Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết henderson, ông hoàng mưa dưới góc nhìn liên văn hóa (tt)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM VŨ THỊ HOÀI THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT “ HENDERSON, ÔNG HOÀNG MƯA” DƯỚI GÓC NHÌN LIÊN VĂN HÓA Chuyên ngành: Lí l

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

VŨ THỊ HOÀI

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT

“ HENDERSON, ÔNG HOÀNG MƯA”

DƯỚI GÓC NHÌN LIÊN VĂN HÓA

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số : 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

PGS.TS BỬU NAM

Huế, năm 2014

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu

và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả luận văn

Vũ Thị Hoài

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc tới PGS.TS Bửu Nam – người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình hoàn thành luận văn!

Tôi xin trân trọng cảm ơn quý thầy cô Khoa Ngữ văn, cùng quý thầy cô Phòng Đào tạo Sau đại học Trường Đại học Sư phạm Huế, đã giảng dạy và giúp đỡ tôi rất nhiều trong quá trình học tập, nghiên cứu!

Xin chân thành cảm ơn sự chia sẻ, động viên, giúp đỡ của người thân, bạn bè, các anh chị Khóa 21 (học tại Đồng Nai) trong suốt thời gian qua!

Huế, tháng 4 năm 2014

Tác giả

Vũ Thị Hoài

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

PHẦN MỞ ĐẦU 7

1 Lí do chọn đề tài 7

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 8

3 Đối tượng và phạm vi khảo sát 11

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 11

5 Phương pháp nghiên cứu 11

6 Đóng góp của luận văn 12

7 Bố cục luận văn 12

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT “HENDERSON, ÔNG HOÀNG MƯA” DƯỚI GÓC NHÌN LIÊN VĂN HÓA 13 1.1 Giới thuyết về văn hóa và liên văn hóa 13

1.1.1 Giới thuyết văn hóa 13

1.1.2 Giới thuyết về liên văn hóa 14

1.2 Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết "Henderson, Ông hoàng mưa" dưới góc nhìn liên văn hóa 15

1.2.1 Henderson – nhân vật trung tâm – mẫu tự truyện “anh hùng” thời đại 15

1.2.2 Thế giới nhân vật trong văn hóa Âu – Mỹ hiện đại 23

1.2.3 Thế giới nhân vật trong văn hóa Châu Phi 26

1.2.4 Giải mã những biểu tượng tín ngưỡng tâm linh trong tương tác các nền văn hóa 31

1.2.5 Thủ pháp nghệ thuật biểu hiện nhân vật 35

CHƯƠNG 2 NGHỆ THUẬT KẾT CẤU CỐT TRUYỆN, KHÔNG – THỜI GIAN TRONG TIỂU THUYẾT “HENDERSON, ÔNG HOÀNG MƯA” DƯỚI GÓC NHÌN LIÊN VĂN HÓA 38

2.1 Nghệ thuật kết cấu cốt truyện trong tiểu thuyết "Henderson, Ông hoàng mưa" dưới góc nhìn liên văn hóa 38

2.1.1 Cốt truyện phiêu lưu, bợm nghịch 38

2.1.2 Cốt truyện khai tâm 42

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.1.3 Cốt truyện trưởng thành, giáo dục 45 2.1.4 Sự tổ hợp các kiểu cốt truyện trong kết cấu văn bản 48 2.2 Kết cấu không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết "Henderson, Ông hoàng mưa" dưới góc nhìn liên văn hóa 49 2.2.1 Không gian nước Mỹ tù túng, ngột ngạt 49 2.2.2 Không gian châu Phi – không gian kiếm tìm bản ngã 52 2.3 Các dạng thức thời gian trong tiểu thuyết "Henderson, Ông hoàng mưa" dưới góc nhìn liên văn hóa 56 2.3.1 Thời gian quá khứ – ám ảnh, bế tắc 56 2.3.2 Thời gian hiện tại – thức ngộ, phục sinh 59

