Thế giới động vật trong sử thi bana (tt)

Trong đại gia đỡnh cỏc dõn tộc Việt Nam, đặc biệt cỏc dõn tộc ở Tõy Nguyờn cú một kho tàng sử thi khỏ đồ sộ và đặc sắc, tiờu biểu là sử thi Đam Xăn của dõn tộc ấđờ; Cõy nờu thần, Mựa r

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGÔ THỊ HỒNG VÂN

LUẬN VĂN THẠC SỸ

THẾ GIỚI ĐỘNG VẬT TRONG SỬ THI BANA

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

MÃ SỐ: 602234

HÀ NỘI, THÁNG 9/2008

MỞ ĐẦU

1 Lớ do chọn đề tài

Sử thi là thuật ngữ văn húa để chỉ một thể loại văn học tự sự, thường cú vần điệu, hàm chứa

những “bức tranh” xó hội rộng lớn của một cộng đồng trong một giai đoạn lịch sử Tỏc phẩm sử thi là

cõu chuyện về những ng-ời anh hùng, hiệp sĩ đại diện cho một thế giới thần t-ợng của một cộng đồng cư dõn

trong quỏ khứ Sử thi tồn tại dưới dạng truyền miệng và văn bản, nhưng phần lớn đều cú nguồn gốc dõn

gian

Sử thi là vốn quý trong kho tàng văn hoỏ của mỗi dõn tộc và khụng phải dõn tộc nào cũng cú

những bộ sử thi nổi tiếng như Iliỏt và ễđixờ của Hi Lạp và La Mó cổ đại; Ramayana và Mahabharata của

Ấn Độ; Đalinin của Sộc; Kalờvala của Phần Lan Trong đại gia đỡnh cỏc dõn tộc Việt Nam, đặc biệt cỏc

dõn tộc ở Tõy Nguyờn cú một kho tàng sử thi khỏ đồ sộ và đặc sắc, tiờu biểu là sử thi Đam Xăn của dõn

tộc ấđờ; Cõy nờu thần, Mựa rẫy bon Tiăng của dõn tộc M’nụng; Đăm Noi, Xing chi ụn, Giụng của dõn tộc

Bana… Điểm khỏc biệt của sử thi Tõy Nguyờn so với nhiều sử thi trờn thế giới đó được phỏt hiện là nú vẫn

đang tồn tại trong đời sống của cộng đồng cỏc dõn tộc thiểu số Tõy Nguyờn, xuất hiện dưới hỡnh thức diễn

xướng hỏt - kể

Sử thi Tõy Nguyờn cú vai trũ vụ cựng quan trọng khụng chỉ đối với đồng bào Tõy Nguyờn mà

cũn cú giỏ trị to lớn với cả dõn tộc Việt Nam Nú khụng chỉ cú giỏ trị đối với quỏ khứ mà cũn cú ý nghĩa

sõu sắc trong việc giải quyết mối quan hệ giữa văn hoỏ và phỏt triển trong bối cảnh toàn cầu hoỏ của thời

đại ngày nay

Sử thi Tõy Nguyờn là một giỏ trị văn hoỏ tinh thần lớn trong di sản văn hoỏ của cỏc dõn tộc Tõy

Nguyờn và của đồng bào cả nước Nú phản ỏnh tỡnh cảm, ước mơ cuộc sống của con người Tõy Nguyờn

trong bối cảnh văn hoỏ và giai đoạn lịch sử nhất định Đú là tớnh nhõn văn, là mối quan hệ tốt đẹp giữa

con người với con người trong xó hội, là tỡnh cảm và sự hài hoà của con người trong mối quan hệ với mụi

trường tự nhiờn Đọc kho tàng sử thi Tõy Nguyờn, chỳng ta nhận thấy sự quen thuộc của những hỡnh ảnh

cỏ, cõy, muụng thỳ… Những hỡnh ảnh ấy dưới cỏch nhỡn này hay cỏch nhỡn khỏc khụng chỉ là sự thể hiện

hiện thực cuộc sống khỏch quan mà cũn chứa đựng những ý nghĩa sõu sắc Sử thi Tõy Nguyờn phản ỏnh

rừ nột và sõu sắc xó hội Tõy Nguyờn Trong tổng thể cũng như trong chi tiết, cuộc sống của làng, của

buụn và của con người, thiờn nhiờn cũng như phong tục tập quỏn, tất cả đều được tỏi hiện lại, khiến cho

sử thi trở thành bộ sỏch bỏch khoa về Tõy Nguyờn

Bước vào thế giới của sử thi, ta bắt gặp ở đó mọi mặt tri thức của các dân tộc thời cổ “Trong sử thi có đầy đủ các mặt về đời sống văn hoá của các dân tộc, các nghi lễ phong tục tập quán, cách thức sinh hoạt, ăn mặc, đi lại… tất cả điều đó khiến các nhà nghiên cứu coi sử thi như là “bộ bách khoa thư”, là

