Chính vì vậy tôi nhận thấy cần phải có những biện pháp thiết thực và hữu hiệu để tăng cường tính tích cực hóa học tập của học sinh, giúp các em nắmvững kiến thức môn này.. Đồng thời với
Trang 1Thông qua môn Lịch Sử học sinh tiếp nhận những nét đẹp của đạo đức, của đạo
lí làm người Việt Nam; vì chính đó là cái gốc của mọi sự nghiệp lớn hay nhỏ của dântộc không phải chỉ ở thời xưa mà cả ngày nay và mai sau
Thế nhưng, trong nhiều năm qua, do những nguyên nhân khách quan ( khókhăn về kinh tế, xã hội) và chủ quan ( nhận thức, quan niệm không đúng), chất lượnghọc tập lịch sử ngày càng giảm sút, đến mức báo động Nhiều thanh niên không biếtHùng Vương là ai Nhiều học sinh, sinh viên, thanh thiếu niên không biết về các nhânvật, sự kiện lịch sử đặt tên cho các đường phố, mà họ đang sống hay rất quen thuộc
Nhằm phát huy những ưu điểm, kịp thời khắc phục những hạn chế và để giúphọc sinh theo dõi tiến trình lịch sử một cách hệ thống và ghi nhớ một số sự kiện lịch
sử, nhân vật lịch sử một cách chặt chẽ Qua thực tế giảng dạy, bản thân tôi băn khoănsuy nghĩ phải làm gì và làm thế nào để các em có hứng thú học tập nhất là đối vớiphân môn lịch sử Chính vì vậy tôi nhận thấy cần phải có những biện pháp thiết thực
và hữu hiệu để tăng cường tính tích cực hóa học tập của học sinh, giúp các em nắmvững kiến thức môn này Hình thành nhân cách cho mỗi học sinh hiểu và yêu thương,kính trọng, tôn vinh các anh hùng dân tộc, yêu quý tôn trọng các chiến công hiểmhách hào hùng của ông cha ta, các di tích lịch sử lừng danh thế giới, từ đó tăng thêmlòng yêu quê hương đất nước, tinh thần xây dựng và ý thức bảo vệ tổ quốc Việt Nam
Đó cũng chính là lí do thúc đẩy tôi nghiên cứu và thực hiện đề tài: “Một số biện pháp
nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4 ở lớp 4A2 Trường Tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm” Nhằm thay đổi cách thức, phương pháp học tập của học sinh
Trang 2lớp 4 chuyển từ học tập thụ động ghi nhớ kiến thức là chính sang học tập chủ độngsáng tạo, chú trọng bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng, vận dụng
kiến thức vào thực tiễn
2 Mục tiêu nhiệm vụ của đề tài:
Từ thực tiễn dạy học tiểu học nói chung và thực tiễn dạy học ở trường Tiểu họcNguyễn Bỉnh Khiêm nói riêng Tôi thu thập và xử lí thông tin nhằm tìm ra những biệnpháp cần thiết nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4 cho học sinh Từ
đó giúp các em yêu thích và ham học Lịch sử hơn Đồng thời với đề tài này, tôi mongmuốn được nâng cao nhận thức của bản thân về việc dạy học Lịch sử cho học sinh,tìm ra các biện pháp khắc phục tồn tại, khó khăn, giúp giáo viên soạn giảng linh hoạt,trên cơ sở đó giúp học sinh hình thành kỹ năng học Lịch sử hiệu quả
3 Đối tượng nghiên cứu:
Với sáng kiến: “Một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn
Lịch sử lớp 4 ở lớp 4A2 Trường Tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm” Tôi đi vào nghiên
cứu nội dung chương trình môn Lịch sử lớp 4
4 Giới hạn của đề tài:
Nội dung chương trình môn Lịch sử lớp 4, áp dụng cho học sinh lớp 4A2 và cóthể áp dụng cho học sinh toàn khối 4 trường Tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm
5 Phương pháp nghiên cứu:
Trong quá trình nghiên cứu tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây:
- Phương nghiên cứu tài liệu
- Phương pháp quan sát: bằng các giác quan tiến hành thu thập những biểu hiệncủa đối tượng cần nghiên cứu dưới cả hai hình thức là quan sát trực tiếp và quan sátgián tiếp
- Phương pháp đàm thoại: Tôi đã vận dụng thông qua trò chuyện trực tiếp và cảgián tiếp để nghiên cứu đối tượng của đề tài
- Phương pháp điều tra: Thông qua các câu hỏi để thăm dò phát hiện xem đốitượng nghiên cứu của đề tài có hứng thú học môn toán không, để có biện pháp bổ
