→ lời của người cháu, nói về những kỉ niệm với người bà kính yêu.. → Bài thơ được mở ra vời hình ảnh bếplửa, từ đó gợi về những kỉ niệm tuổi thơ sống bên bà 8 năm ròng, làm hiện lên hình
Trang 1- Thấy được nghệ thuật diễn tả cảm xúc thông qua hồi tưởng kết hợp miêu tả, tự
sự, bình luận của tác giả trong bài thơ
II Chuẩn bị:
GV: Sgk, sgv, giáo án
HS: Sgk, đọc văn bản, tìm hiểu soạn bài
III Tiến trình lên lớp:
1 Ổn định lớp: Kiểm tra sĩ số
2 Kiểm tra bài cũ:
Kiểm tra tập bài soạn
- Bổ sung: Thơ BV trong trẻo, mượt mà,
khai thác những kỉ niệm và mơ ướ của
tuổi trẻ nên gần gũi với bạn đọc trẻ,
trong bài thơ được dẫn dắt như thế nào
- Dựa vào nộidung sgk trìnhbày
- Nghe
- Theo dõi,đọc, giải thích
từ khó
→ lời của người cháu, nói về những kỉ niệm với người
bà kính yêu.
→ Mạch cảm xúc của bài thơ
Trang 2→ Bài thơ được mở ra vời hình ảnh bếp
lửa, từ đó gợi về những kỉ niệm tuổi thơ
sống bên bà 8 năm ròng, làm hiện lên
hình ảnh bà với sự chăm sóc, lo toan,
vất vử và tình yêu thương trìu mến dành
cho đứa cháu Từ kỉ niệm, đứa cháu nay
đã trưởng thành suy ngẫm và thấu hiểu
về cuộc đời bà, về lẽ sống giản dị mà
cao quý của bà Cuối cùng, người cháu
muốn gửi niềm nhớ mong về với bà.
? Cảm hứng chủ đạo của bài thơ là gì
- Diễn giảng thêm về mạch cảm xúc của
bài thơ: Mạch cảm xúc của bài thơ là đi
từ hồi tưởng đến hiện tại, từ kỉ niệm đến
suy ngẫm Bài thơ là lời của người cháu
ở nơi xa nhớ về bà và những kỉ niệm với
bà, nói lên lòng kính yêu và những suy
ngẫm về bà.
? Dựa vào mạch tâm trạng của nhân vật
trữ tình, em hãy nêu bố cục của bài thơ
tưởng đến hiện tại, từ kỉ niệm đến suy ngẫm.
- Nghe
→ là tình cảm
bà cháu, là nỗi nhớ, lòng kính yêu và biết ơn
vô hạn của nhân vật trữ tình với bà mình, cũng là với quê hương đất nước.
- Nghe
→ Bố cục: 4 phần:
+ khổ đầu: hình ảnh bếp lửa khơi nguồn cho dòng hồi tưởng cảm xúc
về bà.
+ Bốn khổ tiếp: hồi tưởng những kỉ niệm tuổi thơ sống bên bà và hình ảnh bà gắn liền với hình ảnh bếp lửa + Khổ thứ 6: Suy ngẫm về
bà và cuộc đời bà.
Trang 3HĐ 3: Phân tích những hồi tưởng về
tình bà cháu
? Trong hồi tưởng của người cháu,
những kỉ niệm nào về bà và tình bà
cháu đã được gợi lại.
- Bổ sung: Sự hồi tưởng được bắt đầu từ
hình ảnh thân thương, ấm áp về bếp
lửa Bếp lửa chờn vờn sương sớm là
một hình ảnh gần gũi, quen thuộc trong
mỗi gia đình từ bao đời.
- Gợi ý, hướng dẫn HS tìm hiểu:
+ Từ láy chờn vờn, đặc biệt là từ ấp iu
gợi cho em hình ảnh và cảm xúc gì?
- Diễn giảng bổ sung: Từ ấp iu là một
sáng tạo mới mẻ của nhà thơ trẻ Đó
không phải là từ láy, từ ghép đơn thuần
mà là sự kết hợp và biến thể của 2 từ ấp
ủ và nâng niu Ấp iu gợi đến bàn tay
kiên nhẫn, khéo léo và tấm lòng chi chút
của người nhóm bếp, lại rất đúng với
công việc nhóm lửa cụ thể Từ hình ảnh
bếp lửa, liên tưởng tự nhiên đến người
nhóm lửa, nhóm bếp, đến nỗi nhớ, tình
thương với bà của đứa cháu đang ở xa.
+ Cách nói biết mấy nắng mưa hay ở
chỗ nào?
