PHÂN TÍCH: IV... Ngày nào mà m con ch Tí nhá nhem t i ch ng “xách đi u đóm và hai cái gh trên l ng trong ngõ đi ra” đ bày hàng.. Ngày nào mà hai ch em Liên ch ng mong ngóng đ i đoàn tàu
Trang 1PH N 1: VÀI NÉT V TÁC GI , TÁC PH M VẨ S T DUY
TR NG TÂM KI N TH C:
1 Di n bi n tâm tr ng và v đ p tâm h n nhân v t Liên tr c thiên nhiên, con ng i ph huy n lúc ngày
tàn, trong đêm t i và khi chuy n tàu đêm qua ph huy n
2 Phân tích hình nh thiên nhiên và con ng i ph huy n nghèo lúc chi u t i Chú ý làm rõ nh ng nét đ c
s c trong ngh thu t miêu t c a tác gi
3 Ngh thu t kh c h a và ý ngh a bi u t ng c a hình t ng chuy n tàu đêm qua ph huy n
4 Nh ng đ c s c v t t ng và ngh thu t c a truy n Hai đ a tr
5 Tình c m nhân đ o và c m quan hi n th c c a Th ch Lam trong tác ph m Hai đ a tr
6 Ch t th trong truy n ng n Hai đ a tr (Hai đ a tr là m t bài th tr tình đ m bu n)
I VÀI NÉT V TÁC GI VÀ TÁC PH M
1 Vài nét v tác gi :
- Th ch Lam (1909 - 1942) tên th t là Nguy n T ng Vinh, sau đ i là Nguy n T ng Lân, sinh n m 1909; quê n i làng C m Phô, H i An, Qu ng Nam; quê ngo i C m Giàng, H i D ng Thu nh , Th ch Lam
s ng v i gia đình quê ngo i, sau đó theo cha chuy n sang Thái Bình ti p t c b c ti u h c L n lên, ông cùng gia đình chuy n ra Hà N i, h c tr ng Canh nông, r i tr ng Trung h c Albert Saraut
- Th ch Lam b t đ u ho t đ ng v n h c t 1932, là thành viên c a T l c v n đoàn Ông tham gia biên t p các t tu n báo Phong hóa, Ngày nay Th ch Lam m t vì b nh lao n m 1942 t i Hà N i
- Tác ph m chính: Các t p truy n ng n “Gió đ u mùa” (1937), “N ng trong v n” (1938), “S i tóc”
(1942), ti u thuy t “Ngày m i” (1939), t p ti u lu n “Theo dòng” (1941), t p bút ký “Hà N i b m sáu ph
ph ng”, “Tùy bút” (1943)…
- Th ch Lam là nhà v n có quan ni m v n ch ng lành m nh, ti n b , có bi t tài v truy n ng n M i truy n
c a ông gi ng nh m t bài th tr tình, ch y u th hi n nh ng xúc c m mong manh, m h trong th gi i
n i tâm nhân v t, l i v n trong sáng, gi n d mà thâm tr m, sâu s c
2 Vài nét v tác ph m:
Theo Th Uyên - cháu g i Th ch Lam b ng c u - Hai đ a tr chính là m t h i c không th phai m v tu i
th v t v lam l c a chính Th ch Lam: “Câu chuy n hai ch em bán hàng xén k ga xe l a, đêm đêm c
g ng th c đ i chuy n tàu đi qua ch ng qua ch là m t h i c Cô ch là me tôi, c u em là Th ch Lam, khung
c nh là khu ph huy n phía sau nhà ga C m Giàng” Tác ph m đ c in trong t p N ng trong v n (1938)
II S T DUY V TÁC PH M: Xem bài gi ng
III PHÂN TÍCH:
IV TÀI LI U THAM KH O:
HAI A TR (PH N 1)
TÀI LI U BÀI GI NG
ây là tài li u đi kèm v i bài gi ng Hai đ a tr (Ph n 1) thu c khóa h c Luy n thi THPT qu c gia PEN-C: Môn Ng v n
Trang 2T l c v n đoàn là m t t ch c v n h c g m các thành viên: Nh t Linh (Nguy n T ng Tam) – ng i đ ng
đ u, Khái H ng (Tr n Khánh Gi ), Hoàng o (Nguy n T ng Long), Th ch Lam (Nguy n T ng Lân),