Trang 4II PHẦN NỘI DUNG
1 Cơ sở lý luận:
Lịch sử vốn là một môn học đặc thù, kiến thức lịch sử là những gì đã diễn ratrong quá khứ Chính vì thế, nhiệm vụ dạy học lịch sử là khôi phục lại bức tranh quákhứ để từ đó rút ra bài học từ quá khứ, vận dụng nó vào trong cuộc sống hiện tại vàtương lai
Do đặc điểm nhận thức của học sinh tiểu học còn non yếu, chưa đầy đủ, sâu sắc
và chưa đạt đến trình độ tư duy khái quát cao nên việc trình bày và giảng dạy kiếnthức phải hết sức đơn giản, nhẹ nhàng, cụ thể, dễ hiểu, dễ nhớ Đặc biệt, tư duy củacác em luôn dựa trên các hình ảnh lịch sử cụ thể nên khi trình bày phải hết sức coitrọng việc tạo biểu tượng cụ thể Đây là cơ sở để đề xuất các biện pháp hình thànhnăng lực học lịch sử cho học sinh Tiểu học
Chương trình Lịch sử lớp 4 giúp học sinh có những kiến thức cơ bản, thiết thực
về những sự kiện, nhân vật lịch sử tiêu biểu, phản ánh những vấn đế về sự phát triểncác giai đoạn lịch sử, những thành tự trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của dântộc ta khoảng 700 năm trước Công Nguyên đến buổi đầu thời Nguyễn năm 1858
Kiến thức lịch sử ở tiểu học không được trình bày theo một hệ thống chặt chẽ
mà chỉ chọn ra những sự kiện, hiện tượng nhân vật lịch sử tiêu biểu cho một giai đoạnlịch sủ nhất định đưa vào chương trình phân môn Lịch sử
Tuy vậy, những kiến thức trong phân môn Lịch sử vẫn đảm bảo tính hệ thống
và tính logic của lịch sử ở mức độ thích hợp nhất định
Nội dung chương trình Lịch sử lớp 4 gồm 8 giai đoạn:
1 Buổi đầu dựng nước và giữ nước (Khoảng 700 năm TCN đến năm 179).Gồm 2 bài
2 Hơn một nghìn năm đấu tranh giành lại độc lập (Từ năm 179 TCN đến năm938) Gồm 4 bài, trong đó có 1 bài ôn tập
3 Buổi đầu đọc lập (Từ năm 938 đến năm 1009) Gồm 2 bài
4 Nước Đại Việt thời Lý (Từ năm 1009 đến năm 1226) Gồm 3 bài
Trang 55 Nước Đại Việt thời Trần (Từ năm 1226 đến năm 1400) Gồm 4 bài.
6 Nước Đại Việt buổi đầu thời Hậu Lê (Thế kỉ XV) Gồm 5 bài, trong đó có 1bài ôn tập
7 Nước Đại Việt thế kỉ XVI – XVII Gồm 6 bài
8 Buổi đầu thời Nguyễn (Từ năm 1802 đến năm 1858) Gồm 3 bài, trong đó
có 1 bài tổng kết
Về nội dung chương trình Lịch sử lớp 4, mỗi bài học là một sự kiện, hiện tượnghay nhân vật lịch sử tiêu biểu của một giai đoạn lịch sử nhất định Sự chọn lọc nhưvậy nhằm đảm bảo mục tiêu phù hợp với thời lượng dành cho môn học cũng như trình
độ nhận thức của học sinh Nhưng thực tế cho thấy ở đơn vị tôi các em học mônTiếng Việt còn yếu, nên việc tiếp thu môn này còn hạn chế Thời gian đầu tư vào mônlịch sử của giáo viên còn thụ động
2 Thực trạng vấn đề nghiên cứu
Trường Tiểu học tôi đang giảng dạy thuộc địa bàn dân cư có mặt bằng dân tríchưa cao, địa phương không có các di tích lịch sử, bảo tàng lưu giữ hiện vật lịch sử đểlàm tư liệu giảng dạy thực tế
Với nội dung kiến thức như trên là vừa tầm với học sinh ở lứa tuổi lớp 4 Tuynhiên, thực tế cho thấy học sinh học phân môn lịch sử thường tiếp thu một cách thụđộng do đa số giáo viên chỉ dùng một phương pháp đã cũ là thuyết trình cốt sao chohọc sinh chỉ cần nhớ tên nhân vật và sự kiện lịch sử là đủ Chính vì vậy học sinhkhông hứng thú trong các giờ lịch sử và đặc biệt không hình dung được sinh động vềcác sự kiện lịch sử đã diễn ra cách các em rất xa
Qua thực tế giảng dạy nhiều năm ở khối 4, tôi nhận thấy việc dạy học Lịch sửcòn một số hạn chế Học sinh lớp tôi trong năm học 2018 - 2019, qua một số lần kiểmtra, tôi thấy chất lượng học Lịch sử của các em còn hạn chế ở những điểm sau:
- Chưa biết cách theo dõi kênh chữ kết hợp kênh hình để tìm hiểu nội dung bài.(chiếm khoảng 25%)
Trang 6- Các em chưa biết cách học linh hoạt các nội dung chính trong một bài học.Các em thường học máy móc các ý trong phần ghi nhớ cuối bài nên hiệu quả khôngcao (chiếm khoảng 71,4%).
