Từ ngữ chỉ động vật trong sử thi ê đê

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN THỊ QUỲNH THƠ TỪ NGỮ CHỈ ĐỘNG VẬT TRONG SỬ THI Ê-ĐÊ LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ Hà Nội, 2019... DANH MỤC BIỂU ĐỒBiểu đồ 2.1... th ng t ng ch ộng vật...

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

NGUYỄN THỊ QUỲNH THƠ

TỪ NGỮ CHỈ ĐỘNG VẬT TRONG SỬ THI Ê-ĐÊ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ

Hà Nội, 2019

ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

NGUYỄN THỊ QUỲNH THƠ

TỪ NGỮ CHỈ ĐỘNG VẬT TRONG SỬ THI Ê-ĐÊ

Chuyên ngành: Ngôn ngữ học

Mã số: 9229020

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ

Hà Nội, 2019

LỜI C M ĐO N

ẹnêu trong luạ

T c gi uạn án

Nguyễn Thị Quỳnh Thơ

MỤC LỤC

O i

ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC B NG BIỂU vi

DANH MỤC BIỂU Ồ viii

DANH MỤ Ồ ix

QU O U N ÁN x

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do ch tài 1

2 Mụ ệm vụ nghiên c u 2

2.1 Mụ u 2

2.2 Nhiệm vụ nghiên c u 2

3 ng, phạm vi và ng liệu kh o sát, nghiên c u 3

3 1 ng nghiên c u 3

3.2 Phạm vi nghiên c u 3

4 ơ th pháp nghiên c u 3

4 1 ơ 3

4 2 ơ 4

4 3 ơ 4

4.4 Th pháp th ng kê, phân loại, hệ th ng hóa 4

5 a luận án 4

6 Ý ận và th c tiễn 5

6 1 Ý lí luận 5

6 2 Ý c tiễn 6

7 C u trúc c a luận án 6

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ

LUẬN 7

1.1 T ng quan tình hình nghiên c u 7

1.1.1 Nghiên c u v t ng ch ộng vật t ộ ngôn ng .7

1.1.2 Nghiên c u v t ng ch ộng vật trong s thi Ê- 12

1 2 ơ ở lí luận 16

1.2.1 Lí thuy t v a t .16

1.2.2 Lí thuy t v ịnh danh 22

1 3 ơ ở ă c 25

1.3.1 Quan hệ gi a ngôn ng - ă 25

1.3.2 Vài nét v dân tộc Ê- thi Ê- 27

Ti u k ơ 1 30

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM ĐỊNH DANH TỪ NGỮ CHỈ ĐỘNG VẬT TRONG SỬ THI Ê-ĐÊ 33

2.1 Tiêu chí phân loạ ộng vật 33

2.1.1 Quan niệm phân loạ ộng vật trong dân gian 33

2.1.2 Quan niệm phân loạ ộng vật trong khoa h c 35

2.2 K t qu th ng kê t ng ch ộng vật trong s thi Ê- 36

2.2.1 K t qu th ng kê t ng ch nhóm chim trong s thi Ê- 39

2.2.2 K t qu th ng kê t ng ch nhóm thú xu t hiện trong s thi Ê- 43

2.2.3 K t qu th ng kê t ng ch nhóm côn trùng trong s thi Ê- 45

2.2.4 K t qu th ng kê t ng ch ỡ thi Ê- 46

2.2.5 K t qu th ng kê t ng ch nhóm cá trong s thi Ê- 47

2.3 T ng ch ộng vật trong s thi Ê- é e ơ ịnh danh 48

2 3 1 ơ ị ơ ở v ộng vật trong s thi Ê- 48

2 3 2 ơ ịnh danh phái sinh v ộng vật trong s thi Ê- 49

Ti u k ơ 2 97

Chương 3 TỪ NGỮ CHỈ ĐỘNG VẬT TRONG SỬ THI Ê-ĐÊ VÀ ĐẶC

TRƯNG VĂN HOÁ TỘC NGƯỜI 99

3.1 T ng ch ộng vật trong s thi Ê- ặ ă ú ng 99

3.1.1 R ng là không gian sinh t n c ộng vật 100

3 1 2 i v i hoạ ộ ă n 103

3.2 T ng ch ộng vật trong s thi ă ỡng c i Ê- 108