Tú M (H Tr ng Hi u), Th L (Nguy n Th L ), Xuân Di u (Ngô Xuân Di u),
T l c v n đoàn hình thành t n m 1932 nh ng đ n tháng 3 - 1933 m i tuyên b chính th c thành l p C quan ngôn lu n là hai t báo Phong hoá, Ngày nay (t n m 1936) và Nhà xu t b n i nay
T l c v n đoàn không ch ho t đ ng v n ch ng mà tr c h t là m t t ch c v n hoá T ch c này ph t cao lá c c i cách v n hoá, xã h i theo v n minh ph ng Tây hi n đ i, tri t đ ch ng t t ng Nho giáo và các t p t c, l i s ng phong ki n mà nó cho là h b i, ph n khoa h c, ph n nhân đ o
V v n h c, T l c v n đoàn có nhi u đóng góp quan tr ng Qua sáng tác và qua ngôn lu n, T l c v n đoàn nhi t li t c v phong trào cách tân v n h c theo h ng dân t c hoá, dân ch hoá, hi n đ i hoá T l c
v n đoàn t o đ c uy tín l n trong đ i s ng v n h c m t th i nh nh ng cu n ti u thuy t ch ng l giáo phong ki n, đ u tranh cho luy n ái t do và vi t theo bút pháp hi n đ i; nh nh ng bài bình lu n v n
ch ng đ c s c và nh t ch c t t nhi u gi i th ng v n h c v.v
Các thành viên c a T l c v n đoàn nói chung không hoàn toàn th ng nh t v khuynh h ng th m m
Ch ng h n, sáng tác c a Th ch Lam có nhi u khác bi t v i sáng tác c a Nh t Linh, Hoàng o v giá tr
hi n th c và nhân đ o,
M t h n ch c a T l c v n đoàn là đ cao ch ngh a c i l ng trên l p tr ng c a t ng l p t s n, gây o
t ng v nh ng c i cách xã h i trong khuôn kh ch đ thu c đ a M t s cu n ti u thuy t c a h đ cao
ch ngh a h ng l c không lành m nh trong thanh niên
B NHẨ V N NGUY N TUÂN VI T V TH CH LAM:
… Trong v n hoá Vi t Nam tr c Cách m ng 1945, Th ch Lam là m t trong s nh ng nhà v n đ c nhi u
c m tình c a ng i đ c L i v n Th ch Lam nhi u hình nh, nhi u tìm tòi, có m t cách đi u thanh th n, bình d và sâu s c D i cái hình th c không nh ng thoát ra khuôn sáo c c a cách hành v n đ ng th i mà
l i có r t nhi u đ c tính sáng t o y, v n Th ch Lam đ ng nhi u suy nghi m, nó là cái k t tinh c a m t tâm
h n nh y c m và t ng tr i v s đ i Th ch Lam có nh ng nh n xét tinh t v cu c s ng hàng ngày Xúc
c m c a nhà v n Th ch Lam th ng b t ngu n và n y n lên t nh ng chân c m đ i v i nh ng con ng i
t ng l p dân nghèo thành th khác và thôn quê Th ch Lam là m t nhà v n quý m n cu c s ng, trang tr ng
tr c s s ng c a m i ng i chung quanh Ngày nay đ c l i Th ch Lam, v n th y đ y đ cái d v và cái nhã thú c a nh ng tác ph m có c t cách và ph m ch t v n h c M c dù in ra ít, sách Th ch Lam có đánh
d u l i đ c cái tâm h n súc tích, r ng rãi và ti n b c a m t nhà v n xuôi chân chính…
(Nguy n Tuân, Tuy n t p Th ch Lam, NXB V n h c, Hà N i, 1988)
V y có th k t lu n đ c ch ng : s c h p d n ch y u c a nh ng trang vi t Th ch Lam là tâm h n dân
t c Th t v y, có th nói thêm r ng : chính m nh h n dân t c y trong tâm linh nhà v n Th ch Lam đã chi
ph i ngay c quan đi m sáng tác hi n th c l n tinh th n nhân đ o (nh ng i Vi t s ng v n giàu tình c m
