường sáng tạo của người nghệ sĩ lại bắt mạch khơi

Demo Version - Select.Pdf SDK

4

nguồn từ đời sống văn hóa dân tộc và nhân loại từ thuở hồng hoang, khai sinh sự sống cho đến ngày nay Trải qua bao nhiêu thế kỉ, bao nhiêu thế hệ nhà văn vẫn luôn tìm tòi,

sử dụng, khai thác và sáng tạo biểu tượng trong đời sống văn hóa cũng như trong sáng tạo văn chương Bên cạnh những khó khăn, thách thức đặt ra trong quá trình tìm hiểu, nghiên cứu và sáng tạo thì nó cũng mời gọi đối với người đọc khi tìm tòi và giải mã biểu tượng trong tác phẩm văn chương đưa chúng ta trở về và hòa vào mạch nguồn văn hóa sâu rộng, lâu dài của các dân tộc, của toàn nhân loại

Tìm hiểu biểu tượng chúng tôi nhằm tìm ra những giá trị tiềm ẩn, khuất lấp sau

từng biểu tượng cũng như mối liên hệ giữa chúng, để có thể hiểu được bản chất, ý nghĩa của tự nhiên, hiện thực và truyền thống văn hóa cũng như cơ sở gắn kết của cả một cộng đồng Điều đó có ý nghĩa thiết thực cho việc tìm hiểu, đánh giá, giải mã tác phẩm, khẳng

định giá trị của tác phẩm, góp phần giữ gìn bản sắc thẩm mỹ, nghệ thuật của Lĩnh Nam

chích quái trong văn học buổi đầu dân tộc Qua đó góp phần đóng góp cho văn học Việt

Nam một diện mạo mới, góc nhìn mới thông qua thế giới biểu tượng Đó là lí do chúng

tôi chọn đề tài luận văn: Thế giới biểu tượng trong Lĩnh Nam chích quái

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Lịch sử vấn đề nghiên cứu đã đạt được một số thành tựu tiêu biểu và một số ý kiến nhận xét của nhiều nhà nghiên cứu như:

2.1 Về tác phẩm Lĩnh Nam chích quái

Nguyễn Đăng Na trong cuốn Văn xuôi tự sự Việt Nam thời Trung Đại, Tập 1, có viết về nội dung và nghệ thuật của Lĩnh Nam chích quái “Cần chú ý rằng tác phẩm tuy

ghi là “quái” nhưng Trần Thế Pháp và cả những tác giả sau ông, luôn ý thức “nhặt” (chích) những truyện có quan hệ “cương thường và phong hóa” với mục đích “khuyến thiện, trừng ác, bỏ ngụy theo chân” Đó là nhận xét của Vũ Quỳnh trong lời tựa cho Lĩnh Nam chích quái lục Về hình thức nghệ thuật của tác phẩm, Vũ Quỳnh hoàn toàn có lý khi ông viết: Việc tuy quái mà không dối trá, văn tuy dị mà không yêu hoang" [15, 34-35]

Trần Đình Sử trong cuốn Thi Pháp văn học trung đại Việt Nam đã cho rằng: Lĩnh

Nam chích quái là một tiểu thuyết chí quái [21, 282], bởi theo Trần Đình Sử thì “người

ta có thể dùng tên gọi “tiểu thuyết” với nội hàm mới để chỉ bất cứ tác phẩm tự sự nào

Demo Version - Select.Pdf SDK

có tính nghệ thuật được ghi theo thể loại của sử” [21, 282-283]

Đinh Gia Khánh trong cuốn Văn học Việt Nam thế kỷ X – nửa đầu thế kỷ XVIII,

nói đến sự ảnh hưởng của văn học dân gian cũng như sự quan tâm của Nhà nước tới văn học “ảnh hưởng của văn học dân gian không phải chỉ thúc đẩy Lê Thánh Tông quan tâm đến dã sử khi giao cho Ngô Sĩ Liên biên soạn bộ sử chính thức của nhà

nước, mà chủ yếu là động lực của việc biên soạn và bổ sung thêm Việt điện U Linh và

Lĩnh Nam chích quái [9, 165]

Nguyễn Đăng Na trong cuốn Giáo trình văn học trung đại Việt Nam tập 2 thì: Lĩnh

Nam chích quái gồm những loại truyện dân gian, tiêu biểu cho loại thứ nhất có tác phẩm Lĩnh Nam chích quái lục của Trần Thế Pháp [16, 32] Trong xu hướng phát triển của văn

xuôi tự sự, ông còn xếp Lĩnh Nam chích quái vào xu hướng dân gian và phần lớn là truyện có tính chất truyền thuyết [16, 41]