3.2.1 T ng ch ộng vậ ă cúng c i Ê- 108

3.2.2 T ng ch ộng vật trong s thi Ê- ệm chim hoá thân i 115

3.3 T ng ch ộng vật trong s thi Ê- ă ẩm th c c a tộ i

Ê- 119

3.3.1 T ng ch s n phẩ ă ă m th c c i Ê- 119

3.3.2 T ng ch nguyên liệu ch bi n th c phẩm có ngu n g ộng vật và ă ẩm th c c i Ê- 122

3.4 T ng ch ộng vật trong s thi ă ục c i Ê- 124

3.5 T ng ch ộng vật trong s thi i Ê- 131

3.6 T ng ch ộng vật và m i quan hệ xã hội c i Ê- 141

Ti u k ơ 3 147

KẾT LUẬN 149

Ụ O Ê QU N LU N ÁN 154

DANH SÁCH CÁC CHUYÊN GIA HỖ TRỢ DỊCH TI NG Ê- Ê 155

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KH O 156

PHỤ LỤC 167

DANH MỤC B NG BIỂU

B ng 2.1 Tên g ộng vật trong s thi Ê- 36

B ng 2.2 K t qu th ng kê t n s xu t hiện c a t ng ch nhóm chim trong s

thi Ê- 41

B ng 2.3 K t qu th ng kê t n s xu t hiện c a t ng ch nhóm thú trong s thi

Ê- 43

B ng 2.4 K t qu th ng kê t n s xu t hiện c a t ng ch nhóm côn trùng

trong s thi Ê- 45

B ng 2.8 K t qu th ng kê t ng ịnh danh nhóm cá theo thành t ch gi ng

trong s thi Ê- 54

B ng 2.9 K t qu th ng kê t ng ịnh danh nhóm thú d ặ m sinh

s n trong s thi Ê- 58

B ng 2.10 K t qu th ng kê t ng ịnh danh nhóm thú d ặ m hình

ơ trong s thi Ê- 63

B ng 2.11 K t qu th ng kê t ng ịnh danh nhóm thú d ặ m màu

s c trong s thi Ê- 66

B ng 2.12 K t qu th ng kê t ng ịnh danh màu s c loài ng a trong s thi

Ê- 68

B ng 2.13 K t qu th ng kê t ng ịnh danh màu s c loài trâu trong s thi

Ê- 70

B ng 2.14 K t qu th ng kê t ng ch màu s ộng vật trong s thi

Ê- 75

B ng 2.15 K t qu th ng kê t ng ịnh danh nhóm thú d ặ m môi

ng s ng trong s thi Ê- 78

vật trong s thi Ê- 123

B ng 3.6 K t qu th ng kê bi u th c ngôn ng miêu t ộng vật trên trang phục

i Ê- 126

B ng 3.7 K t qu th ng kê bi u th c ngôn ng miêu t vẻ ẹp c i anh

c so sánh v ộng vật trong s thi Ê- 132

B ng 3.8 K t qu th ng kê bi u th c t ng ch hoạ ộng c i anh hùng

c so sánh v ộng vật trong s thi Ê- 134

B ng 3.9 K t qu th ng kê bi u th c t ng bi u thị vẻ ẹp c i phụ n

c so sánh v ộng vật trong s thi Ê- 138

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 2.1 ộ ậ Ê- 39 Biểu đồ 2.2 ị e

DANH MỤC SƠ ĐỒ

Sơ đồ 2.2 ị ộng vật trong s thi Ê- 96

Sơ đồ 3.1 M i quan hệ gi i v i r ộng vật 107

B NG QUY Ư C CÁCH VIẾT T T D NG TRONG LUẬN ÁN

BPCT

SS

Bộ phậ ơ

So sánhộng vậtHoạ ộngStt

NXB

S th tNhà xu t b nThành ph H Chí Minh

TP HCM

ạ s nói riêng ởTây Nguyên… ă Ê-

1 3 ệ ộ ậ ã

ã

ộ ậ ộ ậ

3 Đối tượng, phạm vi và ngữ iệu kh o s t, nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

ị ú ặ ở

ụ ạ ú ị ộ ậ e

é ệ ạ ạ ộ ạthái và không gian

- ệ : ú

ộ ậ s ạ s Tuy nhiên, s Ê- ệ e

Ê-( 50 ộ) ậ ú

ậ 6 ộ s Ê- : Anh em Klu Kla, Dăm Băng Mlan, Sum

Lum, Hbia Mlin, Dăm Yi chặt đọt mây, Mdrong Dăm.