c ng đ ng : “B u i th ng l y bí cùng…”, và chan ch a tình ng i : “Th ng ng i nh th th ng thân”…) R i c ng chính tính cách Vi t s chi ph i m t nét v n phong khó l n c a tác gi Gió đ u mùa, đó
là tính “duy c m” n i b t trong não tr ng ng i Vi t : “Trong nh ng truy n ng n trong t p Gió đ u mùa c a
Th ch Lam, ng i ta th y r t nhi u đo n mà c m tình, c m t ng hay c m giác có m t đ a v r t quan tr ng, nhi u khi nó là then ch t cho c m t truy n” (V Phan - Nhà v n hi n đ a ; quy n t , t p h ) H n dân t c
th m đ m trái tim, ý th c dân t c sáng trong trí não ; do đó Th ch Lam m i vi t đ c nh ng dòng nh tuyên ngôn v tinh th n t hào dân t c trong tác ph m bút ký đ c s c Hà N i b m sáu ph ph ng : “Ng i Pháp có Paris, ng i Anh có London, ng i Tàu có Th ng H i… Trong các sách v , trên các báo chí, h nói đ n thành ph c a h m t cách tha thi t, m n yêu… Ta ph i nghe ng i Pháp nói đ n Paris, ng i Paris m i hi u đ c s yêu quý y đ n b c nào Chúng ta c ng có Hà N i, m t thành ph có nhi u v đ p,
vì Hà N i đ p th t (chúng ta ch còn tìm nh ng v đ p y ra), và c ng chính vì chúng ta yêu m n Yêu m n
Hà N i c ng nh ng i Parisien chính hi u yêu m n Paris…” ; và m i có đ c nh ng c m nh n r t phong phú và tinh t khi th ng th c tính đ c đáo c a món quà dân t c “đ c s c bình dân” là c m m imùa thu :
“C n gió mùa h l t qua v ng sen trên h , nhu n th m cái h ng th m c a lá, nh báo tr c mùa v c a
Trang 3m t th c quà thanh nhã và tinh khi t Các b n có ng i th y, khi đi qua nh ng cánh đ ng xanh, mà h t thóc
n p đ u tiên làm tr u thân lúa còn t i, ng i th y cái mùi th m mát c a bông lúa non không ? Trong cái v xanh kia, có m t gi t s a tr ng th m, ph ng ph t h ng v ngàn hoa c D i ánh n ng, gi t s a d n d n đông l i, bông lúa càng ngày càng cong xu ng, n ng vì cái ch t quý trong s ch c a Tr i […] C m là th c quà riêng bi t c a đ t n c, là th c dâng c a nh ng cánh đ ng lúa bát ngát xanh, mang trong h ng v t t
c cái m c m c, gi n d và thanh khi t c a đ ng quê n i c An Nam” (Hà N i b m sáu ph ph ng)
Có th xem truy n ng n Hai đ a tr nh m t phiên b n thu nh h u h t nh ng đ c đi m v n i dung t
t ng tình c m c ng nh v n phong Th ch Lam đã nói trên
(V n Tâm, Gi ng v n V n h c Vi t Nam, Nxb Giáo d c, 1997)
Cái tài c a Th ch Lam là ch : th t dung d , th t nh nhàng, ch b ng vài trang v n xuôi giàu ch t th mà
đ a đ c ng i đ c v m t th gi i c a m t cu c s ng t i t m, bu n t , đáng th ng… đáng th ng nh t là hai đ a tr Vì l y, tác ph m là m t l i kêu c u : Hãy c u l y cu c s ng c a nh ng con ng i nh Liên và
An, hãy tìm cách c i t o s t nh t c a nh ng “ao đ i” tù đ ng…
( Nguyên Th ng, i tìm v đ p v n ch ng, H i V n h c ngh thu t Phú Th , 2006)
(Phan Huy D ng, Ti ng nói tri âm, NXB Tr , 1994 in l i trong Tác ph m v n h c trong nhà tr ng – M t
góc nhìn, m t cách đ c, nxb Giáo d c Vi t Nam H.2009.)