“cuốn từ điển sống” của mỗi dân tộc” [26, tr348] Tất cả những gì quen thuộc với cuộc sống đều xuất hiện trong sử thi Nó là một tấm gương phản ánh một cách toàn diện đời sống của mỗi dân tộc ở một thời đã qua, đồng thời nói lên khát vọng của dân tộc ấy về một cuộc sống hạnh phúc và thịnh vượng Người Ấn

Độ nói rằng: “Cái gì không có trong hai bộ sử thi Mahabharata và Ramayana thì không thể tìm thấy ở bất

kì nơi nào trên đất Ấn Độ” Đó là một câu nói nổi tiếng, một sự khẳng định đầy kiêu hãnh, một niềm tự hào lớn lao của người Ấn Độ Vì thế người Việt Nam có quyền tự hào và phải biết tự hào khi sở hữu một kho tàng sử thi đồ sộ Đóng góp một phần không nhỏ vào kho tàng sử thi đồ sộ ấy là những áng sử thi Tây Nguyên

Bởi vậy, tìm hiểu về những hình ảnh trong kho tàng sử thi Tây Nguyên, cũng là một cách tiếp cận

về cuộc sống của người dân Tây Nguyên Hiện nay, có nhiều đề tài nghiên cứu về sử thi Tây Nguyên, nhưng với riêng sử thi Bana thì các đề tài nghiên cứu còn ít Để tìm hiểu về cuộc sống của người dân Bana trong cộng đồng dân tộc Tây Nguyên, có rất nhiều hướng tiếp cận khác nhau Với luận văn này, tác

giả lựa chọn một khía cạnh để nghiên cứu, đó là Thế giới động vật trong sử thi Bana

2 Lịch sử vấn đề

Những công trình nghiên cứu sử thi đã cho thấy sự phong phú, đa dạng, giá trị đặc sắc của thể loại này Người mở đường cho công việc sưu tầm, giới thiệu sử thi Tây Nguyên là Leopold Sabatier

(người Pháp, đã từng làm ở công sứ Đắc Lắc) Ông công bố sử thi Đam Săn vào năm 1927 tại Paris Năm

1933, Leopold Sabatier công bố lần thứ hai tác phẩm Đam Săn trên tờ tạp chí của Viện Viễn đông bác cổ

Năm 1955, trên tờ tạp chí của Viện Viễn đông bác cổ, Dominique Antomarchi sưu tầm, Georges

Condominas công bố và giới thiệu sử thi Đăm Di Như vậy, trong giai đoạn từ năm 1927 đến năm 1955,

hai tác phẩm sử thi Tây Nguyên đã được người Pháp sưu tầm và công bố bằng tiếng Pháp và tiếng Ê Đê

Năm 1957 tại Hà Nội, tác phẩm Đăm Xăn được Đào Tử Chí dịch từ tiếng Pháp ra tiếng Việt, công bố trên tạp chí Văn nghệ với tên gọi Bài ca chàng Đam San Sau đó năm 1959, tác phẩm này được Nhà xuất bản văn hoá in thành sách Năm 1972, sử thi Ẳm ệt luông của người Thái do Khà Văn Tiến dịch

ra tiếng Việt và được xuất bản tại Hoà Bình Năm 1975, sử thi Đẻ đất đẻ nước do Vương Anh, Hoàng Anh Nhân sưu tầm ở Thanh Hoá được xuất bản Năm 1976, Đẻ đất đẻ nước do Bùi Thiện, Thương Diễm,

Quách Dao sưu tầm ở Hoà Bình được công bố Sau đó, nhiều công trình sưu tầm sử thi Tây Nguyên do

người Việt Nam thực hiện đã có mặt như Trường ca Tây Nguyên, Trường ca Xinh- Chi- Ôn, trường ca Mnông, Giông nghèo tám vợ… [ 8, tr 5]