Trần Viết Thiện trong bài nghiên cứu “Tín ngưỡng dân gian và diễn trình trở lại

của yếu tố huyền thoại trong văn xuôi Việt Nam đương đại”đã có những nghiên cứu về

“Tín ngưỡng dân gian và diễn trình vận động dòng văn xuôi huyền thoại trong văn học Việt Nam”, từ những tín ngưỡng trong dân gian, sự dung hòa giữa Phật giáo Ấn Độ và tín ngưỡng thờ Tứ Pháp của người Việt qua hình tượng Phật mẫu Man Nương trong tác

phẩm Lĩnh Nam chích quái Và cũng trong công trình này, tác giả đã đề cập đến sự “tân đính”, “tu bổ” của các tác phẩm như Việt điện u linh, cũng như Lĩnh Nam chích quái

“…Sự kiện cũng lí thú như thế đối với Lĩnh Nam chích quái Gắn với tuyển tập này, từ

Lĩnh Nam chích quái “nguyên tác” cho đến Lĩnh Nam chích quái tân đính, trùng bổ, san

định, … có thể nhắc đến các tên tuổi: Trần Thế Pháp, Vũ Quỳnh, Kiều Phú, … Sức sống,

phương thức lưu giữ, bảo tồn và chuyển tải của Việt điện u linh và Lĩnh Nam chích quái là

một hiện tượng độc đáo của văn học Việt Nam” [,tr 365]

Lê Thái Dũng trong “Tìm hiểu văn hóa thời đại Hùng Vương” đã khai thác từ những mẫu chuyện được ghi chép trong Lĩnh nam chích quái và Tân đính Lĩnh nam chích quái

nhằm để tìm hiểu về đời sống văn hóa thời Hùng Vương, bên cạnh đó còn có những truyền thuyết, phong tục, tín ngưỡng trong đời sống văn hóa thời Hùng Vương Đây là một công trình nghiên cứu, tìm hiểu kỹ càng về mọi mặt, tiến hành trên mọi phương diện rộng, đa dạng thông qua những triết lí sâu xa mà cha ông ta đã gây dựng, gửi gắm qua các truyền thuyết, huyền thoại…

Demo Version - Select.Pdf SDK

6

2.2 Về những vấn đề liên quan đến biểu tượng trong tác phẩm

Lĩnh Nam chích quái – điểm nhìn văn hóa của Nguyễn Hùng Vỹ đăng trên Tạp

chí Nghiên cứu Văn học số 8 năm 2006, trang 98-112 Đây là công trình được tác giả

nghiên cứu tổng thể tác phẩm Lĩnh Nam chích quái dưới góc độ văn hóa, những giá trị

văn hóa vật chất và tinh thần, truyền thống của cha ông ta từ thuở sơ khai đến thời kỳ dựng nước và giữ nước Công trình nghiên cứu đã đi sâu phân tích kết cấu và nội dung

của các câu chuyện trong Lĩnh Nam chích quái để người đọc hiểu rõ và hiểu sâu hơn

những giá trị văn hóa mà tác phẩm mang lại Như chính tác giả nhận định:

Trong kho tàng văn học trung đại Việt Nam, Lĩnh Nam chích quái là một tác phẩm thiêng liêng Các bậc đại nho tài cao học rộng, tràn trề tinh thần ái quốc, tấm lòng hiếu cổ (yêu truyền thống văn hóa dân tộc) từ Trần Thế Pháp qua Vũ Quỳnh, Kiều Phú, Đặng Minh Khiêm đến Đoàn Vĩnh Phúc, và sau này là Lê Quý Đôn, Phan Huy Chú… đều tiếp cận tác phẩm với một thái độ thành kính, ngưỡng vọng Số phận tác phẩm Lĩnh Nam chích quái dường như tương đồng với số phận của nền văn hóa Đại Việt, nền văn hóa dân tộc: thăng trầm chìm nổi, đối diện với những thử thách sống còn của thiên tai nhân họa, nhưng vẫn mang trong mình một sức sống mãnh liệt, một khả năng tạo sinh ghê gớm và cuối cùng sẽ vĩnh viễn trường tồn với non sông đất nước này

Lĩnh Nam chích quái bình giảng của Trần Đình Hoành và Nguyễn Hữu Vinh xuất

bản năm 2016 Trong công trình nghiên cứu này hai tác giả đã đi sâu và phân tích và bình giảng những chi tiết, những địa danh, những biểu tượng, hiện tượng có trong tác

phẩm Lĩnh Nam chích quái để người đọc hiểu rõ hơn nội dung của tác phẩm Đọc Lĩnh

Nam chích quái để hiểu được triết lý sống và chiều kích tâm linh truyền thống của

người Việt từ nghìn năm trước, dĩ nhiên là còn đầy trong dòng máu của mỗi chúng ta

hôm nay Hiểu Lĩnh Nam chích quái là hiểu được một phần sâu thẳm của chính mình Nguyễn Thị Hơng (2010) trong Luận văn thạc sỹ “Đặc điểm nghệ thuật của Tân

