Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của nguyễn bắc sơn

LỜI CAM ĐOAN Luận văn tốt nghiệp Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Trần Khánh Thành.. Trong các nhà v

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN HÀ MY

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NGUYỄN BẮC SƠN

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lý luận Văn học

Mã số : 60 22 01 20

Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Khánh Thành

LỜI CAM ĐOAN

Luận văn tốt nghiệp Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn

Bắc Sơn là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Trần

Khánh Thành

Các số liệu và tài liệu tôi sử dụng trong khóa luận là trung thực và có xuất xứ rõ ràng

Hà Nội, ngày 12 tháng 12 năm 2014

Tác giả luận văn

Nguyễn Hà My

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, tôi xin dành lời cảm ơn chân thành và sâu sắc tới thầy giáo PGS.TS Trần Khánh Thành, người thầy đã trực tiếp, nhiệt tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin gửi lời trân trọng cảm ơn tới tất cả các thầy giáo, cô giáo trong trường, các thầy giáo, cô giáo trong khoa Văn học, trường Đại học Khoa học

Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã cho tôi vốn kiến thức và tạo mọi điều kiện thuận lợi trong suốt khóa học tại trường, giúp tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn các bạn bè, đồng nghiệp đã luôn sẵn sàng giúp đỡ, chia sẻ với tôi những điều kiện, kiến thức học tập để tôi hoàn thành luận văn này

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới những người thân yêu trong gia đình đã ủng hộ, động viên để tôi hoàn thành luận văn này

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 12 tháng 12 năm 2014

Tác giả luận văn

Nguyễn Hà My

Mục Lục

MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài 6

2 Lịch sử vấn đề 7

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

6 Cấu trúc luận văn Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 1: THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT, THẾ GIỚI NHÂN VẬT VÀ

HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO CỦA NGUYỄN BẮC SƠN TRONG VĂN

XUÔI ĐƯƠNG ĐẠI Error! Bookmark not defined

1.1 Khái niệm thế giới nghệ thuật và thế giới nhân vật Error! Bookmark not defined

1.1.1.Thế giới nghệ thuật: Error! Bookmark not defined.

1.1.2.Thế giới nhân vật Error! Bookmark not defined

1.2 Hành trình sáng tạo và quan niệm sáng tác của nhà văn Nguyễn Bắc SơnError! Bookmark not defined

1.2.1 Hành trình sáng tạo của nhà văn Nguyễn Bắc SơnError! Bookmark not defined

1.2.2 Quan điểm sáng tác của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn……… ………… 24

1 2.3 Phong cách nghệ thuật Error! Bookmark not defined.

CHƯƠNG 2: CÁC LOẠI HÌNH NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA

NGUYỄN BẮC SƠN Error! Bookmark not defined

2.1 Thế giới nhân vật nhìn từ góc độ loại hình Error! Bookmark not defined

2.1.1 Nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung tâmError! Bookmark not defined

2.1.2 Nhân vật chính diện và nhân vật phản diện Error! Bookmark not defined

2.1.3 Một số kiểu cấu trúc nhân vật Error! Bookmark not defined

2.2 Các kiểu nhân vật tiêu biểu trong tiểu thuyết của Nguyễn Bắc SơnError! Bookmark not defined

2.2.1 Kiểu nhân vật lãnh đạo có tầm nhìn, bản lĩnh và đạo đứcError! Bookmark not defined

2.2.2 Kiểu nhân vật cán bộ tham nhũng, tha hóa, biến chấtError! Bookmark not defined

2.2.3 Kiểu nhân vật lãnh đạo bảo thủ, lạc hậu, cực đoanError! Bookmark not defined

2.2.4 Đội ngũ nhà báo nhiệt huyết, năng động trong công cuộc đẩy lùi nạn

tham nhũng Error! Bookmark not defined

2.2.5 Những thân phận, cách sống khác nhau khi đất nước bước vào thời

kì đổi mới Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU

THUYẾT CỦA NGUYỄN BẮC SƠN Error! Bookmark not defined

3.1.Tính cách nhân vật được thể hiện qua ngoại hình, hành độngError! Bookmark not defined

3.2.Miêu tả tâm lý nhân vật qua xung đột và những đoạn độc thoại nội tâmError! Bookmark not defined 3.3.Ngôn ngữ nhân vật đa dạng Error! Bookmark not defined

