Với các phân môn khác của Tiếng Việt trong việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy học có chỉ rõ quy trình các bước lên lớp rất cụ thể, rõ ràng; Còn với phân môn Tập làm văn, các nhà ng
Trang 1A.MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài:
Trong cuộc sống hiện nay, người lao động ở mọi lĩnh vực phải không ngừng học hỏi, trau dồi tri thức, có tầm nhìn để có thể giải quyết nhanh chóng hơn những công việc cụ thể, góp phần vào sự nhiệp CNH- HĐH đất nước Chính vì vậy, Đảng và nhà nước đã đặt ra cho ngành Giáo dục và Đào tạo cần phải đào tạo đội ngũ những người lao động tự chủ, năng động, sáng tạo, tiếp cận và làm chủ được công nghệ tiên tiến, có năng lực giải quyết những vấn đề thực tiễn đặt
ra Đảng và nhà nước ta đã đặc biệt coi trọng giáo dục, coi giáo dục là “Quốc sách hàng đầu”, coi con người là mục tiêu và động lực của sự phát triển
Tại hội nghị lần thứ hai BCH Trung ương Đảng khoá VIII đã khẳng định:
“ Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng phương pháp tiên tiến, phương pháp hiện đại vào quá trình dạy học”
Học Tiếng Việt, học sinh được trang bị những kiến thức cơ bản và cần thiết giúp các em hoà nhập với cộng đồng và phát triển cùng với sự phát triển của xã hội Cùng với môn toán và một số môn khác, những kiến thức của môn Tiếng Việt sẽ là những hành trang trên bước đường đưa các em đi khám phá, tìm hiểu, nghiên cứu thế giới xung quanh và kho tàng tri thức vô tận của loài người Trong đó phân môn tập làm văn là phân môn thực hành, tổng hợp của tất cả các phân môn thuộc môn Tiếng Việt ( tập đọc, luyện từ và câu, chính tả, kể chuyện ) Chính vì thế, việc dạy và học làm văn là vấn đề luôn luôn cần có sự đổi mới Không thể cứ áp dụng mãi phương pháp học hôm qua vào hôm nay và mai sau
Đối với việc dạy cũng thế, trong việc kế thừa cái cũ, cái vốn có đòi hỏi phải là một sự sáng tạo Với các phân môn khác của Tiếng Việt trong việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy học có chỉ rõ quy trình các bước lên lớp rất
cụ thể, rõ ràng; Còn với phân môn Tập làm văn, các nhà nghiên cứu chỉ đưa ra quy trình chung nhất cho mỗi loại bài, chủ yếu vẫn là sự sáng tạo của giáo viên khi lên lớp Thực tế dạy học cho thấy: dạy tập làm văn là việc rèn luyện cho học sinh khả năng tổ chức giao tiếp, tổ chức lời nói ngay từ khi học sinh học sinh bắt đầu đi học, đây là một việc làm hết sức khó khăn mà không phải giáo viên nào cũng thực hiện được Thường thì giáo viên nào cũng dạy đúng, đủ quy trình các phân môn như tập đọc, luyện từ và câu…, có nhiều giáo viên còn dạy rất tốt các phân môn này Nhưng với phân môn Tập làm văn thì rất hiếm khi có giáo viên nào có đủ dũng cảm chọn nó làm phân môn hội giảng, cũng có rất ít giáo viên
có khả năng dạy một giờ Tập làm văn sinh động, hấp dẫn Trong thực tế, giáo viên thường chưa quan tâm, chưa chú trọng lắm đến phân môn này, thường chỉ hướng dẫn qua loa cho học sinh về nhà tự viết… Còn việc học thì sao? Ngoài tài liệu học tập trên lớp, hiện nay có rất nhiều loại sách tham khảo cho HS, giúp cho HS có có cái nhìn đa dạng, phong phú hơn Nhưng những cuốn sách tham khảo của phân môn tập làm văn lại thường đưa ra các bài văn mẫu hoàn chỉnh nên khi làm văn các em thường dựa dẫm, ỉ lại vào bài mẫu, có khi còn sao chép
Trang 2y nguyên bài văn mẫu vào bài làm của mình Cách cảm, cách nghĩ của các em không phong phú mà thường đi theo lối mòn khuôn sáo, tẻ nhạt Một thực tế nữa
đó là học sinh lớp 4 tuy các em đã được tiếp xúc và thực hành các bài tập làm văn ở lớp 2, lớp 3 xong các em vẫn viết văn theo kiểu công thức cứng nhắc, câu văn chỉ dừng ở mức độ có đủ chủ ngữ, vị ngữ rất ít những câu văn có sử dụng các biện pháp nghệ thuật, bài văn thiếu sinh động, hấp dẫn Từ những lý do khách quan và chủ quan trên, để khắc phục những hạn chế trong việc dạy tập làm văn ở tiểu học, góp phần nâng cao chất lượng dạy học trong nhà trường, tôi