đính Lĩnh Nam chích quái” của Trường Đại Học Vinh, công trình nghiên cứu về đặc

điểm nghệ thuật tác phẩm Tân đính Lĩnh Nam chích quái Tác giả luận văn chỉ rõ những giá trị nghệ thuật của những truyện trong tác phẩm Lĩnh Nam chích quái

“Tìm hiểu giá trị nội dung và nghệ thuật trong Lĩnh Nam chích quái” của Trương

Thị Ngọc Loan – Khóa luận Tốt nghiệp của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội Công

Demo Version - Select.Pdf SDK

trình nghiên cứu chỉ rõ những giá trị nhân văn trong truyện Lĩnh Nam chích quái để

người đọc hiểu sâu và rõ hơn về nội dung cốt truyện của tác phẩm

Trần Thị Hoa Lê trong bài nghiên cứu “ Giải mã tiếng cười nghịch dị, phồn thực

trong văn học trung đại Việt Nam từ hướng tiếp cận biểu tượng văn hóa” Trong bài viết

này, tác giả đề cập tới truyện Hà Ô Lôi, như một tác phẩm chính thức mở ra tiếng cười

nghịch dị - phồn thực trong văn học viết Nằm trong Lĩnh Nam chích quái lục - một tác

phẩm văn xuôi chữ Hán ghi chép chuyện lạ dân gian, tương truyền của Trần Thế Pháp đời Trần (thế kỉ XV) rồi được tăng biên, tục bổ, khảo chính, … liên tiếp sau đó Tác giả đưa ra

những dẫn chứng về giá trị mà truyện Hà Ô Lôi mang lại Như Vũ Quỳnh - Kiều Phú thì đánh giá cao chức năng giáo huấn “răn chúng” theo “cương thường, phong hóa” của Hà

Ô Lôi, bên cạnh đó, ở công trình nghiên cứu của Nguyễn Hùng Vĩ thì hiểu Hà Ô Lôi là

một “trầm tích Phật giáo”…[ 14, 304-305] Qua đó, tác giả đề xuất một cách nhìn khác ở

góc độ biểu tượng văn hóa và tín ngưỡng dân gian để tìm hiểu rõ hơn về tiếng cười nghịch

dị, phồn thực xuyên thấm trong hình tượng nhân vật Hà Ô Lôi cũng như trong toàn bộ cấu trúc truyện từ những chi tiết nhỏ nhất

Tạ Chí Đại Trường trong Thần, người và Đất Việt, tác giả đã có những đóng góp

về phương pháp nghiên cứu mới về tôn giáo và tín ngưỡng Tác giả đã nhấn mạnh các

sự liên tục văn hóa, để thấu hiểu, bên trên sự hỗn độn của các dữ kiện thần thoại, hiện tượng tín ngưỡng trong tính đơn nhất sống động của nó, như là một hoạt động văn hóa

diễn đạt dưới nhiều hình thức khác nhau Trong đó tác giả nhắc tới “Lĩnh Nam chích

quái vì là truyện dân gian, chỉ cần có các dấu vết niên đại đủ làm nên khung truyện,

còn nội dung thì dàn trải ra trong sự phô diễn phần ý thức xã hội… [25, 27] Và trong

hệ thống thần linh bản địa Việt cổ mà tác giả đề cập tới, thì sự xuất hiện của các Nhiên thần: các thần Cây đá, thần Sông nước, và các Nhân thần sơ khai như Cao Lỗ, An Dương Vương, Hai Bà Trưng, v.v

Qua những công trình nghiên cứu trên mặc dù chưa đề cập đến vấn đề thế giới biểu tượng trong tác phẩm một cách có hệ thống và chuyên sâu nhưng những thành

tựu của giới nghiên cứu khoa học về tác phẩm Lĩnh Nam chích quái ở trên là những tư

liệu gợi mở quý giá cho chúng tôi trong quá trình tìm hiểu, nghiên cứu đề tài, tìm tòi

và định hướng về thế giới biểu tượng trong văn học Trung đại, mà cụ thể là trong tác

phẩm Lĩnh Nam chích quái Chúng tôi hy vọng đây là một bước đi hết sức có ý nghĩa

Demo Version - Select.Pdf SDK