- Ghi nhớ các sự kiện, nhân vật, thời gian và ý nghĩa các cuộc khởi nghĩa cònhạn chế Học sinh thường bị nhầm lẫn giữa các sự kiện, nhân vật, thời gian lịch sử vớinhau VD: Ngô Quyền đánh tan quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 938; Đinh
Bộ Lĩnh lên ngôi năm 968 Học sinh lại nhớ thành : Ngô Quyền đánh tan quân NamHán trên sông Bạch Đằng năm 968 ; Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi năm 938 (chiếm khoảng42,8%)
Học sinh chưa ý thức được nhiệm vụ của mình, chưa chịu khó, tích cực tư duysuy nghĩ tìm tòi cho mình những phương pháp học đúng để biến tri thức của thầythành của mình Cho nên sau khi học xong bài, các em chưa nắm được lượng kiếnthức thầy giảng, rất nhanh quên Việc dạy môn Lịch sử không hấp dẫn cho học sinhkhiến các em chỉ học thuộc lòng đối phó, để trả bài, chứ đầu thì trống rỗng
Khả năng nắm bắt kiến thức, kĩ năng quan sát, trí tưởng tượng khái quát hóacòn yếu, khả năng ghi nhớ của các em còn chậm mà các nhân vật, mốc lịch sử, sựkiện lịch sử lại nhiều nên các em chỉ có thể ghi nhớ một cách máy móc (dễ nhớ nhưnglại mau quên) Kĩ năng đọc, kể, tường thuật của các em chậm, do đó ảnh hưởng đếnthời gian và tiến trình chung của môn học Tinh thần hợp tác học chưa cao, nhiều emchưa tự tin, học thụ động
Học sinh mới làm quen với môn Lịch sử từ lớp 4 nên bước đầu các em cònnhiều bỡ ngỡ, chưa quen với cách giảng, cách học lớp 4
Học sinh ngại học Lịch sử vì học Lịch sử phải ghi nhớ nhiều sự kiện, số liệu.Trình độ tư duy của các em còn non yếu nên việc tiếp thu, lĩnh hội các kiếnthức lịch sử còn hạn chế
Trong quá trình dạy, người giáo viên phải chuẩn bị một lượng kiến thức lớncho các môn Toán, Tiếng Việt, Khoa học, Lịch sử và Địa lí,… Thời gian lên lớp vàchuẩn bị giáo án đã chiếm trọn thời gian của mỗi giáo viên Vì vậy, việc tự học, tự bồi
Trang 7dưỡng kiến thức còn hạn chế Nhiều giáo viên chưa thực sự nắm vững các kiến thứclịch sử.
Qua khảo sát đầu năm học tôi thấy số lượng học sinh thích học môn Lịch sử còn ít, cụ thể:
TSHS Yêu thích Bình thường Không thích
3 Nội dung và hình thức của giải pháp:
a Mục tiêu của giải pháp.