đã chọn nghiên cứu đề tài : “Một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy- học văn miêu tả ở lớp 4”
2 Mục đích nghiên cứu:
Giúp học sinh có kỹ năng làm văn, đặc biệt là văn miêu tả có chất lượng Góp phần nâng cao chất lượng dạy học ở tiểu học
3 Đối tượng nghiên cứu:
Nội dung phân môn tập làm văn lớp 4, việc dạy và học của giáo viên và học sinh lớp 4- Trường Tiểu học Hưng lộc I
4 Phương pháp nghiên cứu:
- Nghiên cứu tài liệu
- Điều tra, quan sát, đàm thoại, phỏng vấn
- Phân tích, tổng hợp
- Thực nghiệm, kiểm chứng
B NỘI DUNG
1 CƠ SỞ LÝ LUẬN:
Giao tiếp là giao lưu, trao đổi tư tưởng tình cảm giữa con người với nhau trong xã hội, có thể diễn ra bằng nhiều hình thức với nhiều phương tiện khác nhau, phương tiện giao tiếp quan trọng nhất của con người là ngôn ngữ
Hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ luôn diễn ra giữa hai đối tượng giao tiếp: người sản sinh văn bản và người tiếp nhận ( lĩnh hội ) văn bản với sự tham gia của 5 nhân tố giao tiếp ( điều kiện hoàn cảnh giao tiếp, nội dung giao tiếp, mục đích giao tiếp, đối tượng giao tiếp, cách thức giao tiếp ) theo một quy trình khép kín: Người sản sinh văn bản ( người nói, người viết ) tạo lập ra văn bản ngôn từ và thông qua điều kiện, hoàn cảnh giao tiếp đến với người tiếp nhận văn bản ( người nghe, người đọc ) Trong quy trình đó, làm văn chính là một khâu của hoạt động giao tiếp, đó chính là khâu sản sinh, tạo lập văn bản
Triết học Mác – Lê nin cho rằng ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp quan trọng nhất của con người, ngôn ngữ và tư duy có mối quan hệ chặt chẽ với nhau
Vì vậy mục đích của việc dạy Tiếng Việt trong nhà trường là làm cho học sinh
có khả năng sử dụng ngôn ngữ làm phương tiện sắc bén để giao tiếp trong môi trường hoạt động của lứa tuổi, đảm bảo mối liên hệ giữa lời nói và tư duy, giúp học sinh nói có nội dung và phải biết diễn đạt một ý thành những cách nói khác nhau; đặc biệt là giúp học sinh biến ngôn ngữ ấy thành lời văn, thành những văn bản hoàn chỉnh
Trang 3Miêu tả là một thể loại văn bản mà trong đĩ người viết dùng ngơn ngữ cĩ tính chất nghệ thuật của mình để tái hiện, sao chụp lại hình ảnh chân dung của đối tượng miêu tả với những đặc điểm nổi bật cả về hình thức bên ngồi lẫn những phẩm chất bên trong nhằm giúp người tiếp nhận cĩ những hiểu biết và cảm nhận về đối tượng đĩ như được trực tiếp tiếp xúc với đối tượng thơng qua các giác quan của mình
Bài văn miêu tả được xây dựng trên cơ sở những hình ảnh, những ấn tượng
về đối tượng mà người viết thu lượm, cảm nhận được thơng qua các giác quan trực tiếp của mình Bài văn miêu tả là thể loại văn bản mang tính chất nghệ thuật cao, mang tính sáng tạo, tính cá thể của người viết Ngơn ngữ trong văn miêu tả
là thứ ngơn ngữ nghệ thuật là ngơn ngữ giàu sức gợi tả, gợi cảm và là ngơn ngữ của những biện pháp tu từ
Kết cấu bài văn miêu tả cũng tuân thủ kết cấu 3 phần:
Mở bài: Giới thiệu đối tượng miêu tả, thể hiện tình cảm, quan hệ của
người miêu tả với đối tượng miêu tả
Thân bài: Tái hiện, sao chụp chân dung của đối tượng miêu tả ở những
gĩc nhìn nhất định
Kết luận: Nêu những nhận thức, suy nghĩ, tình cảm, thái độ trực tiếp của
người miêu tả và của mọi người nĩi chung đối với đối tượng miêu tả
Như vậy, bài văn là một văn bản gồm ngơn từ, nội dung chứa trong ngơn
từ chính là văn Văn và ngữ luơn sĩng đơi với nhau: văn cần đến ngữ để biểu hiện, ngữ cần đến văn để nĩi lên ý nghĩa.Văn là nghệ thuật của ngơn từ, văn là cái đẹp, cĩ người lại nĩi văn học là nhân học, văn học là tình cảm, đạo đức lý tưởng, là tình yêu cuộc sống, yêu thiên nhiên và con người Văn cĩ được nhờ cảm xúc của tâm hồn, nĩ làm cho tâm hồn con người thêm phong phú và sâu sắc