Kết luận Error! Bookmark not defined

Tài liệu tham khảo 11

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong các nhà văn tiêu biểu của nền văn học đương đại Việt Nam, Nguyễn Bắc Sơn nổi lên như một “hiện tượng của văn học nước nhà” với những áng văn chương chính luận về đề tài chính trị - một khía cạnh khá nhạy cảm mà thường các nhà văn ít dám đề cập đến Bằng lối viết thẳng thắn, sâu sắc và gần gũi với cuộc sống, con người hiện tại, ông viết về những vấn để gai góc nhất của giới quan chức cũng như những vấn đề chính trị

nhạy cảm, làm độc giả ấn tượng và nhớ mãi khi nhắc đến Luật đời và cha

con, Lửa đắng…và mới đây nhất là Gã tép riu

Nhà văn Nguyễn Bắc Sơn tốt nghiệp đại học Sư phạm năm 1962 Ông dạy văn, đi bộ đội, ra quân lại dạy văn rồi làm quản lí báo chí xuất bản Sở văn hóa thông tin Hà Nội Sau khi nghỉ hưu, ông mới bắt đầu sự nghiệp cầm bút sáng tác Một bắt đầu không phải sớm cho một sự nghiệp, nhưng không bao giờ là muộn đối với một nhà văn có tâm huyết như Nguyễn Bắc Sơn Điều đó được chứng minh bằng thành công của tác phẩm đầu tay, tiểu thuyết

Luật đời và cha con (2005) Bộ tiểu thuyết đã gây tiếng vang trên văn đàn,

được tái bản 6 lần trong 2 năm và chuyển thể thành bộ phim truyền hình dài

26 tập mang tên Luật đời được khán giả vô cùng yêu thích và bình chọn là phim truyền hình của năm Không chỉ dừng lại ở đó, ông cho ra đời tiếp Lửa

đắng (2008), cuốn tiểu thuyết luận đề được coi như là phần 2 tiếp nối Luật đời và cha con với hơn 600 trang sách là tâm tư của ông trước sự chuyển

biến của cuộc sống Mới đây ông lại cho ra mắt cuốn tiểu thuyết tâm lí xã

hội Gã tép riu (2013) - Vẫn tiếp tục bám sát những vấn đề thời sự của cuộc

sống nhưng lần này tác phẩm của ông xoáy sâu vào lĩnh vực văn hóa, báo chí để từ đó làm nổi bật triết lý sống của một trí thức có tâm, có tài

Nhân vật là yếu tố không thể thiếu với một tác phẩm văn học, bởi đó

là hình thức cơ bản để qua đó, văn học miêu tả thế giới một cánh hình tượng

Với hệ thống tính cách, hành động, sự phát triển tâm lý, cá tính riêng, cuộc đời…yếu tố nhân vật làm nên bản sắc của tác phẩm Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn chủ yếu xoay quanh các nhân vật chính trị, nhưng không vì thế mà nó tẻ nhạt, bởi mỗi con người tuy cùng nằm trong bộ máy công quyền nhưng lại khác nhau về cá tính, mục đích cũng như hành động Họ có cái thiện và không có cái thiện bên trong, có cái cũ và cái mới trong tư tưởng, cái tích cực và tiêu cực trong hành động…tất cả được nhà văn thể hiện sinh động qua ngòi bút được uốn nắn hóa bởi những cách tân nghệ thuật hiện đại, đa dạng, nhiều chiều

Bởi những lí do trên, người viết muốn tìm hiểu một khía cạnh trong những sáng tác của ông, một khía cạnh mà theo tìm hiểu thì chưa có ai đi sâu