- Tôi chọn đề tài nghiên cứu này nhằm nâng dần chất lượng học tập và hứngthú khi học môn Lịch sử của học sinh Để các em nắm được các kiến thức cơ bản vềmôn Lịch sử lớp 4 tạo điều kiện để các em học tốt môn Lịch sử, nắm vững những kiếnthức cơ bản cần thiết để tiếp tục học ở lớp trên
- Giúp các em tự tin hơn, ham thích học Lịch sử hơn
Trong quá trình giảng dạy ở lớp 4, tôi nhận thấy rằng việc hình thành kiến thứclịch sử để tiến tới bồi dưỡng lòng yêu nước, lòng tự tôn, tự cường dân tộc cho mỗihọc sinh chính là cái đích của dạy lịch sử mà mỗi giáo viên mong muốn Giáo viêncần phải có những biện pháp phù hợp để dạy lịch sử cho học sinh Vì vậy tôi mạnhdạn xin được trình bày một số biện pháp mà tôi đã sử dụng trong quá trình thực hiện
đề tài
b Nội dung và cách thức, thực hiện các giải pháp:
Qua thực tế của lớp mình, tôi đã sử dụng một số biện pháp hướng dẫn, giúp đỡnhằm giúp học sinh học tốt môn Lịch sử sau đây:
* Thứ nhất: Không coi Lịch sử là môn phụ
Trên thực tế giảng dạy, tôi thấy môn Lịch sử chưa tìm được chỗ đứng xứngđáng trong nhà trường Lịch sử chỉ được xem là một “môn phụ” trong hệ thống cácmôn học, số tiết vào loại ít nhất Phải có sự thay đổi mang tính cách mạng về quanniệm đối với môn Lịch sử Phải xây dựng và hình thành quan niệm đúng đắn về vị trí
Trang 8và tầm quan trọng của môn Lịch sử từ các cấp quản lí giáo dục đến cha mẹ học sinh
và toàn xã hội Không có quan niệm đúng đắn về môn học thì tất cả những đề xuất vềđổi mới nội dung, phương pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học bộ môn đều khôngthể thực hiện để đem lại kết quả như mong muốn Theo giáo sư Phan Huy Lê, Chủtịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam: “Thế hệ trẻ lớn lên qua nền giáo dục phổ thông
mà không yêu mến lịch sử dân tộc, không có một vốn hiểu biết cần thiết về lịch sử vàvăn hóa dân tộc và nhân loại, không có một niềm tự tin dân tộc, thì làm sao có thểhoàn chỉnh được phẩm chất của người công dân Việt Nam Từ đặc điểm đó, môn Lịch
sử càng phải được đặt đúng vị thế và chức năng của nó trong hệ thống giáo dục phổthông.”
Vì vậy, khi giảng dạy, tôi luôn quan niệm Lịch sử là một môn học quan trọng,luôn dành thời lượng từ 35- 40 phút cho một tiết lịch sử, không cắt xén thời gian củaLịch sử cho việc dạy các môn khác
* Thứ hai: Tìm hiểu chương trình, nội dung dạy học Lịch sử lớp 4 Từ đó, xác định những phương pháp dạy học đặc trưng riêng cho mỗi dạng bài.
-Với loại bài dạy về nhân vật lịch sử: Giáo viên yêu cầu học sinh sưu tầm tranhảnh hoặc tư liệu về cuộc sống và sự nghiệp của nhân vật lịch sử đó Kết hợp với đọcsách giáo khoa trước ở nhà để nắm được nội dung của bài mới về cuộc sống và sựnghiệp của nhân vật lịch sử trước khi đến lớp
Trước khi nhắc đến nhân vật lịch sử nào đó, giáo viên cần cung cấp để học sinhbiết được những nét sơ lược về bối cảnh lịch sử (không gian, thời gian) mà nhân vậthoạt động
Học sinh tự trình bày cơ sở hiểu biết đã có của mình về nhân vật lịch sử đó.Những bài học lịch sử trong đó các nhân vật có những lời đối thoại đắt giá thểhiện phẩm chất cao quí của nhân vật, học sinh có thể tự đóng vai để diễn lại
-Với loại bài dạy về sự kiện lịch sử: Việc sưu tầm tranh ảnh tư liệu là rất quantrọng để các em dễ hình dung, dễ nhớ, nhớ lâu các sự kiện đó Chính vì vậy học sinh
Trang 9phải sưu tầm tranh ảnh từ ở nhà, đọc trước sách giáo khoa kết hợp với những tư liệusưu tầm được hoặc do giáo viên cung cấp để nắm vững được nội dung bài.