ị ị ộng vật trong s thi Ê- ơ

ơ ở ệ ị e ặ: ặ ộ ậ ơ ặ

hình dáng ơ ặ

4.2 Phương pháp phân tích thành tố nghĩa

ơ ậ ụ

ú é ệ ộ ậ sthi Ê-

4.3 Phương pháp phân tích ngữ cảnh

ặ ạ ụ ,luậnán vậ ụ ơ ơ ở ận diện,miêu ơ ị ộc t ng ch ộng vật trong quan hệ ệ

ị ị hệ th ng t ng ch ộng vậttrong s thi Ê-

th ng t ng ch ộng vật

5 Đóng góp của uận n

5.1 6 ộ s Ê- ậ ã 10

1 mô ị ộ ậ ơ ở 9 ị ộ ậ

ặ ệ ậ ã 3 ị ộ ậphái sinh có ộ ơ ộ

5.2 ộ (5 1) ậ

ặ Ê- ụ ậ ã ộ

ặ Ê- ệ

ã ộỡ

ộ ệ ệ ộ ậ ă

ệ ậ ậ ã ộ ị ệ ậ : ặ ạ ặ ậ

Ê-ậ ặ ộ Ê-ậtrong s Ê- ộ ệ ậ ã ậ

ậ ậ ú ệ ằ

Ê- ơ

ậ

; ệ ệ và

ă ; ă ạ

ă ệ ộ

7 Cấu trúc của uận n

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục, Luận án gồm 3 chương:

Chương 1 ơ ở ậ

Chương 2 ặ ị ộ ậ s Chương 3 ộ ậ s Ê- ặ ă

Ê-ộ

1.1.1 Nghiên cứu về từ ngữ chỉ động vật từ góc độ ngôn ngữ

1.1.1.1 Nghiên cứu về từ ngữ chỉ động vật dựa trên lí thuyết trường từ

thái (bay, p, hót, làm t ) ặ m s ởng (ra ràng, đủ lông đủ cánh,

nhảy ổ) ặc biệ ở luậ ă ã u vận dụng lí thuy t ẩn

dụ tri nhận ch ra mô hình ẩn dụ ý niệ ộng vậ i Việt

1.1.1.2 Nghiên cứu về từ ngữ chỉ động vật dựa trên lí thuyết định danh

c u tên g i ộng vật d a trên lí thuy ị :

: “ ở

ộ ị ” [1] ã ú ậ : ở

ặ ị ụ ệ ạ

Q é

ễ : “ ặ ă ộ ”[110] ã ặ ă ộ ơ ở ộ ậ

e ễ ễ

ú : “ ặ ở ộ ậ

ệ - ẩ ( ệ ệ ởdo)” [63] ã ệ ộ ậ ệ

Ấn Âu, Hán Việt, Khmer Ví dụ: (cá b ng

tư ng, r n lục, cá linh - trây linh, (cá ba sa) [72, tr.32].

ị : “ ộng vậệt” ã n hành phân loạ ộng vật theo tiêu chí dân gian, ng th ã ằ : “ ột cách thậ

hiệ ậ ệ thuậ

hệ ã ă ,tín ỡ ộ ệ ” [54, tr.12]

Trịnh Thị Thu Hoà trong công trình: “ ng ch ộng vật và th c vậttrong ti ” ã ặ m ng a t ng ch ộng vật trong

ti 2 ơ ệ : ( ) a các thành t trong tên g i Trên

ơ ện này, tác gi ch ra tên g i ch ộng vật trong ti c t n

tạ e ng có tính ch t th bậc: Nh ng tên g i có nộ

ậ ã “ ộ ộ ơ ở ị

cho các con vậ ộ khác nha ” [95, tr.306] Tác gi

th ng kê 10 con vậ : gà, trâu, cua, gh , cá, chó, ong,

” “ i có v n cha ông truy n lạ ” a dân tộc Thái vùng Tây B c ViệtNam T nh ng con s kh o sát v t ng ch ộng vậ “ ng chụ son