CHƯƠNG 3 NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT

“HENDERSON, ÔNG HOÀNG MƯA” DƯỚI GÓC NHÌN LIÊN VĂN HÓA

63 3.1 Người kể chuyện trong tiểu thuyết "Henderson, Ông hoàng mưa" dưới góc nhìn liên văn hóa 63 3.1.1 Người kể chuyện xưng “Tôi” từ thể nghiệm cuộc đời đến trải nghiệm tâm linh 63 3.1.2 Người kể chuyện với chức năng khám phá thế giới đa văn hóa và tương tác các nền văn hóa 65 3.1.3 Người kể chuyện với chức năng hệ tư tưởng: kiếm tìm, thức ngộ tâm linh từ nền văn hóa châu Phi nguyên thủy 67 3.2 Điểm nhìn trần thuật trong "Henderson, Ông hoàng mưa" dưới góc nhìn liên văn hóa 70 3.2.1 Điểm nhìn bên trong của nhân vật “Tôi” và hành trình thức ngộ tâm linh 71 3.3.2 Di chuyển và phối kết linh hoạt các điểm nhìn trong đối thoại liên văn hóa 73 3.3 Ngôn ngữ trần thuật trong tiểu thuyết "Henderson, Ông hoàng mưa" dưới góc nhìn liên văn hóa 76 3.3.1 Kiểu trò chơi ngôn ngữ khôi hài, giễu nhại 76 3.3.2 Ngôn ngữ độc thoại, đối thoại triết lý dưới góc nhìn liên văn hóa 79 3.4 Giọng điệu trong tiểu thuyết "Henderson, Ông hoàng mưa” dưới góc nhìn liên văn hóa 83 3.4.1 Giọng điệu phản tư, chiêm nghiệm 85 3.4.2 Giọng điệu bi – hài kịch 87

Demo Version - Select.Pdf SDK

3.4.3 Giọng điệu thức ngộ, triết lý 90

KẾT LUẬN 93 TÀI LIỆU THAM KHẢO 96 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nửa cuối thế kỷ XX nước Mỹ phải gánh chịu những tổn thất nặng nề từ chiến tranh và suy thoái kinh tế Xã hội Mỹ bấy giờ không phải là thiên đường sống nữa mà nó đang bộc lộ những hậu quả và tàn tích nghiêm trọng Thế hệ công dân

Mỹ lớn lên trong sự khủng hoảng, lo sợ, bất an, mất phương hướng Thực trạng ấy

đã thôi thúc con người dám nhìn thẳng và thay đổi cuộc sống Giữa lúc đó nhà văn Saul Bellow xuất hiện như một tia ánh sáng hứa hẹn một hướng đi mới, tiến bộ và tương lai tốt đẹp cho thời đại tiếp theo

Là nhà văn Nga gốc Do Thái với những trải nghiệm sâu sắc từ cuộc đời Saul Bellow mang lại cho tiểu thuyết thế kỷ XX một hơi thở mới Người dân Mỹ chờ đón sự xuất hiện của ông giống như sự trở lại của những nhà thông thái, những tư tưởng lớn như Melville, Hawthorne và Mark Twain Và sự thật là sáng tác của ông

có tác động to lớn đến nhận thức của người dân Mỹ nói riêng và nhân dân trên thế giới nói chung Tiểu thuyết Saul Bellow là sự phân tích tinh tế nền văn hóa hiện đại,

ở đó nhà văn luôn trăn trở với việc giải quyết những đề tài tổng hợp như: cuộc đấu tranh con người với chính mình, nhận thức con người trong thế giới hư ảo, mâu thuẫn giữa hi vọng và tuyệt vọng… Với trí tuệ uyên thâm và tấm lòng nhân đạo sâu sắc cùng với sự lao động miệt mài Saul Bellow đã cống hiến hết mình cho sự phát triển của nhân loại Trải qua gần hai thế kỷ nhưng vẫn còn nguyên đó tính nóng bỏng, nhân văn trong từng trang viết mà nhà văn muốn gửi đến bạn đọc Đó cũng là thông điệp về một thế giới tương lai tốt đẹp, hòa bình, nhân văn và nơi đó giá trị của mỗi con người, mỗi quốc gia, dân tộc đều được khẳng định