M i l n đ c Th ch Lam, trong trí tôi l i hi n lên hình nh cánh c ng g c a khu v n êm đ c miêu t trong truy n D i bóng hoàng lan Phía ngoài cánh c ng là m t th gi i n ào, ph n t p, n ng nôi, nh ng bên trong là b u không khí mát r i tho ng mùi h ng, th t thích h p cho tâm tr ng suy t và s c m nh n,
l ng nghe nh ng đi u t nh c a s s ng V n Th ch Lam c ng nh khu v n bên trong cánh c ng y, ít s
ki n, hành đ ng nh ng đ y p nh ng bâng khuâng Nó cho ta c h i hi u th u ngh a lí sâu xa c a cu c đ i
gi n d , qua s chiêm nghi m l ng l
Hai đ a tr là truy n ng n r t Th ch Lam Ch t li u c a nó v n là cu c s ng tù đ ng, m i mòn n i nh ng
ph huy n nghèo nàn, x xác Nh ng t th ch t li u r t “v n xuôi “ đó, nhà v n đã đ a l i cho chúng ta
nh ng trang vi t h t s c thi v , không có gì chung v i s thi v hoá cu c s ng m t cách t m th ng Thi v (hay ch t th ) c a tác ph m g n li n v i s d ng công c a nhà v n mu n khêu g i trí t ng t ng n i
ng i đ c và đánh đ ng kh n ng c m nh n c a các giác quan, b ng vào l i hành v n ho c cách t ch c l i
v n khá riêng bi t ây chính là chi u sâu c a m t ngh ch lí t ng ch ng khó gi i thích : vi t v các s v t,
s vi c t m th ng, đ n đi u mà v n v n lôi cu n đ n th ! i u này đã phá v m t ng nh n v tính quy t
đ nh c a ch t li u, v t li u Th c ra, ngh thu t chính là m t s ch ng ch t li u, v t li u, thông qua nh ng
ph ng th c, ph ng ti n di n t đ c thù
Câu v n c a Th ch Lam t r t sát s v t, s vi c Nh ng đi u đó không có ngh a đây ch có s kh p đúng
đ n ngh t th Ti t đi u buông chùng c a câu m đ u thiên truy n ch ng t đi u đó: “Ti ng tr ng thu không trên cái chòi c a huy n nh ; t ng ti ng m t vang xa đ g i bu i chi u” Cái lõi ng pháp c a câu ch đ c
nh n ra v sau nh ng s c m nh n c a ng i đ c đã th c s kh i hành t tr c cùng c m danh t đ c
đ o lên trên Trong câu này, đáng chú ý còn có t g i Nó xác l p m t t ng quan m i (dù vô hình) gi a các
s v t mà t báo hi u ch ng h n không nói lên đ c D nhiên, câu v n v a nêu không ch Th ch Lam m i
vi t n i Nh ng đi u quan tr ng là nó xu t hi n có quy lu t ch không ng u nhiên, nh m nh n m nh m t
đi u gì khác h n nh ng s ki n n i trên b m t Xin chú ý thêm hai câu v n khác đ ng k nhau: “Chi u, chi u r i M t chi u êm nh ru, v ng v ng ti ng ch nhái kêu ran ngoài đ ng ru ng theo gió nh đ a vào” Trong câu đ u d ng nh th a m t t chi u, xét theo góc đ thông tin bình th ng Nh ng th c ra đây còn có thông tin v tâm tr ng mà riêng hai t chi u r i ch a truy n t i đ c (do thi u v ng nh p đi u) M t khác, n u không có t chi u “th a ra” y, s buông l i êm đ m c a câu sau s ít có hi u qu Tính ch t th a
ti p, hô ng c a m ch v n c ng thi u tr n v n Rõ ràng, đ c gi đang b d n d t b i v n ch không ph i vì cái gì khác
Su t truy n ng n, nhà v n nhi u l n nh n m nh s “ngây th ” c a hai nhân v t ch em qua các nh n xét
nh : “Liên không hi u sao ”, “Liên t ng là ”, “Tâm h n Liên có nh ng c m giác m h không hi u”,
“V tr th m th m bao la đ i v i tâm h n hai đ a tr nh đ y bí m t và xa l ”, “Liên th y mình s ng
gi a bao nhiêu s xa xôi không bi t ” R t có th nhân v t c a truy n “không bi t”, “không hi u” th t,
nh ng đi u đáng nói là tác gi đã m n chính tâm tr ng c a nhân v t đ ám th ng i đ c Các ph đ nh t không đã b y ta sa vào m t không khí b t đ nh, mung lung c gi c ng mình đang cùng nhà v n theo
Trang 4dõi nhân v t, nh ng s th c h đã b lây nhi m chính c m giác c a nhân v t và không thôi thao th c Càng
c g ng hi u nh ng đi u nhân v t “không hi u” đ phân bi t v i nó, anh ta càng r i sâu vào cái không khí
c a truy n đ n n i m t c đ ng ra, trong khi tác gi v n không ng ng t , k đ trói anh ta ch t h n vào câu chuy n mà ông “b a” ra
Truy n tuy r t ít hành đ ng nh ng v n th p thoáng nh ng l i đ i tho i Chúng đ c phân b r t đ u trong tác ph m và xu t hi n gi a nh ng đo n mô t c nh v t – m t khung c nh l ng l , êm đ m, có ph n hiu h t,
bu n bã Chính không khí y quy đ nh s c đi u c a l i đ i tho i, trong khi b n thân l i đ i tho i c ng mang tính ch t l l ng, không gây nên s đ t bi n nào c a m ch truy n Nh ng câu h i nêu ra có th tr l i c ng
đ c mà không c ng đ c Nó không nh m m c đích tìm bi t mà ch ch đ i m t s ph ho , xác nh n – xác nh n đi u ng i nói ngh và th m chí c s hi n t n m nh t c a h n a:
- Em th p đèn lên ch Liên nhé?