2 THỰC TRẠNG VIỆC DẠY- HỌC VĂN MIÊU TẢ Ở LỚP 4 TRƯỜNG TIỂU HỌC HƯNG LỘC I.
2 1 §èi víi gi¸o viªn :
Giáo viên đã nắm được quy trình dạy Tập làm văn nĩi chung và thể loại văn miêu tả nĩi riêng
Giáo viên rất nhiệt tình, trách nhiệm, cĩ đầu tư nghiên cứu
Xây dựng phiếu bài tập và sử dụng phiếu bài tập cho mỗi giờ linh hoạt Giáo viên tiểu học phải dạy hầu hết các mơn, phải chuẩn bị nhiều lĩnh vực chuyên mơn khác nhau, hiện nay giáo viên lại phải dạy 2 buổi/ ngày Bởi vậy giáo viên khơng thể cĩ nhiều thời gian nghiên cứu sâu cho từng phân mơn, do
đĩ việc chuẩn bị kế hoạch bài học chưa được sâu sắc, kỹ càng
Giáo viên thường e ngại, lúúng túng khi dạy tập làm văn, không dám đăng ký tiết Tập làm văn dự thi hoặc thao giảng Thao tác tiến hành cách dạy của giáo viên nhận xét và nói lại hoặc gặng hỏi, hay sửa chữa, bổ sung bài của học sinh chưa cao
Trang 4Kiến thức Tập làm văn của phần lớn giáo viên chưa vững Nhiều giáo viên còn mơ hồ về đổi mới phương pháp dạy học, chưa nắm vững các hình thức tổ chức dạy học ( hoặc chỉ nắm một cách chung chung, máy móc ,…) Kỹ năng nói viếtù văn miêu tả kể chuyện chưa thật tốt
Giáo viên chưa có khả năng“chế biến” giảm độ khó các bài tập cho học sinh yếu, soạn câu hỏi bài tập nâng cao cho học sinh giỏi.Bởi vậy nên trên lớp thường ít hướng dẫn cho học sinh yếu, chủ yếu gọi học sinh khá giỏi trình bày kết quả, còn học sinh yếu chép lại kết quả
Khả năng bao quát lớp chú ý đến các đối tượng học sinh ( giỏi , khá , trung bình, yếu ) còn hạn chế, hầu hết giáo viên chỉ chú ý đến học sinh giỏi và khá
Đa số các tiết dạy tập làm văn diễn ra buồn tẻ, không gây được hứng thú cho học sinh Giáo viên tiến hành tiết dạy quá máy móc, gần như phụ thuộc khuôn mẫu vào sách giáo viên chưa có khả năng đưa ra những vấn đề thiết thực gần gũi với đời sống học sinh
Cái khĩ của giáo viên là ở chỗ làm sao gây hứng thú để học sinh độc lập,
tự giác, tích cực làm việc, làm sao cho học sinh biết làm, biết trao đổi, biết phân tích, tổng hợp đúng, phát hiện đúng để cĩ tri thức đúng Đặc biệt khĩ hơn với phân mơn tập làm văn ở lớp 4 bởi nĩ địi hỏi học sinh phải cĩ tư duy độc lập, phải hiểu được đối tượng miêu tả, biết tìm từ, đặt câu và diễn đạt thành lời, thành ý… Từ đĩ tưởng tượng, liên hệ xây dựng cho mình ý thức, tình cảm với đối tượng miêu tả, coi đối tượng miêu tả như con người, như người bạn thân
