Thế giới nhân vật trong các tập truyện ngắn gần đây của ma văn kháng ( trốn nợ 2008, mùa thu đảo chiều 2012, san cha chải 2013)

CHƯƠNG 1: KHÁI LƯỢC CHUNG VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA MA VĂN KHÁNG .... CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG CÁC TẬP

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-*** -NGUYỄN MINH HẠNH

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG CÁC TẬP TRUYỆN NGẮN

GẦN ĐÂY CỦA MA VĂN KHÁNG (TRỐN NỢ - 2008; MÙA THU

ĐẢO CHIỀU- 2012; SAN CHA CHẢI- 2013)

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-*** -NGUYỄN MINH HẠNH

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG CÁC TẬP TRUYỆN NGẮN GẦN ĐÂY CỦA MA VĂN KHÁNG

(TRỐN NỢ - 2008; MÙA THU ĐẢO CHIỀU- 2012;

SAN CHA CHẢI- 2013)

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Ngọc Thiện

Hà Nội – 2014

LỜI CẢM ƠN

Sau một thời gian học tập, nghiên cứu, dưới sự chỉ bảo, dạy dỗ tận tình của các thầy cô giáo và sự giúp đỡ của bạn bè, đồng nghiệp, gia đình, luận văn đã được hoàn thành

Trước tiên, tôi xin gửi lời tri ân đến PGS TS Nguyễn Ngọc Thiện- người thầy đã tận tâm hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy cô giáo khoa Văn học, trường Đại học khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc Gia, Hà Nội

Đồng thời tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận văn này

Xin chân thành cảm ơn!

Tác giả luận văn

Nguyễn Minh Hạnh

4

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn Thế giới nhân vật trong các tập truyện

ngắn gần đây của Ma Văn Kháng (Trốn nợ- 2008, Mùa thu đảo chiều-

2012, San Cha Chải- 2013) là kết quả nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn

khoa học của PGS TS Nguyễn Ngọc Thiện Những dẫn chứng, tài liệu tham khảo là chính xác Nếu sai tôi xin chịu trách nhiệm

Người cam đoan

Nguyễn Minh Hạnh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài 6

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 9

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Cấu trúc của luận văn Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: KHÁI LƯỢC CHUNG VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA MA VĂN KHÁNG Error! Bookmark not defined

1.1 Vài nét về cuộc đời, sự nghiệp và quá trình sáng tác của Ma Văn Kháng

Error! Bookmark not defined

1.2 Khái niệm nhân vật văn học Error! Bookmark not defined 1.3 Các kiểu nhân vật trong văn học thời kỳ đổi mới Error! Bookmark not defined

1.4 Con người trong các tập truyện ngắn Trốn nợ, Mùa thu đảo chiều, San

Cha Chải Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2: CÁC KIỂU NHÂN VẬT TRONG CÁC TẬP TRUYỆN

NGẮN TRỐN NỢ, MÙA THU ĐẢO CHIỀU, SAN CHA CHẢI CỦAMA VĂN KHÁNG Error! Bookmark not defined 2.1 Nhân vật phẩm chất tốt đẹp Error! Bookmark not defined 2.2 Nhân vật tha hóa Error! Bookmark not defined 2.3 Nhân vật bản năng Error! Bookmark not defined 2.4 Nhân vật bi kịch Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN THẾ GIỚI NHÂN VẬT

TRONG CÁC TẬP TRUYỆN NGẮN TRỐN NỢ, MÙA THU ĐẢO

CHIỀU, SAN CHA CHẢI CỦA MA VĂN KHÁNG Error! Bookmark not

defined

3.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình nhân vật Error! Bookmark not defined 3.2 Miêu tả nhân vật qua hành động Error! Bookmark not defined 3.3 Nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật Error! Bookmark not defined

6

3.4 Giọng điệu, ngôn ngữ Error! Bookmark not defined 3.5 Tình huống truyện Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 10

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Diện mạo của một nền văn học dân tộc trước hết là sự góp mặt của những tên tuổi lớn Trong văn học đương đại Việt Nam, Ma Văn Kháng là một nhà văn có vai trò không nhỏ trong hành trình đổi mới tư duy nghệ thuật