Mỗi dạng bài đều có những phương pháp dạy học đặc trưng riêng Điều nàyxuất phát từ nội dung kiến thức và hình thức trình bày Do đó giáo viên phải biết lựachọn các phương pháp dạy học cho phù hợp với nội dung của bài dạy Chẳng hạn:
+ Đối với dạng bài về cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước, tình hình kinh tế vănhoá- xã hội: Giáo viên nên sắp xếp từng mảng kiến thức thành những vấn đề rồi tổchức cho học sinh tự tìm hiểu, tự phát hiện vấn đề thông qua phương pháp vấn đáp-tìm tòi, thảo luận nhóm Với dạng bài này, cần áp dụng tối đa phương pháp sử dụng
đồ dùng dạy học Mặt khác, việc miêu tả, giải thích, phân tích của giáo viên đóng vaitrò chủ yếu
+ Đối với dạng bài về khởi nghĩa, chiến tranh: Phương pháp chủ đạo là kểchuyện, miêu tả, tường thuật kết hợp với đồ dùng trực quan để tái hiện diễn biến củacuộc khởi nghĩa hay trận đánh,
+ Đối với dạng bài về nhân vật lịch sử thì kể chuyện lại là phương pháp chủđạo Giáo viên vừa là người dẫn chuyện, kể chuyện lại vừa là người dẫn dắt, gợi ýgiúp học sinh nắm vững cốt truyện ( nội dung bài học)
+ Đối với dạng bài về kiến trúc, nghệ thuật: Bên cạnh việc sử dụng phươngpháp quan sát, vấn đáp- tìm tòi thì miêu tả, phân tích là hết sức quan trọng
+ Đối với dạng bài tổng kết, ôn tập: Tuỳ từng phần nội dung cụ thể trong bài
mà giáo viên lựa chọn phương pháp cho phù hợp Thông thường bài này là sự tổnghợp của nhiều phương pháp
Đối với những bài hoặc những đoạn có nhiều lời thoại, hoặc có thể xây dựngthành một kịch bản, giáo viên nên sử dụng phương pháp đóng vai
* Thứ ba: Chuẩn bị chu đáo cho giờ dạy - học Lịch sử.
a Đối với học sinh:
Để giúp các em học tốt một bài lịch sử, cuối tiết dạy lịch sử trước, tôi thườnghướng dẫn các em chuẩn bị một cách chu đáo, cụ thể như sau:
Trang 10- Trước tiên các em cần đọc thành tiếng ít nhất 3 lần, sau đó đọc thầm.
- Đọc kỹ phần giải nghĩa từ ngữ khó ở cuối bài
- Tập trả lời miệng các câu hỏi về tìm hiểu nội dung trong sách giáo khoa, từ đócác em có thể nêu được những ý chính của bài học
b Đối với giáo viên.
Cùng với phương pháp dạy học mới nói chung, phương pháp dạy môn Lịch sửnói riêng, kết hợp với kinh nghiệm giảng dạy và sự học hỏi, giúp đỡ của đồng nghiệp,tôi nhận thấy rằng để tổ chức dạy - học thành công một tiết Lịch sử, học sinh hiểu bài
và ghi nhớ được theo mục tiêu, yêu cầu của tiết học, giáo viên cần chuẩn bị nhữngviệc sau:
- Soạn bài cụ thể, chi tiết rõ hoạt động của thầy, của trò Xây dựng các phươngpháp giảng dạy kết hợp với phương tiện dạy học một cách linh hoạt để giờ dạy nhẹnhàng và đạt hiệu quả
- Nắm chắc mục tiêu, yêu cầu ở từng bài Đọc kỹ nội dung sắp dạy, trao đổi họctập bổ sung thêm kiến thức liên quan, dự kiến các tình huống học sinh sẽ mắc phải vàcách xử lí những tình huống đó
- Nắm vững hệ thống câu hỏi trong bài Lịch sử Chuẩn bị hệ thống câu hỏi phùhợp với từng đối tượng học sinh để học sinh hiểu nội dung bài một cách hiệu quảnhất, từ đó tìm ra nội dung cần ghi nhớ
- Liên hệ, tích hợp với kiến thức Địa lí để tăng hiệu quả dạy học
Ví dụ: Khi dạy bài “Nhà Lý dời đô ra Thăng Long”, giáo viên hỏi vì sao nhà Lýchọn Thăng Long làm kinh đô, học sinh có thể vận dụng kiến thức về Địa lí bài Đồngbằng Bắc Bộ để trả lời
* Thứ tư: Sử dụng hiệu quả các phương tiện trực quan, đồ dùng dạy học kết hợp ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học Lịch sử.
Học tập lịch sử là một quá trình nhận thức những điều đã diễn ra trong quá khứcủa xã hội để hiểu về hiện tại và chuẩn bị cho tương lai Đặc trưng nổi bật của nhậnthức lịch sử là con người không thể tri giác trực tiếp những gì thuộc về quá khứ Mặt