- Cái chõng này s p gãy r i ch nh ?
- Sao hôm nay ch d n hàng mu n th ?
- Có ph i bu i tr a em bán cho bà L c hai bánh xà phòng không?
- A, cô bé làm gì th ?
- Gi mu n th này mà h ch a ra nh ?
- Tàu hôm nay không đông, ch nh ?
Tr c nh ng câu h i y, ng i đ i tho i th ng là “mãi r i m i chép mi ng tr l i”, “ng m ngh r i đáp”,
ho c có đáp c ng “đáp v n v ”, th m chí “không đáp”, “không c n ngo nh m t ra” M t s ng i khi mu n
ch ng minh lu n đi m nói r ng c nh đ i đ c mô t trong truy n th t nghèo nàn, bu n t , đã vi n đ n các chi ti t nh đám tr con nh t nh nh nh ng th r i vãi trên n n ch , ch Tí d n hàng đ n khuya mà không bán đ c bao nhiêu, hai ch em Liên xem ph bác Siêu nh m t th quà xa x , m t ng i mua hàng đ n n a bán xà phòng c ng ph i mua ch u Th c ra, c n chú ý h n đ n nh ng m u đ i tho i r i r c đã nói trên
D ng công c a Th ch Lam c ng nh h n v n c a truy n chính toát lên t đ y Nó đ a t i cho ng i đ c không ph i chuy n này, chuy n n mà là m t n t ng bu n n n, xót th ng, th m chí b c b i tr c các câu h i t n m n, bâng qu không c n thi t ph i tr l i và nh ng l i đáp quá ch ng nh t nh o, ph ng l ng
Nh ng n t ng đó khó gây d ng h n nhi u so v i các nh n xét, k t lu n “đóng bao” s n th ng th y nhi u truy n th a gi ng giáo hu n mà thi u tính ngh thu t
Trong truy n c ng vài l n n i lên ti ng reo ch a đ ng ni m hân hoan mong đ i:
- Kìa, hàng ph c a bác Siêu đã đ n kia r i
- èn ghi đã ra kia r i
Nh ng nh ng ti ng reo đó đã nhanh chóng phô ra tính ch t t i nghi p c a chúng Ni m vui m i nhóm lên
đã b tri t tiêu b i l i k nh n nha, vô tình mà th t “ác nghi t”: “An và Liên ng i th y mùi ph th m, nh ng cái huy n nh này, quà bác Siêu bán là m t th quà xa x , nhi u ti n, hai ch em không bao gi mua đ c”
và “Chuy n tàu đêm này không đông nh m i khi, th a v ng ng i và hình nh kém sáng h n” úng là mong đ i ch đ mà mong đ i, reo lên ch đ r i bu n ti c và th t v ng thêm C m giác th t v ng c a nhân
v t ch c ch n là sâu s c Nh ng đâu ch nhân v t, đ c gi c ng th t v ng không kém B trói ch t b i nh p
đi u lê thê c a câu chuy n, h đã ch đ i bao nhiêu nh ng ti ng reo kia Th c ra, ni m th t v ng này chính là hi u qu ngh thu t c a truy n Sau s h ng h t này, đ c gi s v ra nh ng ý ngh a c a đ i s ng
mà truy n mu n h ng t i Ngh thu t không ph i là nói th ng mà nói vòng, còn đ c gi thì có đ c m t
c m giác th t y nh ng i trong truy n Cùng v i nhân v t, h t nghi m sinh các giá tr c a đ i
Hình nh thiên nhiên trong truy n đã gây cho ng i đ c nh ng n t ng sâu đ m S êm , đ m bu n mà
ta nh n th y m t ph n là c a thiên nhiên v i t cách ch t li u, v t li u, m t ph n là c a v n Nh ng b c tranh nho nh đ c gài xen k v i nh ng m u đ i tho i r i r c, không hoàn ch nh Chúng l p đ y nh ng kho ng tr ng c a l i nói và c m gi nhp đi u c a thiên truy n Gi s tác gi vi t khác đi, d n h n nh ng
đo n miêu t thiên nhiên v m t phía, và phía kia là hình nh sinh ho t c a con ng i, h n gi ng đi u đi u hoà c a truy n s bi n m t và ch đ truy n s khác đi đây, thiên nhiên không thu hút toàn b th n trí