Năm 1981, PGS Võ Quang Nhơn bảo vệ luận án tiến sỹ ngữ văn với đề tài Về thể loại sử thi anh hùng của các dân tộc Tây Nguyên; năm 1993, Đỗ Hồng Kì bảo vệ luận án Tiến sỹ Sử thi thần thoại Mnông; năm 1988 Phan Đăng Nhật bảo vệ luận án Tiến sỹ khoa học Những đặc điểm cơ bản của sử thi khan ở Việt Nam Ngoài ra, phải kể đến những báo cáo khoa học có giá trị của Đinh Gia Khánh, Tô

Ngọc Thanh, Ngô Đức Thịnh… được trình bày trong các cuộc hội thảo khoa học về sử thi Tây Nguyên

trong thời gian qua Bên cạnh đó cũng phải nhắc đến một số bài viết về sử thi đăng trên các tạp chí Nguồn sáng dân gian, Văn hoá dân gian, Ngôn ngữ và đời sống, Nghiên cứu văn học… của các tác giả Phan

Đăng Nhật, Phạm Nhân Thành, Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Chu Thái Sơn, Nguyễn Chí Huyên, Nguyễn Quang Tuệ…

Năm 1997, Trung tâm Khoa học xã hội nhân văn quốc gia (nay là Viện Khoa học xã hội Việt

Nam) phối hợp với UBND tỉnh Đắc Lắc tổ chức hội thảo Sử thi Tây Nguyên – Việt Nam Tham gia hội thảo có các bản báo cáo Sử thi ở Việt Nam của GS Đinh Gia Khánh, Nhìn lại quá trình sưu tầm, nghiên cứu sử thi Tây Nguyên trong bối cảnh sử thi Việt Nam của GS.TSKH Phan Đăng Nhật, Vùng sử thi Tây Nguyên (một số quan điểm cơ bản) của GS.TS Ngô Đức Thịnh, Sử thi thần thoại của người Mơ Nông của

TS Đỗ Hồng Kỳ, Hơ mon, một loại thể diễn xướng dân gian của người Bana ở An Khê, Gia Lai của GS.TSKH Tô Ngọc Thanh, Quá trình sử dụng thuật ngữ sử thi ở Việt Nam của GS.TS Nguyễn Xuân Kính, Cuộc cần hôn anh hùng trong sử thi Ê Đê và Mã Lai của GS.TSKH Niculin… Năm 1998, kỷ yếu hội thảo này được Nhà xuất bản Khoa học và xã hội, Hà Nội công bố với tên sách Sử thi Tây Nguyên

Dự án Điều tra, sưu tầm, bảo quản, biên dịch và xuất bản kho tàng sử thi Tây Nguyên được thực hiện từ năm 2001 đến năm 2007 có quy mô lớn nhất trong quá trình sưu tầm sử thi Tây Nguyên Trong thời gian này, các chuyên gia đã tiến hành điều tra, khảo sát hàng nghìn buôn, làng (bom, plây) thuộc 530

xã (phường, thị trấn) thuộc 56 huyện (thị xã, thành phố) thuộc các tỉnh Tây Nguyên và vùng phụ cận Kết quả là đã phát hiện sưu tầm được 5679 băng ghi âm tương đương với 801 tác phẩm hát kể, quay được 15

bộ phim tư liệu về diễn xướng sử thi của các nghệ nhân tiêu biểu, 6000 kiểu ảnh tư liệu về sinh hoạt văn hóa, diễn xướng sử thi, phiên âm 123 tác phẩm, dịch nghĩa được 115 tác phẩm, Dự án đã xuất bản tổng số

75 tác phẩm sử thi (xem phụ lục II) Điều đáng nói là ngoài bốn dân tộc chủ yếu Êđê, Giarai, Mơnông, Bana, các chuyên gia còn phát hiện nhiều dân tộc khác ở Tây Nguyên và các tỉnh phụ cận như: Chăm, Xơ tiêng, Xêđăng, Kơho, Mạ… cũng có sử thi và đặc biệt còn nhiều nghệ nhân kể sử thi Nếu tính từ đầu thế

kỷ 20, khi các chuyên gia nước ngoài và học giả Việt Nam bắt đầu tiến hành sưu tầm, nghiên cứu về sử thi Tây Nguyên thì đây là đợt sưu tầm, nghiên cứu đạt kết quả lớn nhất cả về số lượng và chất lượng

Với riờng sử thi Bana, đến nay đó cú một số cụng trỡnh nghiờn cứu chuyờn sõu, tập trung vào cỏc