? Nhớ lại quá khứ, tác giả nhớ lại những
tháng năm cuộc sống như thế nào Hình
ảnh, chi tiết nào ấm ảnh mãi trong tâm
trí người cháu đến nỗi bây giờ mỗi lần
nghĩ lại vô cùng xúc động Vì sao
- Diễn giảng bổ sung: Kỉ niệm hiện về
từ thời thơ ấu rất xa (năm mới lên 4
+ Khổ cuối:
người cháu đã trưởng thành,
đi xa nhưng không nguôi nhớ về bà.
- Tìm chi tiết,trả lời
→ Chờn vờn là
từ láy tượng hình vừa giúp
ta hình dung một làn sương sớm đang bay nhè nhẹ quanh bếp lửa vừa gợi cái mờ nhòa của hình ảnh kí ức theo thời gian.
- Nghe
→ là một cách nói ẩn dụ gợi
ra phần nào cuộc đời vất vả
lo toan của bà.
→ cuộc sống đầy gian khổ, thiếu thốn.
+ Từ láy chờn vờn, ấp
iu gợi đến bàn tay kiên nhẫn, khéo léo và tấm lòng chi chút của người nhóm bếp.
+ Cháu thương bà biết mấy nắng mưa cách
nói ẩn dụ gợi ra phầnnào cuộc đời vất vả lotoan của bà
Trang 4tuổi), nhưng chính vì thế mà mạnh, sâu,
thành ấn tượng ám ảnh suốt cả đời.
Tuổi thơ ấy có bóng đen ghê gợn của
nạn đói năm 1945, những năm tháng
chiến tranh chống Pháp gian khổ được
hiện về qua thành ngữ đói mòn đói mỏi
– cái đói kéo dài làm mệt mỏi, kiệt sức,
hình ảnh con ngựa gấy rạc cùng với
người bố đánh xe chắc cũng gầy khô,
Nhưng ấn tượng sâu đậm nhất vẫn là
mùi khói bếp: khói hun nhèm mắt cháu,
khói nhiều cay, khét vì củi ướt, vì sương
nhiều và lạnh Hình ảnh bếp lửa, ngọn
khói và mùi khói cùng với hình ảnh
người bà hiện ra trong nỗi nhớ thương
ngậm ngùi của người cháu.
→ Tuổi thơ ấy của người cháu có mối
lo giặc tàn phá xóm làng “giặc đốt làng
cháy tàn cháy rụi”, có những hoàn cảnh
chung của nhiều gia đình VN trong
cuộc kháng ciến chống Pháp: mẹ và cha
đi công tác bận không về, cháu sống
trong sự cưu mang, dạy dỗ của bà, sớm
phải có ý thức tự lập, sớm phải lo toan:
tám nam ròng cháu cùng bà nhóm lửa.
Vẫn cứ liên quan đến hình ảnh bếp
lửa và người bà nhóm lửa.
? Bếp lửa quê hương, bếp lửa của tình
bà cháu lại gợi thêm một liên tưởng
khác, đó là gì
- Diễn giảng thêm: Tiếng chim quen
thuộc của những cánh đồng quê mỗi độ
vào hè, trên cánh đồng cứ khắc khoải
kêu mãi, kêu hoài, trong hiện thực đã
tha thiết, trong nỗi nhớ lại càng trở nên
da diết hơn.
Nhà thơ đang kể chuyện, như tách
hẳn ra trò chuyện trực tiếp với bà: bà
còn nhớ không bà? về những câu
chuyện bà kể cho cháu nghe, về những
cử chỉ, việc làm tận tụy, đày tình thương
yêu, đùm bọc, che chở của bà Một lần
nữa nhà thơ như tách ra khỏi hiện tại,
đắm chìm trong suy tưởng để trò chuyện
- Nghe
- Nghe
→ sự xuất hiện của tiếng chim
tu hú.
- Nghe
- Tuổi thơ nhiều giankhổ, thiếu thốn, nhọcnhằn:
“Năm ấy đói mỏi
Bố đi ngựa gầy”
- Kỉ niệm về bà vànhững năm tháng tuổithơ luôn gắn với hìnhảnh bếp lửa:
“Chỉ nhớ còn cay”
- Sống trong sự cưumang, dạy dỗ của bà:
“Cháu ở cùng bà, chăm cháu học”
- “Tiếng tu hú thế!”