2 Tình hình chất lượng học tập mơn Tiếng Việt và phân mơn tập làm văn của học sinh.
Chương trình phân mơn tập làm văn lớp 4 hiện đang học thể loại bài miêu
tả, nhìn chung các em đã nắm được cấu trúc một bài văn miêu tả nhưng bài làm của các em cịn viết theo một lối mịn khuơn sáo, kém hấp dẫn, ít cảm xúc và nghèo hình ảnh, đặc biệt là các em chưa biết sử dụng các biện pháp tu từ, các biện pháp nghệ thuật như so sánh, nhân hĩa…
Học sinh nắm được kiến thức cơ bản của phân mơn luyện từ và câu nhưng khi áp dụng vào viết văn thì các em thường mắc các lỗi dùng từ, đặt câu, diễn đạt… Kết hợp với việc chưa biết sử dụng các biện pháp nghệ thuật, vốn từ lại nghèo nàn nên bài văn miêu tả của các em cịn khơ khan, lủng củng, nghèo cảm xúc Bài văn trở thành một bảng liệt kê các chi tiết của đối tượng miêu tả
Kết quả khảo sát tháng 10- Năm học:2015- 2016 như sau:
Lớp Số HS Hồn thành Chưa hồn thành
Trang 5
Từ thực trạng việc dạy học phân môn tập làm văn nói chung và việc dạy học làm văn miêu tả ở lớp 4 nói riêng tôi thấy rất cần thiết phải có những giải pháp sáng tạo trong dạy văn miêu tả lớp 4 góp phần nâng cao chất lượng dạy học ở tiểu học
3 CÁC GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC VĂN MIÊU TẢ LỚP 4:
3.1 Người giáo viên phải nắm chắc đặc điểm tâm lý của học sinh để từ đó tìm ra hướng đi đúng, tìm ra những phương pháp phù hợp khi lên lớp:
Chúng ta đã biết, tâm lý chung của học sinh tiểu học là luôn muốn khám phá, tìm hiểu những điều mới mẻ Trong con mắt trẻ thơ, với cái nhìn trong trẻo của mình thì thì sự vật hiện tượng nào trong cuộc sống cũng đầy bí ẩn Các em muốn tìm hiểu, khám phá: Tại sao cùng là một sự vật hôm nay là thế này, ngày mai lại là thế khác? Để trả lời câu hỏi đó trước hết người giáo viên phải giúp các
em nhận thức được sự đa dạng, phong phú của các sự vật hiện tượng và sự sinh động của cuộc sống Từ đó hình thành và rèn luyện cho các em cách quan sát, cách tư duy về đối tượng miêu tả một cách bao quát, toàn diện và cụ thể tức là quan sát sự vật hiện tượng ở nhiều khía cạnh, nhiều góc độ khác nhau, từ đó các
em sẽ có cách cảm, cách nghĩ sâu sắc khi miêu tả
Ở tuổi học sinh tiểu học từ hình thức đến tâm hồn, mọi cái mới chỉ là sự bắt đầu của một quá trình Do đó những tri thức để các em tiếp thu phải được sắp xếp theo một trình tự nhất định Bởi văn chương không phải là phép tính cộng đơn thuần của các chi tiết mà nó đòi hỏi phải có một sự cảm nhận tinh tế Sự cảm nhận ấy bắt đầu từ óc quan sát tốt, từ sự nhạy bén của trí nhớ, từ sự cảm nhận vẻ đẹp của sự vật qua những rung cảm của tâm hồn sẽ kích thích cho trí tưởng tượng của các em hoạt động mạnh Trí tưởng tượng càng phong phú bao nhiêu thì việc làm văn miêu tả sẽ càng thuận lợi bấy nhiêu
Mọi suy nghĩ của các em đều rất hồn nhiên, trong sáng Một tiếng lá rơi, một ngọn gió nhẹ cũng rất dễ tạo nên những rung động trong tâm hồn các em Chính vì vậy mà những gì càng gần gũi, dễ hiểu bao nhiêu thì việc tiếp thu của các em càng nhanh chóng bấy nhiêu Hơn nữa nhận thức của các em còn ở mức
độ đơn giản nên giáo viên cần hướng để các em chọn đối tượng miêu tả gần gũi, quen thuộc với cuộc sống hàng ngày của các em
Văn miêu tả là loại văn thuộc phong cách nghệ thuật đòi hỏi viết bài phải
giàu cảm xúc, tạo nên cái “hồn”, chất văn của bài làm Muốn vậy giáo viên phải
luôn luôn nuôi dưỡng ở các em tâm hồn trong sáng, cái nhìn hồn nhiên, một tấm lòng dễ xúc động và luôn hướng tới cái thiện
3.2 Cần giúp học sinh hiểu rõ những đặc điểm cơ bản của văn miêu tả ngay
từ tiết đầu tiên của thể loại bài này:
Miêu tả là một thể loại văn bản mà trong đó người viết dùng ngôn ngữ có tính chất nghệ thuật của mình để tái hiện, sao chụp lại hình ảnh chân dung của đối tượng miêu tả với những đặc điểm nổi bật cả về hình thức bên ngoài lẫn những phẩm chất bên trong nhằm giúp người tiếp nhận có những hiểu biết và
Trang 6dung cảm, cảm nhận về đối tượng đó như trực tiếp tiếp xúc với đối tượng thông qua các giác quan của mình
Bài văn miêu tả được dựng trên cơ sở những hình ảnh, những ấn tượng về đối tượng mà người viết thu lượm, cảm nhận được thông qua các giác quan trực tiếp của mình Bài văn miêu tả là thể loại văn bản mang tính nghệ thuật cao, mang tính sáng tạo, tính cá thể của người viết Ngôn ngữ trong văn miêu tả là thứ ngôn ngữ nghệ thuật giàu sức gợi tả, gợi cảm và là ngôn ngữ của những biện pháp tu từ
Văn miêu tả mang tính chất thông báo thẩm mỹ, dù miêu tả bất kỳ đối tượng nào, dù có bám sát thực tế đến đâu thì văn miêu tả cũng không bao giờ là
sự sao chép, chụp ảnh lại những sự vật hiện tượng một cách máy móc mà là kết quả của sự nhận xét, tưởng tượng, đánh giá hết sức phong phú Đó là sự miêu tả thể hiện được cái mới, cái riêng biệt của mỗi người
Chẳng hạn, nhìn bầu trời sao Vich-to Huy-gô thấy giống như “một cánh đồng lúa chín” mà ở đó người đi gặt đã “để quên lại một cái liềm con” (Vành
trăng non) Đối với nhà văn Nam Cao thì vành trăng và ánh sao lại được nhìn
nhận, được cảm theo một cách hoàn toàn khác: “Trăng là cái liềm vàng giữa cánh đồng đầy sao, trăng là cái đĩa bạc trên tấm thảm nhung da trời Trăng toả mộng xuống trần gian Trăng tuôn suối mát để những tâm hồn khao khát ngụp lặn…” Còn với Trần Đăng Khoa, một tài năng ở tuổi thiếu nhi, thì trăng
không còn là lá lúa, chiếc câu liêm vàng, chiếc đĩa bạc nữa, mà Trần Đăng Khoa đã cảm nhận một cách tinh tế bằng tình yêu trăng của tâm hồn trẻ thơ, rất hồn nhiên trong sáng:
Trăng hồng lơ lửng trước nhà thơm ngon, ngọt mát nơi vườn quê
Trăng hồng như quả chín
Lơ lửng mà không rơi
Trăng từ biển xanh diệu kì đến, nơi có lắm cá nhiều tôm, trăng tròn lung
linh được so sánh với mắt cá “chẳng bao giờ chớp mi” là một hình tượng ngộ
nghĩnh, giàu chất thơ:
Trăng tròn như mắt cá Chẳng bao giờ chớp mi Trăng là quả bóng từ một sân chơi của nhi đồng đã được “Bạn nào đá lên trời”, (Trăng ơi từ đâu đến)
Như vậy cùng là vầng trăng, là bầu trời mỗi người sẽ cảm nhận theo cái riêng của mình, đó là những gì người khác không thấy hoặc chưa thấy Với học sinh, mỗi bài tập làm văn là sản phẩm của từng cá nhân các em trước một đề tài, sản phẩm này ít nhiều in dấu ấn riêng của từng em trong cách suy nghĩ, cách tả, cách diễn đạt Thái độ đúng đắn của giáo viên là tôn trọng sự độc lập sự suy nghĩ sáng tạo đó nếu nó không biểu lộ những lệch lạc
Nhà văn Phạm Hổ cho rằng: “Cái riêng, cái mới trong văn miêu tả phải gắn với cái chân thật” Văn miêu tả không hạn chế sự tưởng tượng, không ngă cản sự sáng tạo của người viết nhưng như vậy không có nghĩa là cho phép người viết “bịa” một cách một cách tuỳ ý Để tả hay, tả đúng thì phải tả chân thật, giáo
Trang 7viên cần uốn nắn để học sinh tránh thái độ giả tạo, giả dối, bệnh công thức sáo rỗng, thói già trước tuổi
Mặt khác giáo viên cần giúp các em nắm được: Trong văn miêu tả, ngôn ngữ sử dụng phải là ngôn ngữ giàu hình ảnh, giàu cảm xúc, giàu nhịp điệu âm thanh, đây là một trong những điều quan trọng để phân biệt văn miêu tả với những miêu tả trong sinh học, địa lý và các thể loại văn khác
Từ việc hiểu rõ đặc điểm của thể loại văn miêu tả, hiểu rõ con đường mình cần đi và đích mình cần tới, chắc chắn học sinh sẽ thận trọng hơn khi chọn lọc từ ngữ, sẽ gọt giũa kỹ hơn từng lời, từng ý trong bài văn và như vậy chất lượng bài làm của các em sẽ tốt hơn