con ng i đ h mê man trong đó Nó g n g i, v v , kh i g i nh ng c m xúc d u dàng và bâng khuâng Nó
tr i lên đánh l c h ng tâm tr ng bu n chán c a nhân v t (và c a đ c gi ) thông qua mùi âm m c a đ t
b i, v lung lay c a bóng đèn, bóng ng i, ánh nh p nháy c a ngàn sao và đom đóm, ti ng đ ng m h , khe
kh c a lo t hoa bàng r ng xu ng vai Tuy nhiên, vi c đánh l c h ng kia ch di n ra t ng lúc m t, và nhân v t c a truy n l i tr v v i th c t i sinh ho t túng thi u, lam l , đ ti p đó r i vào tr ng thái ch p
Trang 5ch n n a m , n a th c, kh c kho i ch mong, hi v ng (d u ch ng bi t hi v ng cái gì) Truy n s d không
r i vào nhàm t dù đ i t ng hàm ch a s t nhàm, chính m t ph n nh l i t , k xen k , ch p n i đó
Hai đ a tr là truy n ng n giàu tính ngh thu t Tác gi đã r t ung dung, tho i mái khi x lí ch t li u hi n
th c T t c ch t li u đã đ c t ch c l i nh m kh i d y ng i đ c nh ng c m xúc ngh thu t thu n khi t Nhà v n đ a h vào th gi i c a ông, thôi miên h , sau đó đ h t ng m nghi m và rút ra nh ng bài h c
c n thi t trên có nh c t i “khu v n Th ch Lam” Th c ra “khu v n” y không ch có ngh a là đ tài
ó là “khu v n” c a ngh thu t – m t ngh thu t bi t v t thoát kh i s trói bu c c a đ tài đ làm vang
d y ti ng nói riêng c a tâm h n nhà v n
G Hai đ a tr - tác ph m tiêu bi u cho phong cách Th ch Lam (Nguy n V n Tùng)
Dù ch có m t cu c đ i ng n ng i, song Th ch Lam (1910 - 1942) đã k p đ l i cho v n h c Vi t Nam hi n
đ i nhi u tác ph m có giá tr , đ c bi t là m t s truy n ng n và bút kí Nh ng tác ph m y đã kh ng đ nh
m t phong cách Th ch Lam trong làng v n hi n đ i Trong s truy n ng n c a ông, Hai đ a tr * là tác ph m
đ c nhi u b n đ c bi t đ n h n c , b i l nó tiêu bi u cho phong cách ngh thu t c a cây bút v n xuôi đ c
s c này
ã h n n a th k trôi qua nh ng “hai đ a tr ” trong truy n ng n Hai đ a tr v n là nh ng hình t ng ngh thu t đ y s c s ng trong lòng b n đ c nhi u th h Cái gì đã mang đ n m t s c s ng lâu b n nh v y cho tác ph m? Ph i ch ng cái t o nên s c lôi cu n y chính là tài n ng ngh thu t c a nhà v n Th ch Lam Qu
v y, nh ng nét đ c s c trong truy n ng n Hai đ a tr c ng là nh ng nét đ c s c c a phong cách Th ch Lam
Tr c h t, khác v i các tác ph m t s nói chung, Hai đ a tr h u nh không có c t truy n, s ki n Nói
m t cách chính xác, “c t truy n” ch là câu chuy n v hai đ a tr - m t ch , m t em trai v i m t chõng hàng
m t ph huy n nghèo có đ ng xe l a ch y qua Truy n h u nh không có s ki n gì đ c bi t Hành đ ng
c a nhân v t c ng ch là nh ng vi c l p đi l p l i m i ngày Ngày nào ch ng v y Ngày nào mà ch ng có
“Ti ng tr ng thu không trên cái chòi c a huy n nh ; t ng ti ng m t vang ra đ g i bu i chi u” Ngày nào
mà m con ch Tí nhá nhem t i ch ng “xách đi u đóm và hai cái gh trên l ng trong ngõ đi ra” đ bày hàng “Ngày nào, c ch p t i, m Liên l i t t ra th m hàng m t l n, và bà d n c tr ng thu không là ph i đóng c a hàng l i” Ngày nào mà hai ch em Liên ch ng mong ngóng đ i đoàn tàu đêm đi qua Nh ng con