Sự nổi tiếng của ông là một điều không phải bàn cãi Hơn 50 năm hoạt động sáng tạo chi chút như con ong làm mật, từ truyện ngắn đầu tiên đến nay ông

đã có một vốn liếng khá lớn về tiểu thuyết và truyện ngắn, trong đó có những tác phẩm in dấu trong lòng bạn đọc Có thể nói, dù viết truyện ngắn từ những năm 1961 nhưng phải đến cuối những năm bảy mươi của thế kỉ trước, Ma Văn Kháng mới thật sự thành công về sáng tác truyện ngắn, đặc biệt là từ sau năm 1986

Gần 80 tuổi đời và trên 50 năm cầm bút, với tinh thần miệt mài, cần mẫn và niềm say mê với nghề viết, Ma Văn Kháng thực sự thành công trong khu vườn văn của mình với hơn chục tiểu thuyết, trên 200 truyện ngắn, bốn truyện viết cho thiếu nhi, một hồi ký văn chương đầy đặn và một tiểu luận bút

ký về nghề văn Các tác phẩm văn học in đậm dấu ấn phong cách nghệ thuật của ông mang hơi thở cuộc sống và tinh thần nhân văn mới mẻ, cũng đồng thời dự báo tính thời đại của đời sống văn học

Thành tựu văn học của Ma Văn Kháng kết tinh ở cả hai thể loại là tiểu thuyết và truyện ngắn Truyện ngắn – vốn được mệnh danh là thể loại “giống như một búp chè được sao khô, nén chặt lại, nhưng khi dội nước vào thì tở ra,

cho cả một đại dương nước trà thơm” (Ma Văn Kháng, Năm tháng nhọc

nhằn, năm tháng nhớ thương) – đã đưa ông đến với duyên văn chương và

trình làng văn đứa con tinh thần đầu đời: “Phố cụt” được đăng trên Báo Văn

Nghệ năm 1961 Từ dấu mốc đầu tiên này, truyện ngắn tiếp tục góp phần

khẳng định tên tuổi nhà văn và sau này giúp Ma Văn Kháng có được những

8

thành công nhất định: Giải nhì (không có giải nhất) cuộc thi truyện ngắn Báo

Văn Nghệ năm 1988; Giải “Cây bút vàng” trong cuộc thi truyện ngắn và ký

năm 1996 – 1998 do Bộ Công an và Hội Nhà văn Việt Nam đồng tổ chức; giải thưởng văn học ASEAN năm 1998; giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật đợt I năm 2001, giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2012…

Truyện ngắn của Ma Văn Kháng có thể tạm chia thành hai nhóm: nhóm

đề tài miền núi và nhóm đề tài thành thị Những tập truyện ngắn viết về đề tài

miền núi như: Xa Phủ (1969), Bài ca trăng sáng, Góc rừng xinh xắn, Người

con trai họ Hạng, Mùa mận hậu (đều được viết năm 1972), Cái móng ngựa

(1973) và gần đây nhất là tập truyện ngắn San Cha Chải được PGS.TS

Nguyễn Ngọc Thiện tuyển chọn với mười bảy truyện ngắn viết về cuộc sống hoang sơ, rừng rú của người dân miền núi và hình ảnh các chiến sĩ công an dũng cảm, kiên cường trên mặt trận đấu tranh chống các loại tội phạm đã khẳng định tài năng, tâm huyết của nhà văn và góp phần làm cho bức tranh hiện thực cuộc sống được phản ánh trong nền văn học hiện đại Việt Nam trở nên phong phú, đa dạng