” ( ễn dặ ) “Q ” ( i có v n cha ông truy nlại), tác gi so sánh v s ng t ng ch ộng vật trong s thi Ê- ộtnhậ é k t qu so sánh trên Theo tác gi , bi u th c ngôn

ng ch loài “cá”, bi u th c ngôn ng ch loài “trâu” xu t hiệ ậ ặc trong haitác phẩ ă c dân gian Thái Trong khi bi u th c ngôn ng ch “ ” thiện ít i ơ i bi u th c ch “ ” s thi Ê- nhậ é ịnh

ng, tác gi ch ra m i quan hệ gi a tậ ộng s n xu t v ặ m

ă i Thái Việt Nam Theo tác gi : “ ng tr i nghiệm

ịa lí v không gian sinh t n c i Thái Việ ( ơ

d c vào ruộ ậ ă y) giúp gi i thích vì sao hình nh

“ i có v n cha ông truy n lạ ” ại chi m t lệ n i trội

c canh tác ch y u c i Ê- ú ytheo ch ộ luân kho nh V i Ê- c kéo phục

vụ cho s n xu t nông nghiệ ng xuyên vào công việcchuyên chở nặng nh c, bên cạnh việc tham gia vào lễ hội c a chúng Nh ngnghiên c u c ặng Thị H o Tâm v t ng ch ộng vật d a trên

ng liệ ă c dân gian Thái là nh ng ch d n giúp luậ ơ ở tri n khaitài nghiên c u c a mình

Có th nói, t ộ ngôn ng h c tri nhận, nh ng nghiên c u v phạmộng vật trong ti ng Việt khá phong phú Tuy nhiên, nghiên c u v phạm trùộng vật trong ngôn ng các dân tộc thi u s khá ít ặc biệ

nh ng nghiên c u v phạ ộng vật trong s thi

Ê-ậ Ê-ậ ộ ã

ộ ậ ộ (

ị ẩ ụ ệ ) ạ ơ ặ

ụ ( ộng vật), hay t ng ch ộng vật trong một s ngôn ng dân tộc thi u s ng Sán Dìu hoặ ă ă c c a dântộc Thái Việt Nam.

ộ ậ s

Ê-ú :

“Từ ngữ chỉ động vật trong sử thi Ê-đê”

1.1.2 Nghiên cứu về từ ngữ chỉ động vật trong sử thi Ê-đê

1.1.2.1 Nghiên cứu về sử thi Tây Nguyên nói chung

ơ 2 õ é ã ậ

ạ : nhân vật anh hùng, nhân vậ ẹ , nhân vật ị ,

nhân vậ ơng 3, các biện pháp nghệ thuậ

- e - ệ ú : ẹ

ạ ị ẹ

S Ê- ộ

ạ ă ở Tây Nguyênmột hiệ ă , s thi Ê- ã ú

Tuy nhiên, các công trình nghiên c u v s thi

Ê-ặ m ngôn ng trong th loạ ă u

1.1.2.2 Nghiên cứu về sử thi Ê-đê

a s Ê- ộ ă

Ê-ă ạ ị

Ê- ã ệ ởtráng, oanh liệ ộ ạ ị

ă ật trong công trình: “S Ê- ê” [78] ã

ậ ộ ẩ ỹ ã

s s thi

ộ ơ ật ngoài việ ậ

ệ ộ, ạ ẽ ệ Còn s

Mn ạ ú

vậ e ậ ơ ” [102, tr.91]

Trong nghiên c u: “ ặ m s dụng ngôn ng s thi ” ơ

n [113] ã ra nh ặ m ngôn ng c a s thi Tây Nguyên nói chung và

s thi Ê- : giàu hình nh, ngôn ng giàu tính nhạc, ngôn

ng giàu tính kịch T phân tíc ặ m c a ngôn ng s thi, tác gi nh n mạ: “ s thi là ngôn ng ă c, có nh ng ặ ộ nggiá trị thẩm mỹ mà hình th c bi u hiện c a nó là s k t

h p chặt chẽ gi a l i nói, l i hát và hành ộng bi u diễn, t c là hoạ ộng hát k Còn n u xét v ơ c bi u hiện ột ngôn ng giàu hình ng v i

chuyện dí d ng sã, thô tục T việ ặc p c

i Ê- k t luậ : “ ă p c i Ê- ơ ng v ă

p c i Việ ukhách, tr ng tình c m, tr ng danh d thì còn có nh m khác biệt tr ng hình

th c, l i nói chuyệ ng sã, thô tụ ” [105, tr.95]