3.3 Biết cách dùng từ đặt câu, sử dụng các biện pháp nghệ thuật khi miêu tả.
Muốn một bài văn hay, có “hồn”, có chất văn thì các em phải có vốn từ
ngữ phong phú và phải biết cách lựa chọn từ ngữ khi miêu tả cho phù hợp Chính vì vậy giáo viên cần chú ý cung cấp vốn từ cho các em khi dạy tập đọc, luyện từ và câu và cả trong khi dạy các môn khác hay trong những buổi nói chuyện, trong các tiết sinh hoạt Hướng dẫn các em lập sổ tay văn học theo chủ
đề, chủ điểm, khi có một từ hay, một câu văn hay các em ghi vào sổ tay theo từng chủ điểm và khi làm văn có thể sử dụng một cách dễ dàng Giáo viên cũng cần khuyến khích các em đọc sách báo để tìm hiểu thêm thông tin tư liệu, có thể xây dựng tủ sách dùng chung trong lớp để các em trao đổi sách báo cho nhau và
em nào cũng được đọc Hàng tuần hoặc hàng tháng giáo viên có thể tổ chức cho các em những cuộc thi vui: thi xem ai đọc được nhiều sách báo nhất ( kể tên những đầu sách và những tên bài mình đã đọc), thi tìm từ ngữ theo chủ đề ( học sinh tự chọn một chủ đề bất kỳ và nêu những từ ngữ thuộc chủ đề đó mà mình
đã sưu tầm được),…Sau những cuộc thi, những buổi trao đổi như thế chắc chắn vốn từ ngữ của các em sẽ tăng lên, khả năng giao tiếp của các em cũng sẽ khá hơn, điều này giúp ích rất nhiều cho việc làm văn của các em
Sau khi các em đã có vốn từ phong phú, giáo viên tiếp tục rèn cho các em cách lựa chọn từ ngữ để đặt câu, viết thành những câu văn có hình ảnh và có sử dụng cá biện pháp nghệ thuật đã học Giáo viên cần tiến hành theo mức độ yêu cầu tăng dần, bước đầu chỉ yêu cầu học sinh đặt câu đúng, sau yêu cầu cao hơn
là phải đặt cầu có sử dụng biện pháp so sánh, nhân hoá, có dùng những từ láy, từ ngữ gợi tả hình ảnh, âm thanh hay những từ biểu lộ tình cảm
Ví dụ: * Miêu tả một chú gà trống Một em đặt câu:
- Chú gà nhà em có bộ lông màu đỏ tía
Giáo viên có thể cho các em nhận xét: Câu văn đã dủ chủ ngữ, vị ngữ,
đã rõ nghĩa Sau đó đặt câu hỏi: Em nào đặt câu khác hay hơn để miêu tả bộ lông của chú gà trống? - Học sinh có thể đặt câu:
- Chú trống choai thật oai vệ, chú khoác trên mình bộ lông màu đỏ tía, chen lẫn màu vàng sẫm như một chiếc áo sặc sỡ của những chàng công tử
Em khác lại có thể so sánh ngắn gọn hơn:
- Chú khoác trên mình một bộ lễ phục màu tía rực rỡ như một võ tướng.
Trang 8* Hay khi miêu tả con mèo:
Một học sinh tả cái đuôi chú mèo:
- Chú ta có cái đuôi thon dài như một cái măng ngọc Giáo viên hỏi: Em
nào nhận xét cách đặt câu của bạn? Học sinh có thể nhận xét : bạn đã sử dụng biện pháp so sánh để so sánh cái đuôi mèo như một cái măng ngọc
Giáo viên cho học sinh thảo luận nhóm đôi tìm câu khác để miêu tả cái đuôi của chú mèo sao cho sinh động hơn:
- Lúc chú ngồi, hai chân sau xếp lại, hai chân trước chống lên, đăm chiêu nhìn và nghe ngóng, cái đuôi mềm mại, phe phẩy như làm duyên.