Những truyện ngắn thuộc nhóm thứ hai, đề tài chủ yếu là đời sống thành thị trong sự thay đổi mạnh mẽ của đất nước sau chiến thắng 1975 “Đây

là mảng truyện ngắn đã đặt Ma Văn Kháng vào đội ngũ những cây bút đang

có nhiều đóng góp to lớn vào việc đổi mới nền văn xuôi nghệ thuật của dân tộc Đưa truyện ngắn xích lại gần tiểu thuyết là nét đổi mới quan trọng bậc nhất mà ta có thể tìm thấy trong sáng tác của Ma Văn Kháng và nhiều cây bút khác.” [38] Nhóm đề tài này bao gồm các tập truyện được tuyển chọn, xuất

bản trong những năm gần đây như: Cỏ dại, Trốn nợ, Mùa thu đảo chiều, Một

chiều giông gió…

1.2 Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi nhân vật chính là linh hồn làm nên sức sống lâu bền của tác phẩm trong lòng bạn đọc Nhà văn sáng tạo

nhân vật là để thể hiện nhận thức của mình về một cá nhân, một loại người, một vấn đề nào đó của hiện thực Thế giới nhân vật trong các sáng tác của Ma Văn Kháng đa hình đa dạng, nhiều màu sắc, nhiều dáng vẻ, mỗi cá nhân một tính cách, một số phận không ai giống ai Cả đời cầm bút, nhà văn có cả chục cuốn tiểu thuyết, hàng trăm truyện ngắn, nhưng nhân vật trong thế giới văn chương của ông không hề bị lặp lại, không gây sự nhàm chán trong lòng độc giả Mỗi sáng tác của Ma Văn Kháng lại là một sự khám phá về con người trong đời sống hiện đại

Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về sáng tác của Ma Văn Kháng,

về thế giới nhân vật trong tác phẩm của ông Tuy nhiên những công trình đó lại tập trung chủ yếu vào các cuốn tiểu thuyết để đời của ông Vì vậy mảng truyện ngắn chưa thực sự được giới phê bình và nghiên cứu văn học chú ý nhiều Đặc biệt là những tập truyện ngắn được các nhà xuất bản chú ý và

tuyển chọn gần đây (10 năm trở lại đây) của ông (Trốn nợ- 2008, Mùa thu

đảo chiều- 2012, San Cha Chải- 2013)

Xuất phát từ những cơ sở trên chúng tôi cho rằng việc nghiên cứu thế giới nhân vật trong truyện ngắn của Ma Văn Kháng là một yêu cầu nghiên cứu toàn diện đối với hiện tượng văn học, điều này thực sự sẽ tạo ra những hướng tiếp cận mới, sâu và có hiệu quả đối với thế giới nghệ thuật phong phú

và đầy bí ẩn

1.3.Vì vậy mà luận văn này chúng tôi tâp trung vào thế giới nhân vật

của Ma Văn Kháng trong các tập truyện Trốn nợ, Mùa thu đảo chiều, San

Cha Chải Đây là ba tập truyện ngắn để lại trong tâm hồn người đọc nỗi nhức

nhối khôn nguôi về sự “hồi tổ”, “lộn giống” cùng “bản tính của đời sống rừng rú” ở miền biên ải cũng như những chuyện đời thường về cuộc sống của những con người thành thị hôm nay, rồi cả những câu chuyện trên mặt trận chống tội phạm của các chiến sĩ công an gan dạ, kiên cường

10

Tìm hiểu về truyện ngắn của Ma Văn Kháng, chúng tôi nhận thấy đa số các nhà nghiên cứu chủ yếu tiếp cận từ góc độ tiểu sử - cuộc đời, thể loại để

đi vào thế giới nghệ thuật, chứ chưa có công trình nào nghiên cứu về thế giới

nhân vật trong các tập truyện ngắn Trốn nợ, Mùa thu đảo chiều, San Cha

Chải một cách toàn diện Xuất phát từ tình cảm yêu mến các tác phẩm của Ma

Văn Kháng và mong muốn góp thêm tiếng nói vào sự khẳng định về tài năng của ông khi xây dựng thế giới nhân vật trong truyện ngắn gần đây nhưng trong khuôn khổ của bài viết có hạn, chúng tôi xin chỉ dừng lại ở khía cạnh

nhỏ, tìm hiểu các kiểu loại nhân vật, đánh giá nghệ thuật xây dựng Thế giới

nhân vật của Ma Văn Kháng trong các tập truyện ngắn gần đây (Trốn

nợ-2008 ; Mùa thu đảo chiều-2012 và San cha chải-2013), với hy vọng sẽ hé

mở ra được nhiều điều lý thú trong nghệ thuật xây dựng thế giới nhân vật của ông

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nhà văn Ma Văn Kháng tên khai sinh là Đinh Trọng Đoàn, sinh ra tại