“Tu hú ơi! đồng xa”
→ làm trỗi dậy nhữnghoài niệm, nhớ mong
→ gợi ra tình cảnhvắng vẻ và nhớ mongcủa hai bà cháu
Trang 5với con chim quê hương, trách nó không
đến ở với bà để bà đỡ nhớ cháu, đỡ cô
đơn tuổi già Tiếng chim còn gợi ra tình
cảnh vắng vẻ và nhớ mong của hai bà
cháu.
HĐ 4: Phân tích những suy ngẫm về bà
và hình ảnh bếp lửa
? Từ những kỉ niệm hồi tưởng về tuổi
thơ và bà, người cháu suy ngẫm về cuộc
đời bà như thế nào Tìm chi tiết trong
bài
- Diễn giảng thêm: Bếp lửa tay bà nhóm
lên mỗi sớm mai là nhóm lên niềm yêu
thương, niềm vui sưởi ấm, san sẻ và còn
nhóm dậy cả những tâm tình tuổi nhỏ.
- Hình ảnh bà luôn gắn liền với hình
+ Tại sao khi nhắc đến bếp lửa là
người cháu nhớ đến bà, và ngược lại,
khi nhớ bà là nhớ ngay đến hình ảnh
bếp lửa?
+ Hình ảnh ấy mang ý nghĩa gì trong
bài thơ này?
+ Vì sao tác giả lại viết : “Ôi kì lạ và
thiêng liêng – bếp lửa!”
- Nhận xét, bổ sung: đứa cháu năm xưa
gờ đã lớn khôn, đã được chắp cánh bay
xa, được làm quen với những khung
cảnh rộng lớn, những niềm vui rộng mở
ở những chân trời xa nhưng vẫn không
thể nguôi quên ngọn lửa của bà, tấm
lòng đùm bọc ấp iu của bà Ngọn lửa ấy
đã thành kỉ niệm ấm lòng, thành niềm
tin thiêng liêng, kì diệu nâng bước cháu
trên suốt chặng đường dài Người cháu
yêu bà, nhờ hiểu bà mà hiểu thêm dân
tộc mình, hân dân mình Trong bài tơ có
tới 10 lần tác giả nhắc tới bếp lửa và
hiện diện cùng bếp lửa là hình ảnh
người bà, người phụ nữ của VN muôn
→ Sự tần tảo, đức hi sinh, chăm lo cho mọi người, thể hiện qua chi tiết tiêu biểu:
“Mấy chục
nồng đượm”
- Phận tíchtheo gợi ý
→ 10 lần
- Thảo luậnnhóm (3/), lầnlượt trình bày
- Nghe
kỉ niệm đầy xúc động
2 Suy ngẫm về bà và hình ảnh bếp lửa :
- Tần tảo hy sinh, chăm
lo cho mọi người:
“Mấy chục năm ấp iu nồng đượm”
- Hình ảnh bếp lửa:
+ Thành kỉ niệm ấmlòng, niềm tin thiêngliêng, nâng bước cháu
Trang 6thuở với vẻ đẹp tần tảo, nhẫn nại và đầy
yêu thương Bếp lửa là tình bà ấm nóng,
bếp lửa là tay bà chăm chút Bếp lửa
gắn với những khó khăn, gian khổ đời
bà Ngày ngày bà nhóm lên bếp lửa
cũng là nhóm lên niềm vui, sự sống,
niềm yêu thương chi chút dành cho con
cháu và mọi người Chính vì thế nhà thơ
đã cảm nhận được trong hình ảnh bếp
lửa bình dị mà thân thuộc sự kì diệu,
thiêng liêng.
? Vì sao ở 2 câu được tác giả dùng từ
ngọn lửa mà không nhắc lại bếp lửa.
Ngọn lửa ở đây có ý nghĩa gì.
→ Tác giả nhận ra một điều sâu xa:
bếp lửa được bà nhen lên không phải
chỉ bằng nhiên liệu bên ngoài mà còn
chính là được nhen nhóm lên từ ngọn
lửa trong lòng bà – ngọn lửa của sức
sống, lòng yêu thương, niềm tin Bởi
vậy, từ bếp lửa bài thơ đã gợi đến ngọn
lửa, với ý nghĩa trừu tượng và khái
quát: rồi sớm rồi chiều dai dẳng.
Như thế, hình ảnh bà không chỉ là
người nhóm lửa, giữ lửa mà còn là
người truyền lửa – ngọn lửa của sự
sống, niềm tin cho các thế hệ tiếp nối.
được thể hiện trong bài thơ Tình cảm
ấy được gắn liền với những tình cảm
- Nghe
- Lần lượt nêu
- Nêu cảmnhận của bảnthân
- Đọc ghi nhớ
- Theo dõi, vềnhà viết
+ Gắn liền với hìnhảnh bà, bình dị mà thânthuộc, kì diệu, thiêngliêng:
“Ôi kì lạ bếp lửa!”