nghiên cứu, đó là đi vào thế giới nhân vật trong bộ ba tiểu thuyết Luật đời và

cha con, Lửa đắng và Gã Tép Riu của tác giả Nguyễn Bắc Sơn Qua nhân

vật ta có thể thấy được sự am hiểu sâu sắc, tinh tế của nhà văn về cuộc sống,

xã hội và con người Việt Nam trong công cuộc cải cách nền hành chính đất nước

2 Lịch sử vấn đề

Nhà văn Nguyễn Bắc Sơn gây được sự chú ý của dư luận ngay từ tiểu

thuyết đầu tay Luật đời và cha con (2005) Nxb Văn học, Hà Nội Bộ tiểu

thuyết đã gây tiếng vang trên văn đàn, được tái bản 6 lần trong 2 năm và

chuyển thể thành bộ phim truyền hình dài 26 tập mang tên Luật đời được

khán giả vô cùng yêu thích và bình chọn là phim truyền hình của năm Từ

đó, với hàng loạt bài giới thiệu, phỏng vấn trên báo in, báo điện tử, truyền

nhập cuộc hơn, quyết liệt hơn, cay đắng hơn, đau đớn hơn…Sau thành công của hai cuốn tiểu thuyết viết về đề tài chính trị nổi tiếng, Nguyễn Bắc Sơn

vừa cho ra mắt bạn đọc cuốn tiểu thuyết tâm lý xã hội Gã Tép Riu – một đại

tự sự bao quát các mối quan hệ đa chiều của hệ thống nhân vật, tạo thành những trường đoạn kể hoặc hồi ức

Trong cuộc tọa đàm văn học về những cuốn tiểu thuyết được giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam sau khi kết thúc cuộc thi tiểu thuyết lần

thứ III, một trong những cuốn tiểu thuyết được đánh giá cao chính là Lửa

đắng của Nguyễn Bắc Sơn Theo nhà thơ Hữu Thỉnh, nhà văn Nguyễn Bắc

Sơn đã dám dũng cảm “xông vào” thể nghiệm một đề tài mang tính thời sự

nóng bỏng hiện nay: “cơ chế thị trường đã xâm nhập một cách mạnh mẽ vào các phương diện: quản lí – tri thức và giáo dục Lửa đắng là một tác phẩm

tiên phong đưa ra cái nhìn mới về những giá trị cũ, hệ tư duy cũ, cơ chế cũ… như một điều đáng báo động vẫn còn đang tiếp diễn trong cuộc sống hiện nay” [49]

Tác giả Lê Thành Nghị trong bài Tiểu thuyết Lửa đắng – Bộ mặt tinh

thần khác… có nhận xét: “Nguyễn Bắc Sơn cũng đã có những cố gắng để

khắc phục tính đơn giản, một chiều khi khắc hoạ nhân vật văn học Tuy đại diện cho cái mới, cái tiến bộ song Kiên, Hùng, Đại, Triển, Thu Phong… vẫn

có những bất hạnh, những khiếm khuyết, những sơ hở, những ham muốn rất con người Nhưng nhiều người đọc cho rằng như thế vẫn chưa đủ, nhân vật vẫn dường như còn mang tính lý tưởng, còn có một khoảng cách so với đời sống., vẫn còn chia ra hai loại thiện, ác và kết thúc có hậu của truyện cổ tích Cái mới ra đời không dễ dàng như vậy Nó phải bầm dập hơn nữa, phải làm người đọc xa xót hơn nữa Nghĩa là qua hình tượng nhân vật giá trị thẩm mỹ vẫn còn là một khoảng cách Người ta muốn nhà văn không chỉ làm bạn đọc đau xót, mà phải đi đến tận cùng sự đau xót, và ở nơi tận cùng của sự đau xót ấy, họ được an ủi, được nhìn thấy hạnh phúc của cuộc đời Đó mới là

văn học, nghệ thuật, luôn luôn sinh ra để an ủi những vết thương đau Bạn đọc sẵn sàng đón nhận những quả đắng, những lửa đắng cay đắng hơn nữa,

và từ đó nhận ra bản chất của cuộc đời, đặc biệt là cuộc đời trong những thời điểm có tính đối đầu sinh tử Nhân vật Tổng Bí thư cũng là một cố gắng của tác giả, cần được ghi nhận Lần đầu tiên, Tổng Bí thư, người đại diện cao nhất của Đảng bước vào trang sách hư cấu văn học Để xây dựng nhân vật này đòi hỏi nhà văn phải nâng tầm của mình lên mỗi khi khắc hoạ ông là một chính khách trong cơn lột xác dữ dội của công cuộc đổi mới, nhưng lại đòi hỏi nhà văn phải hết sức cụ thể, chi tiết khi đó là một nhân vật văn học,