- Hay: Cái đuôi dài trắng điểm đen phe phất thướt tha cùng với tấm thân thon dài mềm mại, uyển chuyển trông thật đáng yêu
Như vậy cùng là miêu tả về bộ lông của chú gà trống, cái đuôi của chú mèo nhưng những câu văn có sử dụng biện pháp so sánh, nhân hoá, có dùng những từ gợi tả, gợi cảm như các câu trên thì hiệu quả khác hẳn, ta cảm thấy miêu tả như vậy vừa sinh động, tinh tế vừa rất tình cảm và sẽ cuốn hút người đọc người nghe
Tuy nhiên, không phải học sinh nào cũng biết sử dụng các biện pháp nghệ thuật khi miêu tả và cũng không phải tự các em có sẵn tâm hồn văn chương như vậy Như trong phần thức trạng đã nói: Học sinh khi học về các biện pháp nghệ thuật thì có thể nhận diện được câu văn nào có sử dụng biện pháp nghệ thuật gì nhưng lại không biết áp dụng nó khi làm văn.Vậy ta phải làm thế nào để học sinh có thể vận dụng lý thuyết khi thực hành làm văn? Đây là vấn đề khó có lẽ nhiều giáo viên trăn trở và cũng không phải việc làm một sớm, một chiều mà phải là sự tích luỹ lâu dài Giáo viên có thể đọc cho các em nghe và cho các em ghi chép vào sổ tay văn học những câu văn, câu thơ có sử dụng biện pháp nghệ thuật vào cuối mỗi giờ tập làm văn học trong các giờ học buổi Chẳng hạn có thể đọc cho các em nghe:
* Nghệ thuật so sánh:
- Thân dừa bạc phếch tháng năm
Quả dừa - đàn lợn con nằm trên cao Đêm hè hoa nở cùng sao
Tàu dừa - chiếc lược chải vào mây xanh.
- Miệng cười như thể hoa ngâu, Cái khăn đội đầu như thể hoa sen
- Lá xoè từng tia nắng
Giống hệt như mặt trời.
- Mặt trời xuống biển như hòn lửa
Sóng đã cài then đêm sập cửa
- Người rực rỡ như một mặt trời cách mạng
Mà đế quốc là loại rơi hốt hoảng
Đêm tàn bay chập choạng dưới chân Người
- Trong những giờ học vẽ, cùng với hộp màu, cái bút chì, chiếc tẩy thì
cái thước kẻ đúng là “chiếc đũa thần”
Trang 9- Sợi bông trong quả đầy dần, căng lên; những mảnh vỏ tách ra cho các múi bông nở đều, chín như nồi cơm chín đội vung mà cười, trắng loá Cây gạo
như treo rung rinh hàng ngàn nồi cơm gạo mới
* Nghệ thuật nhân hoá:
- Bác nồi đồng hát bùng bong
Bà chổi loẹt quẹt lom khom trong nhà.
- Cái trống trường em - Cái trống lặng im
Mùa hè cũng nghỉ Nghiêng đầu trên giá
Suốt ba tháng liền Chắc thấy chúng em
Trống nằm ngẫm nghĩ Nó mừng vui quá!
- Bé ngủ ngon quá
Đẫy cả giấc trưa
Cái võng thương bé
Thức hoài đong đưa
- Cổng trường dang tay đón các bạn nhỏ.
- Bông hoa duyên dáng tươi cười trong nắng sớm
- Mùa xuân, sân trường khoác chiếc áo mướt xanh màu lá.
- Những chị gió nhón chân đi nhè nhẹ trên mặt hồ nước.
Khi đọc cho học sinh những câu văn, câu thơ như vậy, ban đầu tôi cho các en thảo luận và phát hiện các biện pháp nghệ thuật được các tác giả sử dụng, sau đó cho các em nêu tác dụng của các biện pháp nghệ thuật đó, có thể phân tích để các em hiểu cái hay cái đẹp trong từng câu văn, câu thơ Làm như vậy, dần dần nhiều ngày tích luỹ lại các em sẽ có vốn từ phong phú và sẽ học được cách miêu tả sinh động của các tác giả, biết vận dụng khi làm văn
3.4 Tập làm văn là phân môn thực hành, tổng hợp tất cả những phân môn thuộc môn tiếng Việt, vì vậy muốn dạy tốt tập làm văn cần dạy tốt các phân môn khác
- Ta có thể thấy, mỗi bài tập đọc là những đoạn văn mẫu mực cả về câu, từ cả
về cách diễn đạt, những văn bản trong các bài tập đọc đạt yêu cầu lời hay, ý đẹp, dạy tốt tập đọc sẽ tạo điều kiện cho học sinh tăng thêm vốn từ và biết được khả năng thể hiện của của Tiếng Việt trong mọi trường hợp rất phong phú, học sinh
sẽ học tập được cách dùng từ, viết câu, diễn đạt
Trong dạy tập đọc chủ yếu là rèn cho học sinh các kỹ năng, trong đó có kỹ năng văn hay còn gọi là kỹ năng cảm thụ:
Làm cho học sinh thấy được cái hay, cái đẹp trong ngôn từ văn bản: âm thanh, gieo vần, cách dùng từ, đặt câu, những biện pháp tu từ ( ví von, so sánh, nhân hoá, từ láy, từ gợi tả, gợi cảm, )
Khám phá ý nghĩa trong mỗi đơn vị ngôn từ, biết cách giải nghĩa từ nhất là nghĩa của từ trong từng văn cảnh – ý nhĩa xung quanh nó tạo nên nghĩa của từ:
Ví dụ: Sông hồng bận chảy
Chiếc xe bận chạy
Trang 10Bận : bận rộn, nhiều việc, việc nọ kế tiếp việc kia, trong văn cảnh này từ bận là từ dành cho con người được sử dụng cho những đối tượng không phải là
con người như sông Hồng, chiếc xe đó chính là biện pháp nhân hoá mà tác giả
sử dụng nhằm nói mọi sự việc hướng tới con người, vì con người
Hay trong bài “Chú chuồn chuồn nước” : “Ôi chao! Chú chuồn chuồn
nước mới đẹp làm sao! Màu vàng trên lưng chú lấp lánh Bốn cái cánh mỏng như giấy bóng, Cái đầu tròn và hai con mắt long lanh như thuỷ tinh.Thân chú nhỏ và thon dài như màu vàng của nắng mùa thu.”