+ Được nhen lên từ từngọn lửa trong lòng bà– ngọn lửa của sứcsống, lòng yêu thương,niềm tin
“Rồi sớm rồi chiều niềm tin dai dẳng ”
Bà là người nhómlửa, giữ lửa, truyền lửa– ngọn lửa của sự sống,niềm tin cho các thế hệtiếp nối
3 Nghệ thuật:
- Kết hợp giữa biểucảm, miêu tả, tự sự vàbình luận
- Giàu hình ảnh, sángtạo
- Giọng điệu truyềncảm
Trang 7? Bài thơ ngoài ý nghĩa nói về bà, tình bà cháu còn có ý nghĩa gì.
5 Hướng dẫn:
- Chọn một đoạn học thuộc lòng, phân tích.
- Soạn bài Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ.
IV Rút kinh nghiệm:
Tiết ½57, 58
Bài 12 Hướng dẫn đọc thêm
Văn bản
Nguyễn Khoa Điềm
I Mục tiêu: Giúp HS cảm nhận được:
- Tình yêu thương con và ước vọng của người mẹ dân tộc Tà-ôi trong cuộckháng chiến chống Mĩ cứu nước, từ đó hiểu được phần nào lòng yêu quê hương, đấtnước và khát vọng tự do của nhân dân ta trong thời kì lịch sử này
- Giọng điệu thơ thiết tha, ngọt ngào của NKĐ qua những khúc ru cùng bố cụcđặc sắc của bài thơ
- Giúp HS nhận diện các yếu tố ngôn ngữ, hình ảnh mang màu sắc dân giantrong bài thơ; phân tích được mạch cảm xúc trữ tình trong bài thơ qua những khúchát của bà mẹ, của tác giả
II Chuẩn bị:
GV: Sgk, sgv, giáo án
HS: Sgk, đọc văn bản, trả lời câu hỏi, soạn bài
III Tiến trình lên lớp:
1 Ổn định lớp: Kiểm tra sĩ số
2 Kiểm tra bài cũ:
? Trình bày vài nét về tác giả Bằng Việt và văn bản Bếp lửa.
? Chọn một đoạn đọc thuộc lòng và phân tích.
3 Bài mới:
Hoạt động của GV Hoạt động của
HS
Nội dung
HĐ 1: Tìm hiểu tác giả, văn bản
? Nêu những ý cơ bản về tác giả,
văn bản
- Nhấn mạnh thêm: Bài thơ ra đời
vào những năm tháng quyết liệt
của kháng chiến chống Mĩ Giai
đoạn này, cuộc sống của cán bộ
- Dựa vào sgk nêutóm ý
Trang 8và nhân dân ta trên các chiến khu
rất gian nan, thiếu thốn Ở những
chiến khu miền rừng núi, cán bộ
và nhân dân ta vừa bám rẫy, vừa
bám đất tăng gia sản xuất, vừa
sẵn sàng chiến đấu bảo vệ căn
cứ Tác phẩm thể iện tình yêu con
và ước vọng của người mẹ dân
tộc Tà-ôi, qua đó bày tỏ lòng yêu
quê hương đất nước và khát vọng
tự do của nhân dân ta trong cuộc
kháng chiến chống Mĩ.
HĐ 2: Hướng dẫn đọc – hiểu văn
bản
- Hướng dẫn đọc: giọng tha thiết,
ngọt ngào, lưu ý các đoạn điệp
khúc, các câu thơ có đối xứng.
→ chia làm ba khúc, mỗi khúc có
2 khổ.
- Nhận xét theogợi ý:
→ giống nhau:
+ Mỗi khúc ru đều mở đầu bằng
2 câu: “Em cu tai .mẹ” và kết thúc bằng lời ru trực tiếp của người mẹ: “Ngủ
ơi ”
+ Ở từng lời ru trực tiếp nàu, nhịp thơ lại được ngắt đều đặn ở giữa dòng.
→ tác dụng: Cách lặp đi lặp lại, cách ngắt nhịp như thế đã tạo nên
âm điệu dìu dặt, vấn vương của lời
ru phù hợp với thể
II Đọc – hiểu văn bản:
Trang 9HĐ 3: Phân tích hình ảnh người
mẹ Tà-ôi
? Hình ảnh người mẹ được miêu
tả trong những công việc gì, trong
hoàn cảnh nào
? Tìm những chi tiết thể hiện sự
vất vả, gian khổ của người mẹ ở
chiến khu
→ “mẹ đang tỉa bắp .” nghĩa
là đang làm công việc lao động
sản xuất của người dân ở chiến
khu Sự chịu đựng gian khổ của
người mẹ giữa rừng núi mênh
mông, heo hút được nhà thơ thể
hiện một phần qua hình ảnh
“lưng núi thì to mà lưng mẹ
nhỏ”.