ng i quen thu c, nh ng hành đ ng th ng nh t, nhàm chán M t nh p s ng đ u đ u không có gì thay đ i Nói chung, cu c s ng, con ng i hi n ra qua ngòi bút miêu t c a Th ch Lam trong Hai đ a tr đ u không
có gì khi n b n đ c ph i h i h p, ph i đ i ch , y v y mà đã t o nên m t ch nh th ngh thu t mang đ n cho ng i đ c nh ng nh n th c m i m v con ng i, nói chính xác h n là thân ph n nh ng con ng i nh
bé, t m th ng trong xã h i c Th ch Lam đã h t s c khéo léo g n k t đ c nh ng con ng i, nh ng s
ki n th ng nh t y l i đ chúng tr thành m t th gi i ngh thu t Tác ph m thú v ch t ng nh hi n
th c miêu t r t c k , sáo mòn nh ng cu i cùng ng i đ c l i nh n ra r t nhi u thông đi p có giá tr mà nhà
v n g i g m
Ki u c t truy n c a Hai đ a tr là m t ki u t ch c hành đ ng tiêu bi u cho phong cách ngh thu t c a
Th ch Lam Không ch Hai đ a tr , nhi u tác ph m khác c a ông c ng v y Truy n ng n D i bóng hoàng lan k v m t chàng trai v quê th m bà r i g p l i cô bé hàng xóm gi đã tr thành m t thi u n xinh x n Truy n Gió l nh đ u mùa k v nh ng đ a tr bi t th ng yêu, bi t cho nhau m t t m áo đ ch ng l i cái
l nh đ u mùa Th t nh nhàng, th t gi n đ n Cái đ c đáo, cái đ c s c làm nên phong cách Th ch Lam,
tr c h t chính là ki u c t truy n nh nhàng nh ng khó quên y.V y là d ng nh Th ch Lam không chú
tr ng c t truy n Cái nhà v n mu n làm n i b t lên trong tác ph m này l i chính là tâm t , tình c m c a nhân v t Ch em Liên đang ngh gì? Bu n hay vui? ó m i chính là đi u ngòi bút Th ch Lam đang h ng
t i
Có th nh n th y qua Hai đ a tr ngh thu t miêu t tâm tr ng nhân v t điêu luy n c a ngòi bút Th ch Lam
M i nhà v n có m t phong cách riêng Nam Cao có bi t tài đi vào t ng ngõ ngách tâm tr ng, th hi n sâu
s c nh ng u n khúc c a nhân v t Ông có th phanh phui t t c nh ng s th t c a tâm h n Nguy n Tuân l i
di n t r t hay cái khát khao h ng v cái đ p, cái thanh nhã, cái cao c , cao th ng c a con ng i Song
th hi n nh ng nét tinh t , nh nhàng c a tình c m, c m xúc thì có l trong các nhà v n Vi t Nam hi n đ i
ch a ai h n đ c Th ch Lam
C th , trong thiên truy n ng n này, tâm tr ng c a hai đ a tr , nói chính xác là c a Liên, đ c Th ch Lam
di n t m t cách khéo léo Nhà v n đ tâm tr ng nhân v t t b c l Tâm tr ng c a Liên đ c th hi n qua
th giác và thính giác Hình nh nh ng con ng i n i ph huy n, nh bác ph Siêu, m con ch Tí, v ch ng bác x m, vài ng i đi làm v mu n l ng l đi ngoài ph , bóng t i bao trùm lên t t c ; âm thanh c a ti ng
Trang 6tr ng thu không, tr ng c m canh, ti ng c i khanh khách c a bà Thi điên, vài ti ng đàn b u r i r c c a v
ch ng bác x m đã nói lên m t cách h t s c chính xác nh ng c m xúc bu n man mác, bu n nh ng không
hi u vì sao c a m t tâm h n non tr , ngây th
B ng tài n ng s d ng ngôn t , nhà v n đã d n ng i đ c quay tr v quá kh , đ n v i m t ph huy n nghèo, đang m i lúc m t chìm d n vào đêm t i Ng i đ c d ng nh đang bên c nh nh ng đ a tr mà
l ng nghe nh ng thanh âm bu n bã, mà ch ng ki n nh ng con ng i lam l đang khao khát m t cu c s ng