Tác giả đã mở đầu bài văn bằng một tiếng reo thích thú, một lời trầm trồ ca ngợi: “Ôi chao! Chú chuồn chuồn nước mới đẹp làm sao!” Tình cảm chứa đựng trong câu mở đầu đã chi phối nội dung cả đoạn, những câu sau với những tính từ miêu tả, những hình ảnh so sánh gợi lên cái đẹp trong sáng, hấp dẫn của chú chuồn chuồn nước Nó khiến cho người đọc những dòng chữ ấy phải thốt lên tiếng reo, lời thán phục như tác giả đã viết
Chương trình tập đọc là một chuyến du lịch dài của giáó viên và học sinh trên khắp đất nước và cả thế giới, mỗi bài tập đọc là một chặng dừng chân trên cuộc hành trình đó Vì vậy, qua những bài tập đọc còn giúp học sinh tiếp nhận được những hiểu biết về cuộc sống về con người, tiếp nhận được những bài học, những lời khuyên bổ ích, bồi dưỡng cho các em những kiến thức về văn học giúp tâm hồn các em phong phú, rèn luyện được tư duy lôgíc, tư duy hình tượng
và xây dựng thói quen, hứng thú đọc sách cho học sinh
- Với luyện từ và câu, học tốt phân môn này sẽ giúp các em có vốn từ ngữ phong phú, biết viết đúng các kiểu câu và biết sử dụng các biện pháp tu từ khi viết văn, học tốt luyện từ và câu sẽ gúp các em tránh được những lỗi về cấu tạo ngữ pháp, lỗi về nghĩa và lỗi về dấu câu
Ví dụ : Khi học về câu kể Ai là gì? học sinh hiểu tác dụng, cấu tạo của kiểu câu này, biết nhận ra nó trong đoạn văn và từ đó học sinh biết đặt câu kể Ai là gì
? để giới thiệu hoặc nêu nhận định về một người, một vật:
Chích bông là con chim rất đáng yêu.
Hoa đào, hoa mai là bạn của mùa xuân.
Sầu riêng là loại trái quý của miền Nam.
- Nội dung của bài văn có hấp dẫn, có lôi cuốn được người đọc hay không một phần phụ thuộc vào hình thức biểu hiện bên ngoài của nó, đó chính là chữ viết Vì vậy muốn có bài làm văn hấp dẫn thì giáo viên cần chú ý rèn kỹ năng viết cho học sinh trong các giờ chính tả Chính tả giúp học sinh viết đúng, viết nhanh, viết đẹp và trình bày rõ ràng, sạch sẽ
- Nếu như tập đọc rèn kỹ năng cảm thụ cho học sinh, chính tả rèn kỹ năng viết cho học sinh thì phân môn kể chuyện rèn kỹ năng nói, hay nói cách khác là
kỹ năng sản sinh văn bản dưới dạng nói cho học sinh Kể chuyện vừa bồi dưỡng tình cảm, giúp học sinh biết quý trọng người tốt, phê phán cái xấu, vừa giúp học sinh học tập cách miêu tả, cách diễn đạt trong mỗi câu chuyện
Ví dụ: Khi học sinh học bài kể chuyện Con vịt xấu xí, các em sẽ học được
cách miêu tả của An- đéc- xen khi miêu tả hình dáng và tâm trạng của thiên nga