Hà Nội nhưng ông lại có duyên nợ với miền núi Tây Bắc

Hồi ấy, cậu học sinh Đinh Trọng Đoàn mới ngoài hai mươi tuổi, sau khi tốt nghiệp trung cấp Sư phạm, xung phong lên dạy học ở Lào Cai Lý tưởng thời đại giục giã, cộng với lòng say mê văn học, cậu hăm hở đi vào vùng đất hoàn toàn mới lạ Phải có ý chí mạnh mẽ, con người mới tự nguyện rời khỏi tổ ấm quen thuộc có ánh đèn điện, có nước máy để đến sinh sống ở những nơi heo hút, “có sự tương hợp giữa sự thành nhân và đắc đạo văn chương” (Ma Văn Kháng) Chặng đường mấy chục năm qua của ông đã chứng minh cho sự tương hợp ấy Tự rèn luyện mình để viết văn Viết văn để rèn luyện mình Chu kỳ chuyển đổi đó không ngừng vận hành trong cuộc sống hàng ngày của ông Cậu học trò Đinh Trọng Đoàn ngơ ngác đã trở thành

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Phạm Mai Anh (1997), Đặc điểm nghệ thuật truyện ngắn Ma Văn Kháng

từ sau năm 1980, Luận văn Thạc sĩ, ĐHSP HN

2 Lại Nguyên Ân (2003), 150 thuật ngữ văn học, Nxb ĐHQGHN

3 Lê Huy Bắc (1998), Giọng và giọng điệu văn xuôi hiện đại, Tạp chí văn

học( số 9)

4 Nguyễn Văn Dân (2006), Phương pháp luận nghiên cứu văn học, Nxb

Khoa học Xã hội

5 Nguyễn Đăng Điệp (1998), Cảm nhận Đầm Sen của Ma Văn Kháng, Tạp

chí Diễn Đàn Văn Nghệ Việt Nam (số 5)

6 Hà Thị Thu Hà (2003), Thi pháp truyện ngắn Ma Văn Kháng sau 1980,

Luận văn Thạc sĩ, ĐHSP HN

7 Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (1999), Từ điển thuật ngữ

văn học, Nxb Đại học Quốc Gia Hà Nội

8 Nguyễn Thái Hòa (2000), Những vấn đề thi pháp của truyện, Nxb

GiáoDục

9 Nguyễn Thị Huệ, (1998), Tư duy mới về nghệ thuật trong sáng tác của

Ma Văn Kháng những năm 1980, Tạp chí Văn học (số 2)

10 Trần Bảo Hưng, (1993), Đọc heo may gió lộng, Báo Văn Nghệ ( số 47)

11 Đào Thị Minh Hường (2010), Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Ma

Văn Kháng từ 1986 tới nay, Luận văn thạc sĩ, Đại học KHXH & NV, Đại

học Quốc Gia, hà Nội

12 Đỗ Đức Hiểu (2002), Thi pháp hiện đại, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội

13 Ma Văn Kháng, (1969), Xa phủ, Nxb Vănhọc

14 Ma Văn Kháng, (1980), Góc rừng xinh xắn, Nxb Thanh niên

15 Ma Văn Kháng, (1986), Ngày đẹp trời, Nxb Lao động, Hà Nội

16 Ma Văn Kháng, (1992), Heo may gió lộng, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội

12

17 Ma Văn Kháng, (1995), Trăng soi sân nhỏ, Nxb Văn học, Hà Nội

18 Ma Văn Kháng, (1997), Đầm sen, Nxb Phụ nữ, Hà Nội

19 Ma Văn Kháng, (1997), Vòng quay cố điển, Nxb Công an nhân dân, Hà

Nội

20 Ma Văn Kháng, (1998), Một chiều giông gió, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội

21 Ma Văn Kháng, (2000), Mưa mùa hạ, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội

22 Ma Văn Kháng, (2000), Ngoại thành,Nxb Hội nhà văn, Hà Nội

23 Ma Văn Kháng, (2001), Côi cút giữa cảnh đời, Nxb Văn hóa thông tin,

Hà Nội

24 Ma Văn Kháng, (2002), Truyện ngắn chọn lọc Ma Văn Kháng, Nxb Hội

nhà văn, Hà Nội

25 Ma Văn Kháng, (2008), Trốn nợ, Nxb Phụ nữ, Hà Nội

26 Ma Văn Kháng (2009), Năm tháng nhọc nhằn, năm thánh nhớ thương,

Hồi kí, Nxb Hội Nhà văn

27 Ma Văn Kháng, (2012), Mùa thu đảo chiều, NxbVăn nghệ, Tp.Hồ Chí

Minh

28 Ma Văn Kháng, (2013), San Cha Chải, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội

29 Ma Văn Kháng (2013), Phút giây huyền diệu, Tiểu luận và bút kí về nghề

văn, Nxb Hội nhà văn

30 Phong Lan, (2012), Ra mắt “Mùa thu đảo chiều”- Tập truyện ngắn mới nhất của nhà văn Ma Văn Kháng, http://vannghetiengiang.thotre.com

31 Lê Quốc Lập, (1999), Khi đọc một chiều giông gió của Ma Văn Kháng,

Báo văn nghệ trẻ (số 13)

32 Nguyễn Văn Long (2002), Văn học Việt Nam trong thời đại mới, Nxb

Giáo dục, Hà Nội

33 Phong Lê, (2005), Trữ lượng Ma Văn Kháng, Văn Nghệ (số 20 -21)

34 Phương Lựu, Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân Nam, Lê Ngọc Trà, La Khắc

Hòa, Thành Thế Thái Bình (2006), Lí luận văn học, Nxb Giáo dục, Hà

Nội

35 Nguyễn Tiến Lịch (2007), Thi pháp truyện ngắn Ma Văn Kháng, Luận

văn thạc sĩ, Trường Đại học KHXH & NV, Đại học Quốc Gia, Hà Nội

36 Nguyễn Đăng Mạnh (2001), Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của

nhà văn, Nxb Giáo Dục, Hà Nội

37 Nguyễn Phi Nga, Vài cảm nghĩ nhân đọc tập truyện Trốn nợ của Ma Văn

Kháng, Tạp chí Văn Hóa, Đại học Văn hóa Hà Nội

38 Lã Nguyên, (1999), Khi nhà văn đào bới bản thể ở chiều sâu tâm hồn,

Tạp chí Văn học

39 Đào Thủy Nguyên, (2009), Đặc điểm truyện ngắn của Ma Văn Kháng về

đề tài dân tộc và miền núi, Đề tài NCKH cấp bộ, ĐHSP TN

40 Vũ Ngọc Phan (1998), Nhà văn hiện đại tập 2, Nxb Văn học

41 Nguyễn Hoàng Sơn (1986), Ngày đẹp trời và sự quan tâm đến phẩm chất

con người, Báo độc lập ngày 11/6

42 Trần Đình Sử (1996), Lý luận và phê bình văn học,Nxb Hội nhà văn

43 Nguyễn Hồng Thắm (2013), Đặc điểm truyện ngắn Ma Văn Kháng thời

kì đổi mới, Luận văn thạc sĩ, Đại học KHXH & NV, Đại học Quốc Gia,

Hà Nội

44 Đỗ Ngọc Thạch, (1993), Đọc Heo may gió lộng, Báo Hà Nội mới ngày

15/10

45 Nguyễn Nguyên Thanh, (1987), Ngày đẹp trời – tính dự báo, Báo văn

nghệ (số 21)

46 Bùi Việt Thắng (1994), Đọc Heo may gió lộng và quan niệm nghệ thuật

về con người của Ma Văn Kháng, Tạp chí Văn học