là con người này của ngày hôm nay đổi mới… Những chi tiết Tổng Bí thư ngoài giờ làm việc đùa chơi với đứa cháu nhỏ, gặp gỡ vô tình với những người hàng xóm sau giờ thể dục, đang đêm gọi điện thoại cho người đồng đội cũ khi nhận được quà biếu là mấy quả khế ngọt… góp phần làm nhân vật thêm sống động, gần gũi, và vì vậy thêm phần chân thực nghệ thuật Nhưng như thế hình như vẫn chưa đủ, vẫn cảm thấy đó là nhân vật lý tưởng, là nơi tác giả khá dè dặt, thậm chí né tránh Tôi nghĩ một con người trưởng thành

từ cuộc chiến tranh, với một cương vị như vậy trong những tình thế của những cuộc đấu tranh tư tưởng khắc nghiệt như vậy, một cuộc đấu tranh giữa những người đồng chí, ai cũng có thể nhân danh tổ chức, nhân danh đảng, và chịu những hậu quả nặng nề như vậy không thể đơn giản như vậy

Nó phải dằn vặt, phải đau đớn hơn thế Nhưng đó là một đòi hỏi cao và để đạt đến cao hơn tính chân thực nghệ thuật trong trường hợp này là một việc làm không dễ Nó chưa hề có trong quan niệm về văn học của chúng ta, một

Đọc Gã tép riu nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng nhận xét: “Một tiểu thuyết hấp dẫn Đó là cảm giác rất sảng khoái của tôi sau khi đọc xong Gã

Tép Riu của nhà văn Nguyễn Bắc Sơn Trước hết cần phải nói ngay rằng đọc

được một cuốn tiểu thuyết hấp dẫn, theo đúng nghĩa của từ này, trong bối cảnh hiện nay không phải là chuyện dễ (cho dù cơ chế thị trường đã tạo đà cho “trăm hoa đua nở, trăm nhà đua tiếng” và quan niệm về tính hấp dẫn của văn chương cũng thật đa dạng) Sự hấp dẫn của Gã Tép Riu, theo tôi, không chỉ nằm ở chuyện về mối tình tay ba đẫm nước mắt (có thể nói là cả máu) giữa hai người đàn bà và một người đàn ông (một cô gái điếm tên Dự, vợ không chính thức của Tùng - làm nghề báo - Diệu Thủy, vợ Tùng, một phụ

nữ có nhan sắc và địa vị cao trong xã hội) Không hiểu cơn cớ gì mà khi

đọc Gã Tép Riu tôi lại nhớ đến bài thơ có cái nhan đề rất lạ, xuất hiện cách

đây hơn bốn mươi năm, của nhà thơ Việt Phương - NƠI GỪ (đúng là chữ NGƯỜI bị xé ra) Phải chăng con người thời đại đang bị phân thân, bị nghiền nát, bị “xé rách” ra hơn bao giờ hết?! Tôi nghĩ Nguyễn Bắc Sơn là một cây bút tiểu thuyết có duyên - một thứ duyên trời cho chứ không phải nhờ kiên nhẫn lao động chữ nghĩa mà có được Nhưng nếu chỉ có chuyện hay thì vẫn rất có thể khi đọc xong tác phẩm người ta cũng dễ dàng quên nhanh, không còn gì đọng lại vì cái nhất thời mà nó đáp ứng được Nói cách khác, nếu như tác phẩm trôi tuột đi là vì nó không có ám ảnh, không có dư

ba Thật ra thì đằng sau những chiêu thức giữ độc giả (mà đây lại không phải

là ưu thế của một nhà văn đã ở vào cữ tuổi “xưa nay hiếm” như Nguyễn Bắc Sơn), phải có một cái gì đó lớn hơn và sâu sắc hơn cả về nội dung tư tưởng,

cả về nghệ thuật tiểu thuyết”[48] Và một trong những yếu tố mà ông muốn

đề cập trong “một cái gì đó” là hệ thống nhân vật sắc nét trong tiểu thuyết

của Nguyễn Bắc Sơn: “Nhân vật sắc nét là một yếu tố quan trọng tạo nên sự

hấp dẫn của Gã Tép Riu”[48]

Tài liệu tham khảo

[1] Lại Nguyên Ân (2004), 150 thuật ngữ văn học, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội [2] M.Bakhtin (Phạm Vĩnh Cư dịch) (2003), Lý luận và thi pháp tiểu thuyết,

Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội

[3] Lê Huy Bắc (1998), “Giọng và giọng điệu trong văn xuôi hiện đại”, Tạp chí Văn học

[4] Vũ Bằng (1995), Khảo về tiểu thuyết, Nxb Phạm Văn Tươi, Sài Gòn

[5] Nguyễn Thị Bình (2008), Một số khuynh hướng tiểu thuyết ở nước ta từ

thời điểm đổi mới đến nay, Đề tài NCKH cấp Bộ, Mã số: B2006 – 17 -29,

Đại học Sư phạm Hà Nội, 2008

[6] Phạm Vĩnh Cư (2007), “Văn học và hội họa ở Việt Nam”, Nghiên cứu văn học [7] Nguyễn Văn Dân (1999), Nghiên cứu văn học – Lý luận và ứng dụng, Nxb

Giáo dục, Hà Nội

[8] Nguyễn Văn Dân (2000), Lý luận văn học so sánh, Nxb Đại học Quốc gia

Hà Nội

[9] Trần Ngọc Dung (2006), “Đời sống thể loại văn học sau năm 1975”,

Nghiên cứu văn học, số 2

[10] Đặng Anh Đào (1992), “Nguồn gốc và tiền đề của tiểu thuyết”, Tạp chí

Văn học

[11] Đặng Anh Đào (1993), “Sự tự do của tiểu thuyết, một khía cạnh của thi

pháp”, Tạp chí Văn học

[12] Đặng Anh Đào (1994), “Tính chất hiện đại của tiểu thuyết” Tạp chí Văn học [13] Đặng Anh Đào (1995), Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết – phương Tây hiện

[16] Nguyễn Hà (2000), “Cảm hứng bi kịch nhân văn trong tiểu thuyết Việt

Nam nửa sau thập niên 80”, Tạp chí Văn học

[17] Tô Hoài (1997), Nghệ thuật và phương pháp viết văn, Nxb Văn học, Hà Nội [18] M.Kharapchenco (1984) (Lệ Sơn và Nguyễn Minh dịch), Cá tính sáng tạo

của nhà văn và sự phát triển của văn học, Nxb Tác phẩm mới, Hà Nội

[19] Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên), (1992), Từ

điển thuật ngữ văn học, Nxb Giáo dục, Hà Nội

[20] Đỗ Đức Hiều (2000), Thi pháp hiện đại, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội

[21] Mai Hương (2006), “Đổi mới tư duy văn học và đóng góp của một số cây

bút văn xuôi”, Nghiên cứu văn học

[22] M.Kuđera (Nguyên Ngọc dịch) (1998), Nghệ thuật tiểu thuyết, Nxb Đà Nẵng [23] Tôn Phương Lan (2001), “Một vài suy nghĩ về con người trong văn xuôi

thời kì đổi mới”, Tạp chí văn học

[24] Phong Lê (1997), Văn học trên hành trình của thế kỉ XX, Nxb Đại học

Quốc gia, Hà Nội

[25] Lưu Liên (1982), “Tiểu thuyết – một thể loại năng động đầy triển vọng”,

Tạp chí Văn học

[26] Nhất Linh (1961), Viết và đọc tiểu thuyết, Nxb Đời nay, Sài Gòn

[27] Phương Lựu, Nguyễn Xuân Nam, Thành Thế Thái Bình (1988), Lý luận

văn học (tập 3), Nxb Giáo dục, Hà Nội

[28] Phương Lựu, Trần Đình Sử, Lê Ngọc Trà (1986), Lý luận văn học (tập

1), Nxb Giáo dục, Hà Nội

[29] Phương Lựu (chủ biên), Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân Nam, Lê Ngọc Trà,

La Khắc Hòa, Thành Thế Thái Bình (2003), Lý luận văn học, Nxb Giáo

dục, Hà Nội

[30] Tôn Thảo Miên (2006), “Dấu ấn của cá tính sáng tạo”, Nghiên cứu văn học [31] Phạm Xuân Nguyên (1991), “Phân tích tâm lý trong tiểu thuyết”, Tạp chí văn học [32] Nhiều tác giả (1996), Một thời đại mới trong văn học, Nxb Văn học, Hà Nội