Vì những đóng góp trên ông đã từng nhận nhiều giải thưởng danh giá của

Mỹ, trên thế giới, nhất là giải thưởng Nobel văn học năm 1976 Nhận xét về nhà

văn, trong báo Văn nghệ trẻ có viết: Nếu tâm hồn là sự thể hiện tinh khiết nhất, rõ ràng nhất, sống động nhất và sâu sắc nhất của lý trí, thì Bellow đã đem lại cho nền văn học Mỹ tâm hồn đó [58] Sự ra đi của Saul Bellow cũng là khép lại một thời kỳ

rực rỡ của văn học Mỹ thế kỷ XX Tiểu thuyết "Henderson, Ông hoàng mưa" nói riêng và sự nghiệp sáng tác của Saul Bellow nói chung đã đặt ra những vấn đề có tính chất trường tồn về con người, văn hóa Vì ngưỡng mộ tài năng, trí tuệ và tấm

lòng nhân văn nhân đạo của Saul Bellow chúng tôi đã mạnh dạn chọn đề tài “Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết “Henderson, Ông hoàng mưa” dưới góc nhìn liên văn hóa” để nghiên cứu

Demo Version - Select.Pdf SDK

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Tình hình nghiên cứu về lý thuyết liên văn hóa

Thuật ngữ liên văn hóa từ khi ra đời đã trở thành khái niệm, phương tiện

quan trọng trong việc nghiên cứu khoa học, nhất là văn học Mặc dù được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực nhưng nội hàm của thuật ngữ vẫn chưa đi đến một khái niệm thống nhất Để làm nổi bật được ý nghĩa, cấu tạo và vai trò của thuật ngữ

liên văn hóa người viết xin đi từ nhiều cấp độ, khía cạnh khác nhau để đưa đến cái

nhìn tổng thể, khách quan hơn cho người đọc:

- Từ cấp độ Văn hóa:

Tác giả Nicolas Journet trong bài viết “Đa văn hóa như là một lý thuyết xã hội hiện đại” chỉ ra rằng đa văn hóa là một hiện tượng xã hội được ứng dụng từ xa

xưa, được sử dụng trong một số lĩnh vực, nhưng về mặt lý thuyết nó chưa được quan tâm, nghiên cứu Cho đến những năm đầu của thập niên 60, 70 nó được đưa

vào một nhánh trong thuật ngữ liên văn hóa Như vậy liên văn hóa đã từng có nguồn gốc, xuất thân từ thuật ngữ đa văn hóa, và trong xã hội hiện đại ngày nay cả

hai đã trở thành xu hướng quan trọng trong thúc đẩy mối quan hệ tốt đẹp giữa các vùng văn hóa, các quốc gia, dân tộc

- Ở lĩnh vực triết học trong bài “Triết học liên văn hóa” [52], tác giả Choe

Huyndok đã đưa ra quan điểm mới mẻ, tương đối đầy đủ về liên văn hóa:

+ Liên văn hóa – là mối quan hệ giữa các nền văn hóa

+ Liên văn hóa – đối thoại bình đẳng, dân chủ giữa các nền văn hóa, xóa bỏ quan niệm về hình thái văn hóa trung tâm và văn hóa ngoại vi

- Trong lĩnh vực văn học, thuật ngữ liên văn hóa được các tiểu thuyết gia vận

dụng hiệu quả và đạt được nhiều thành tựu nghệ thuật quan trọng Từ góc độ nghiên

cứu, thuật ngữ liên văn hóa được đề cập trong các công trình sau:

+ PGS.TS Bửu Nam trong công trình Toàn cầu hóa và xu hướng tiểu thuyết

“Liên văn hóa” trong văn học thế giới đã đưa ra cái nhìn toàn cảnh, đa chức năng

của xu hướng liên văn hóa Qua các tác phẩm văn học người đọc nhận ra giọng điệu mới mẻ của các nền văn hóa trong thời đại “rút ngắn khoảng cách địa lý”, thể loại tiểu thuyết và xu hướng liên văn hóa đã đưa lại thành tựu xuất sắc trong văn học nghệ thuật

+ Cũng đi vào khám phá nội hàm của thuật ngữ liên văn hóa còn có các công

trình nghiên cứu khác như: “Sự khám phá Châu Mỹ và tiếp xúc liên văn hóa” trong

Demo Version - Select.Pdf SDK

“Tạp chí văn hóa nghệ thuật” của TS Phạm Thị Anh Nga, “Giao lưu liên văn hóa

và tiến bộ chung của nền văn minh thế giới” của tác giả Yao Jiehou

Trên đây là những điểm mục nghiên cứu về liên văn hóa trong “Lịch sử

nghiên cứu vấn đề” Với những thông tin khiêm tốn người viết mong muốn bước đầu cung cấp những tư liệu quan trọng về lý thuyết để người đọc có được cái nhìn khách quan hơn về luận văn nghiên cứu của chúng tôi

2.2 Tình hình nghiên cứu tiểu thuyết "Henderson, Ông hoàng mưa" và tác giả Saul Bellow

Saul Bellow là một hiện tượng đặc biệt, sáng tác của ông cũng vậy Tiểu thuyết của ông được ngụy trang bởi lối viết tự do, phóng dật, thoải mái nhưng lại chứa đựng những vấn đề nóng bỏng, cấp thiết của thời đại Những đóng góp to lớn, nhiệt thành của ông đã được nhân loại đánh giá cao Năm 1976 ông đã vinh dự được nhận giải thưởng Nobel văn học Với thế hệ văn chương trẻ thì ông quả là bậc thầy

về sự bứt phá, đổi mới về nghệ thuật trong tiểu thuyết Nghiên cứu về Bellow cũng như giá trị to lớn trong sự nghiệp của ông đang là vấn đề đáng được quan tâm Tuy nhiên do hạn chế bởi khoảng cách địa lý, cũng như văn hóa và ngôn ngữ nên các công trình nghiên cứu về Bellow ở Việt Nam vẫn còn hạn chế và khiêm tốn Sau đây người viết xin điểm qua một số những cuốn sách và bài viết trong nước có liên quan đến tác giả và tiểu thuyết "Henderson, Ông hoàng mưa"

- Nhà nghiên cứu, phê bình văn học Lê Huy Bắc trong cuốn “Từ điển văn học nước ngoài” (2009) tập trung vào những đột phá về mặt nghệ thuật trong tiểu thuyết của Saul Bellow Thế kỷ XX, Saul Bellow xuất hiện như một luồng gió

mới, “văn phong Bellow linh hoạt, ý nghĩa thâm trầm” “ông là bậc thầy trong nghệ thuật châm biếm, hài hước” [3, tr.97] và chỉ đứng sau nhà văn vĩ đai

Melville, Mark Twain

- Công trình nghiên cứu “Lịch sử văn học Hoa Kỳ” (NXB Giáo dục) (2010)

của tác giả Lê Huy Bắc là cái nhìn bao quát, đầy đủ nhất về một nền văn học đáng được tự hào của người dân Hoa Kỳ Trong dòng chảy lịch sử của quốc gia này, Saul Bellow như trụ cột có vai trò to lớn, tác phẩm của ông có ý nghĩa không chỉ của một quốc gia, một nền văn hóa, mà đã phá vỡ giới hạn địa lý, đi phiêu lưu tới mọi miền đất chạm đến những vấn đề nhân văn cao cả Bên cạnh vị trí của Saul Bellow, tác giả điểm xuyết những tác phẩm tiêu biểu, tiểu thuyết "Henderson, Ông hoàng mưa" được coi là sự chín muồi ở một phong cách mới thấm đẫm tính trí tuệ, nhân văn và làm nên thành công cho danh tiếng của Saul Bellow