đối tượng như: Tỡm hiểu tờn nhõn vật… của Nguyễn Quang Tuệ, Thần linh… của Phạn Thị Hồng, Vài nột

về bản trường ca Bana mới của Phạm Thị Hà… Tuy nhiờn riờng về vấn đề động vật trong sử thi Bana

chưa cú cụng trỡnh nghiờn cứu dày dặn nào hoặc một bài viết đề cập đến

3 Mục đớch nghiờn cứu của luận văn

Mục đớch của tỏc giả khi viết luận văn này là xỏc lập cụ thể, chi tiết những dữ liệu về hỡnh ảnh

động vật, tỡm hiểu ý nghĩa biểu hiện qua những dữ liệu ấy để gúp phần hoàn chỉnh hệ thống dữ liệu hỡnh ảnh trong kho tàng sử thi, đặc biệt là sử thi Bana, thụng qua đú gúp phần hỡnh thành nờn một cơ sở dữ liệu

ban đầu cho những nghiờn cứu sõu hơn về sử thi Bana

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiờn cứu

4.1 Đối tượng nghiờn cứu

Đối tượng nghiờn cứu của đề tài này là động vật trong sử thi Bana Cụ thể là những từ, cụm từ chỉ hỡnh ảnh của động vật xuất hiện trong sử thi Bana Tỏc giả làm cụng việc thống kờ định lượng và phõn loại cỏc từ cỏc cụm từ chỉ hỡnh ảnh động vật một cỏch tương đối rừ ràng và hệ thống húa rồi sau đú nghiờn cứu, lý giải Đồng thời chỳng tụi cũng xem xột cỏch sử dụng những hỡnh ảnh động vật của đồng bào Bana trong việc thể hiện đời sống văn hoỏ của người Bana và khả năng phản ỏnh văn hoỏ của sử thi Bana

4.2 Giới hạn phạm vi t- liệu

Cho đến cuối năm 2007 đó cú 75 tỏc phẩm in trong 62 tập thuộc Dự ỏn Điều tra, sưu tầm, bảo quản, biờn dịch và xuất bản kho tàng sử thi Tõy Nguyờn được thực hiện từ năm 2001 đến năm 2007 đó xuất bản (mỗi tập khoảng 1000 trang, khổ 16 x 24cm) Hiện nay, việc cụng bố vẫn cũn tiếp tục với 25 tỏc phẩm sử thi Tõy Nguyờn trong thời gian 2009 – 2010 Để thực hiện đề tài này, chỳng tụi sử dụng năm tỏc phẩm sau:

- Giụng, Giơ mồ cụi từ nhỏ

- Giụng trong Yuăn

- Chàng Kơ Tam Gring Mah

- Giụng đỏnh quỷ Bung Lung

- Giụng, Giơ đi săn chộm cọp của Dăm dơ dang

Đây là một sự tập hợp ngẫu nhiên Prốp khi xây dựng lí thuyết về cấu trúc truyện cổ tích thần kỳ Nga, ông đã chọn ngẫu nhiên 100 truyện Đó là số lượng tư liệu đủ để xây dựng lí thuyết Chúng tôi nghĩ với năm tác phẩm trên cũng đủ để đi đến những kết quả thống kê

5 Phương pháp nghiên cứu

Công việc đầu tiên của tác giả là làm công tác thống kê Để thống kê

hoàn chỉnh, tác giả khảo sát các văn bản, hệ thống hoá tài liệu, phân tích tổng hợp… nhằm đạt được mục đích đề ra Cụ thể tác giả khảo sát các tác phẩm lựa chọn, chỉ ra các hình ảnh, các từ cụm từ chỉ các động vật và lập bảng thống kê định lượng Phương pháp này giúp tác giả có được một bảng dữ liệu đầy đủ về những từ, cụm từ chỉ hình ảnh động vật với những con số chi tiết cụ thể

Cách đọc bảng dữ liệu: Bảng tra cứu gồm những thông tin cơ bản như số thứ tự, tên hình ảnh động vật, tần số xuất hiện, trong các văn bản (5 văn bản sử thi được khảo sát trên lần lượt đánh số 1-2-3-4-5)