→ mẹ cùng các anh trai, chị gái
tham gia chiến đấu bảo vệ căn
cứ, di chuyển lực lượng kháng
chiến lâu dài với tinh thần quyết
tâm, với lòng tin vào thắng lợi
- Khái quát lại: Từ 3 đoạn thơ,
lần lượt hiện lên những công việc
cùng tấm lòng của người mẹ trên
chiến khu kháng chiến gian khổ.
Người mẹ ấy bền bỉ, quyết tâm
trong công việc lao động, kháng
chiến thường ngày Người mẹ ấy
thắm thiết yêu con và cũng nặng
tình thương buôn làng, quê
hương, bộ đội, khát khao đất
nước được độc lập tự do.
HĐ 4: Tìm hiểu mối liên hệ giữa
công việc với tình cảm, ước mong
loại hát ru Những lời thơ giản dị, ngọt ngào cứ trở
đi trở lại dìu dặt,
êm đềm đưa đứa trẻ vào giấc ngủ sâu và là dịp gửi gắm tâm tình người mẹ.
- Tìm, xác địnhtrong từng khổ
→ “nhịp chày .
lời”
→ “Mẹ đang tỉa bắp …
+ Chuyển lán, đạp rừng
“mẹ địu em đi … cuối”
→ những công việc cùngtấm lòng của người mẹtrên chiến khu kháng chiếngian khổ , bền bỉ, quyếttâm trong công việc laođộng, kháng chiến thườngngày
Trang 10của mẹ qua các khúc ru
- Yêu cầu HS đọc kĩ các lời ru
trực tiếp (4 dòng cuối mỗi đoạn)
? Nhận xét về mối liên hệ giữa
tình cảm, ước mong trong các lời
ru này với hoàn cảnh, công việc
trước đó
- Bổ sung: Vì đang giã gạo nuôi
bộ đội nên mẹ ước “con mơ cho
mẹ hạt gạo trắng ngần – mai sao
con lớn vun chày lún sân” Vì
đang tỉa bắp trên núi nên mẹ ước
“con mơ cho mẹ hạt bắp lên đều
– Mai sao con lớn phát mười
ka-lưi” Vì đang địu con đi để giành
trận cuối nên mẹ ước “con mơ
cho mẹ được thấy Bác Hồ - Mai
sao con lớn làm người tự do”.
(Lúc ấy, mơ được thấy Bác Hồ
nghĩa là mơ nước nhà thống nhất,
Bắc Nam sum họp).
? Tại sao tác giả không để cho
người mẹ trực tiếp nói “mẹ
mơ ” mà lại dùng cụm từ “con
mơ cho mẹ ”
- Diễn giảng bổ sung: Tác giả
không để cho người mẹ trực tiếp
nói mẹ mơ, mẹ ước điều này, điều
kia mà qua cụm từ “con mơ cho
mẹ”, người mẹ đã gửi trọn niềm
mong mỏi vào giấc mơ của đứa
con Mẹ mong con mình ngủ
ngoan và có những giấc mơ đẹp.
Cũng với cụm từ này, giọng điệu
của lời ru càng thêm tha thiết, tin
tưởng Câu cuối của các khúc ru
vừa là nỗi ước mong vừa là niềm
tin tưởng, tự hào của người mẹ.
? Phân tích tình cảm của mẹ đối
với con ở 2 câu thơ:
“Mặt trời của bắp trên đồi
Mặt trời của mẹ trên lưng”
- Gợi ý, hướng dẫn HS phân tích
+ 2 câu thơ trên sử dụng biện
pháp nghệ thuật tu từ gì?
+ Tác dụng nghệ thuật?
- Đọc kĩ lại các lờiru
- Nhận xét: mối liên hệ này tự nhiên, chặt chẽ
- Trao đổi nhómnhỏ (2/), trình bày
- Nghe
- Phân tích theogợi ý:
→ ẩn dụ.
Hình ảnh mặt trời
ở câu sau đã được
- Tình yêu thương con:
+ “Em ngủ giã gạo ”
“con mơ mười ka-lưi”
“con mơ người tự do”.
→ Mong ước con đượckhôn lớn, khỏe mạnh
+ “Mặt trời trên đồi Mặt trời trên lưng”
→ ẩn dụ