Demo Version - Select.Pdf SDK

- Trong tựa đề tiểu thuyết Henderson, Ông hoàng mưa (Nhà xuất bản văn

học) (2010) nhóm tác giả nghiên cứu đánh giá cao vị trí của Saul Bellow trên văn

đàn văn học Mỹ: “Saul Bellow là một trong những tác gia lớn nhất có tầm ảnh hưởng sâu rộng nhất đối với văn chương thế kỷ hai mươi” [7] Tuy ngắn gọn nhưng

lời tựa của cuốn sách đã chỉ ra được những phát hiện tinh tế của nhà văn về “nhược điểm cố hữu và trầm kha” của nền văn minh hiện đại, và giữa nền văn minh ấy nhân vật của Bellow cố gắng “đối đầu với những thế lực tiêu cực của xã hội hiện đại, mang một ý chí ngoan cường muốn vượt thoát sự yếu đuối và vô minh của bản thân ngõ hầu”

- Tác giả Đoàn Tử Huyến đã dành tặng cho Bellow với những câu văn

ngưỡng mộ “Saul Bellow… là nhà viết tiểu thuyết trí tuệ nhất và có phong cách đặc sắc nhất trong số các nhà văn Mỹ hiện đại” [18, tr.420] Trong cuốn sách nghiên

cứu đồ sộ “108 nhà văn thế kỷ XX – XXI” (2011) tác giả giới thiệu một cách tỉ mỉ, sâu sắc từ cuộc đời, con người, thời đại và những tác phẩm tiêu biểu nhất của Bellow Sáng tác lơ lửng, không thích ứng giữa đời của nhà văn lại là minh chứng phản ánh trung thành thực trạng của cả thế hệ Mỹ lớn lên trong chiến tranh và khủng hoảng Từ đó chúng ta thấy được chủ nghĩa nhân văn và tư tưởng nhân đạo tiến bộ của Bellow

Bên cạnh những công trình nghiên cứu trên thì tác giả Saul Bellow và tiểu thuyết "Henderson, Ông hoàng mưa" còn được đăng tải trên các trang báo mạng, sau đây người viết xin điểm qua một vài bài viết:

- Bài viết Saul Bellow: Bay giữa bầu trời và mặt đất (2005) trên

“Vietbao.vn” tác giả bài viết có cái nhìn sâu sắc, mới mẻ, thiết thực về những đóng góp của Saul Bellow Thế kỷ XX là thế kỷ của sự vinh danh, và Saul Bellow là con

người của sự vinh danh đó Văn học Mỹ có lời ca ngợi ông như sau:“William Faulkner và Saul Bellow là xương sống của văn học Mỹ Hai ông là những Melville, Hawthorne và Mark Twain của thế kỷ XX” [58] Và tác phẩm của ông là

chiều sâu trí tuệ: “Tác phẩm của Saul Bellow để lại cảm giác phong phú trong tư tưởng, đưa người đọc chìm sâu trong những suy ngẫm đầy ắp trí tuệ, độ căn tuyệt đối về triết lý” [58]

- Trong ấn phẩm đặc biệt “Tóm lược văn học Hoa Kỳ” (2007) do tác giả Kathryn VanSpackeren trên trang photos.state.gov [59], đã ghi lại một cách cô

đọng, súc tích những gương mặt điển hình, mang đậm dấu ấn thời đại, trong đó có Saul Bellow

Demo Version - Select.Pdf SDK