STT TÊN HÌNH ẢNH

ĐỘNG VẬT

TẦN SỐ XUẤT HIỆN/5 VĂN BẢN KHẢO SÁT

TRONG CÁC VĂN

BẢN

Trong các bảng tra cứu sắp xếp theo thứ tự A, B, C Trong một văn bản hình ảnh động vật xuất hiện nhiều lần thì ghi luôn số lần để tiện tra cứu và theo dõi (Ví dụ : B5-15 nghĩa là văn bản 5 xuất hiện

15 lần hình ảnh động vật nào đó)

Ở chương 2, tác giả lựa chọn phương pháp liên ngành: văn học, văn hoá học, sử học, dân tộc học,

xã hội học… để tìm hiểu hình ảnh động vật trong sử thi Bana Tìm hiểu chức năng, cách diễn đạt trong sử thi Bana về các hình ảnh này… qua đó phần nào hiểu thêm về con người, về đời sống sinh hoạt, tín ngưỡng của người dân Bana

Ở chương 3 tiến hành phân tích, tổng hợp các hình ảnh động vật để khái quát về mối quan hệ giữa động vật với con người, tộc người Bana trên vùng đất Tây Nguyên

6 Bố cục luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục và Tài liệu tham khảo, luận văn gồm ba chương:

Chương 1: Số liệu thống kê hình ảnh động vật trong kho tàng sử thi Bana

Chương 2: Hình ảnh động vật trong kho tàng sử thi Bana

Chương 3: Mối quan hệ giữa hình ảnh động vật trong sử thi với đời sống, văn hóa, tâm linh người Bana

CHƯƠNG 1

SỐ LIỆU THỐNG KÊ HÌNH ẢNH ĐỘNG VẬT

TRONG KHO TÀNG SỬ THI BANA

I MỘT SỐ NÉT KHÁI QUÁT VỀ DÂN TỘC BANA VÀ SỬ THI BANA

1.1 Dân tộc Bana

Bana là một trong những dân tộc bản địa sinh sống lâu

đời trên cao nguyên trung phần miền Tây của Tổ quốc

Bana là dân tộc lớn nhất nói tiếng Môn - Khơ me ở Tây

Nguyên, số dân hiện nay ước tỉnh khoảng trên 20 vạn

người Địa bàn cư trú của người Bana trải rộng từ Kon

Tum, Gia Lai xuống một số huyện miền núi các tỉnh

Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên và Khánh Hòa Theo

điều tra của các nhà dân tộc học thì người Bana hiện nay

gồm có các nhóm sau: Nhóm Bana Kon Tum ở xung

quanh thị xã Kon Tum, nhóm Tơ Lô ở An Khê, Mang

Yang (tỉnh Gia Lai), nhóm Rơngao ở quanh thị xã Kon

Tum, Đắc Tô (tỉnh Kon Tum), nhóm Giơlơng ở huyện

Kon Plông, thị xã Kon Tum (tỉnh Kon Tum)… Tuy được

chia ra nhiều nhóm địa phương khác nhau nhưng người

Bana vẫn có một truyền thống văn hoá chung Truyền

thống văn hoá ấy được thể hiện khá rõ nét trong phương thức sản xuất, phong tục tập quán, lễ hội, văn học nghệ thuật, tín ngưỡng tôn giáo… Hình thái tổ chức xã hội của người Bana là plei (làng), làng là đơn

vị cư trú của các gia đình phụ hệ nhưng người phụ nữ vẫn đóng vai trò quan trọng trong mọi việc của gia đình Mỗi làng có từ 20 đến 70 hộ gia đình Giữa làng có một ngôi

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Ngô Văn Doanh (1997), Grong bơxát cuộc trình diễn nghệ thuật sân kháu dân gian đặc sắc của người Bana, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 1

2 Bùi Minh Đạo chủ biên (2006), Dân tộc Bana ở Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, H

3 Phạm Thị Hà (dịch) Tô Ngọc Thanh (hiệu đính) (1982): Hmon Đăm noi, Trường ca dân tộc Bana, Nxb Văn hoá

4 Phan Thị Hồng (1996), Giông nghèo tám vợ, Tre vắt ghen ghét Giông, Trường ca dân tộc Bana,

Nxb Văn học dân tộc

5 Phan ThÞ Hång ( 1998) ThÇn linh trong sö thi Bana,trong tËp s¸ch nhiÒu t¸c gi¶ Sö thi T©y Nguyªn, Trung t©m khoa häc x· héi vµ nh©n v¨n quèc gia vµ uû ban nh©n d©n tØnh §¾c L¾c, Nxb