Tác gi Buôn Krông trong công trình: “ ă ệ

Ê- ” [88] ã ă ệ Ê- .Trong công trình này, tác gi cậ n vai trò c i phụ n Ê- phân

ộng trong cuộc s ng hôn nhân c i Ê- s thi

1.2 Cơ sở í uận

V “Từ ngữ chỉ động vật trong sử thi Ê-đê”, chúng tôi vậ ụ

a t , lí thuy ị

ậ ạ s thi m i quan hệ gi a ngôn ng

- ă Khung lí thuy c luận án vận dụ ị ng tài g

ạ , thậm chí cho các

ộ ạ ặ

ệ ặ ệ ã ị ệt: “ ệt là một c

ạ ; ộ , mộ ” [40, tr.69] ễ ệ : “ ệ ” [40]

ằ : ạ : ( ) ă ị ậ ệ ạ ị

( ) ă ệạ

ã ậ ụ ộ

“ ộ ạ ộ ơ

ơ ” “ ở ” “ ở ” “ ở ụ ” “ ”

ạ ặ ị ở

ú ậ ụ ơ ị ộ ậ

trong s

- Ý ệ

Ý ệ

đực ngà dài (êman knôpro\ng mla) ụ ở

ụ “ ” (voi), “ ” (đực), “pro\ng mla” (ngà dài).

ụ ẽ ị (…) ị

ụ ị ở ị ” [14, tr.808]

( ộ ) e

g ị ị ệ ộ ộ ở ạ ịơ

6 ộ s Ê- ú

ậ ệ ộ ậ ạ e ộ ị

ụ ệ ặ ộ ậ

ụ ộ ệ ặ ạ ệ

ệ ị ằ ị “

ị ( ) cho một kí hiệ ột khái niệm - ệm (signifcat)

ặ ị ộ ật (denotat) - các thuộ

t Nh ị õ ịnh danh có c u tạo t ơ ụ: voi, gà.

Nh ị ă , có th gi c là nh ịnh danh có c u

tạo là t ghép hoặc cụm t (chính phụ) Ví dụ: gà tr ng, con voi đực Các y u

t : gà, voi c coi là nh ng ng liệ ã ú c thêm vào một tính t

là nh ng tên g i không rõ lí do

T s phân biệt trên, ơ c ịnh danh bao g m hai ki u Th nh t là ị

ơ ở Ki ịnh danh này c tạo nên bởi nh ơ ị t i gi n v mặt hình thái

c ú e ơ ở tạ ơ ị ịnh danh khác T

ơ ại diện cho ki ịnh danh này Th ịnh danh phái sinh Ki ị

c tạo nên t nh ơ ị ịnh danh có hình thái

c u trúc ph c tạ ơ ơ ị g ( i hình th c ẩn dụ hay hoán dụ) T ghép, cụm t chính phụ ại diện cho ki ịnh danh này.

Việc phân xu ịnh danh c a luậ c ti n hành d a trên

ơ ị ơ ở ơ ịnh danh phái sinh Ng liệu kh

o sát c a luận án cho th y xu t hiện v i s ng l n là nh ng bi u th ịnh danhtheo ơ danh hóa cụm t t do, bi u th ị e ơ ơ chsao ph ơ phụ gia không th y xu t hiện

1.3 Cơ sở văn hóa học

1.3.1 Quan hệ giữa ngôn ngữ - văn hóa

ă - ộ ệ õ

ă ă ộ

ã ộ ă ộ ạ ộ ã ộ

ậ ạ ộ

Luậ ú ng ch ộng vật trong s thi

Ê-ơ ở v quan hệ gi a ngôn ng - ă Cụ th , thông qua các bi u th c ngôn ng miêu t ị ộng vật trong s thi Ê- ú ú ặc

ă i

Ê-1.3.2 Vài nét về dân tộc Ê-đê và sử thi Ê-đê

1.3.2.1 Gi i thi u về dân tộc Ê-đê

e “ ở ă2009” [3] ộ Ê- 331 194 ú ị

ơ ở ộ ở Ê- ộ

ú ạ Ê- ã ộ : ơ ị ã ộ

.Ê- ộ ộ ã ạ