Khoa häc x· héi H

6 Nguyễn Thuý Khanh (1994), Đặc điểm định danh trong tên gọi động vật tiếng Việt, Văn hoá dân

gian 1, H

7 Đinh Gia Khánh, Chu Xuân Diên, Võ Quang Nhơn (2001), Văn học dân gian Việt Nam, Nxb

Giáo dục tái bản, H

8 Nguyễn Xuân Kính (2008), Quá trình sưu tầm và nhận thức lý luận đối với sử thi Việt Nam, Báo

cáo tại Hội thảo quốc tế sử thi Việt Nam

9 Nguyễn Thị Mỹ Lộc (2001), Đề tài của sử thi Bana, Văn hoá dân gian, số 6, H

10 Ka Sô LiÔng sưu tầm, biên dịch và giới thiệu (1997): Xinh Chi Ôn, trường ca dân tộc Bana, Nxb Văn hoá dân tộc

11 Triều Nguyên (1999), Tìm hiểu thế giới động vật dưới góc độ ngôn ngữ - văn hoá dân gian người Việt, Nxb Thuận Hoá

12 Phan Đăng Nhật (1977), Cố gắng phân loại văn học dân gian các dân tộc ít người như nó vốn tồn tại trong cuộc sống, Văn học số 6, H

13 Phan Đăng Nhật (1984), Sử thi Tây Nguyên với hiện thực lịch sử Tây Nguyên, Văn hoá dân gian,

số 2, H

14 Phan Đăng Nhật (1999), Vùng sử thi Tây Nguyên, Nxb Khoa học xã hội, H

15 Phan Đăng Nhật (2003), Thuộc tính cơ bản của sử thi, Văn hoá dân gian, số 5, H

16 Võ Quang Nhơn (1980), Về thể loại sử thi anh hùng của các dân tộc Tây Nguyên, Luận án PTS,

Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội

17 Võ Quang Nhơn (1996), Sử thi anh hùng Tây Nguyên, Nxb Giáo dục, H

18 Nguyễn Văn Nở (2006), Dấu ấn văn hoá dân tộc qua chất liệu biểu tượng động vật và thực vật trong tục ngữ người Việt, Tạp chí Ngôn ngữ và đời sống, th¸ng 10

19 Nguyễn Duy Quý (1998), Sử thi Tây Nguyên và mối quan hệ giữa văn hoá và phát triển, trong tËp s¸ch nhiÒu t¸c gi¶ Sö thi T©y Nguyªn, Nxb Khoa học xã hội

20 Chu Thái Sơn, Nguyễn Chí Huyên (1992), Một cách tiếp cận các trường ca Tây Nguyên, Tạp chí

Văn hoá dân gian, số 3, H

21 Tô Ngọc Thanh ( 1998), Hmon, một thể loại diễn xướng dân gian của người Bana An Khê, Gia Lai, Nxb Khoa học xã hội

22 Tô Ngọc Thanh, Đặng Nghiêm Vạn, Phạm Hùng Thoan, Vũ Thị Hoa (1988), Fônclo Banahnaar,

Sở Văn hoá Thông tin Gia Lai - Kon Tum

23 Phạm Nhân Thành (2001), Những đặc trưng thẩm mỹ của hệ thống sử thi anh hùng Tây Nguyên,

Văn hoá dân gian, số 6, H

24 Nguyễn Quang Tuệ (2006), Bước đầu tìm hiểu tên nhân vật trong sử thi Bana, Văn hoá dân gian,

số 4, H

25 Đỗ Bình Trị (1991), Văn học dân gian Việt Nam, tập 1, Nxb Giáo dục, H

26 Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn quốc gia và UBND tỉnh Đăk Lăk (1998), Sử thi Tây Nguyên, Nxb Khoa học xã hội, H

27 Viện Văn hoá dân gian (1990), Văn hoá dân gian những phương pháp nghiên cứu, Nxb Khoa học

xã hội, H

28 www.baobinhdinh.com.vn,

29 www.vae.org.vn,

30 www.vienvanhoc.org.vn,

31 www.vass.gov.vn,

32 www.vi.wikipedia.org,

33 www.vietnamnet.vn,

34 www.sggp.org.vn,

35 www.cpv.org.vn,

36 www.vietnamtourism.com.vn,

37 www.ubdt.gov.vn,

38 www.nhandan.com.vn,

39 www.vovnews.com.vn,

40 www.tuoitre.com.vn,

41 www.thanhnien.com.vn,

42 www.baovanhoa.vn…