t i sáng h n Nhà v n đã kh i g i đ c lòng đ ng c m m nh m ng i đ c i u đó lí gi i vì sao nh ng nhân v t c a truy n d ng nh r t bình th ng nh ng đã đ l i m t n t ng m nh đ n v y trong lòng
ng i đ c Nhi u tác ph m khác c a Th ch Lam c ng có chung m t ph ng th c miêu t tâm tr ng nhân
v t nh trong Hai đ a tr Song có th nh n th y, Hai đ a tr là truy n ng n th hi n m t cách t p trung
nh t nét đ c s c ngh thu t nêu trên c a ngòi bút Th ch Lam
Ki u k t c u - k t c u th i gian, k t c u s ki n và nhân v t - trong Hai đ a tr c ng là m t nét khá tiêu bi u cho phong cách Th ch Lam Cách th hi n c a Th ch Lam g n v i ph ng th c c a m t h a s hay m t ngh s nhi p nh Ki u th i gian h i t ng ch xu t hi n có m t l n khi Liên nh l i nh ng ngày gia đình còn Hà N i Song vùng kí c y c ng r t m nh t trong Liên Hà N i trong trí nh c a Liên ch còn là m t vùng sáng r c Ki u th i gian đ o l n, d n nén không th y xu t hi n Th i gian ngh thu t c a Hai đ a tr
là th i gian xuôi chi u, đ u đ u Kho ng th i gian c a tác ph m c ng di n ra trong m t kho ng ng n: t lúc chi u tàn cho đ n đêm khuya, khi chuy n tàu đêm đi qua th tr n Song không ph i vì th mà tác ph m kém
đi s h p d n Ng c l i, v i cách miêu t y, nhà v n đã b t nh n đ c nh p s ng đ u trôi, bu n t , l ng l
n i ph huy n, t a nh m t nh c s đã n m b t đ c nh p đi u c a tâm h n đ th hi n nó trong giai đi u v
s ph n con ng i Ki u th i gian c a tác ph m làm cho ng i đ c có n t ng r ng đây là m t nhát c t c a
cu c s ng Cách th hi n y đã làm t ng tính chân th c c a nh ng hình t ng ngh thu t trong truy n ng n này
Ki u k t c u nhân v t c a tác ph m c ng khá đ c bi t Cái đ c bi t không ph i đ c t o nên t s ph c t p
c a n i tâm nhân v t, c a các tuy n nhân v t đây không có nhân v t đa di n, không có các tuy n nhân v t chính di n, nhân v t ph n di n nh trong tác ph m c a các nhà v n cùng th i khác mà ch có nh ng con
ng i đang l ng l , đ m chìm trong t m t i, bu n bã ó c ng là đi m chung v nhân v t trong nhi u tác
ph m khác c a Th ch Lam
N u ng i đ c đã bi t đ n m t Nguy n Tuân tài hoa kiêu b c, m t Nam Cao sâu s c, m t V Tr ng Ph ng gay g t, quy t li t thì qua nh ng trang v n Hai đ a tr , D i bóng hoàng lan, Gió l nh đ u mùa ta l i
đ c bi t thêm m t Th ch Lam nh y c m, bi t l ng nghe, bi t nâng niu nh ng bi n thái tinh t c a tâm h n
nh ng con ng i nh bé, bình th ng V n Th ch Lam nh c chúng ta c n quan tâm h n n a, c n bi t s ng
t t h n n a v i nh ng ng i xung quanh
Hai đ a tr (chuy n th t c a hai ch em Th ch Lam, theo Nguy n Th Th ), m t trong nh ng truy n ng n hay nh t c a Th ch Lam d a n n trên s t ng ph n gi a ánh sáng và bóng t i Nh ng đi m sáng loé lên trong đêm t i t a nh nh ng ánh diêm soi đêm đông bu t giá s i m nh ng gi c m c a đ a nh trong truy n c tích Andersen Th ch Lam vi t v hai đ a bé s ng m t huy n l , t i t i, sau khi đóng c a hàng
t p hóa nh và nghèo c a m , hai ch em ng i chõng ng m sao, ng m ph Trong bóng t i, hai đ a bé nhìn,
đ m nh ng ánh sao trên tr i và ch đ i nh ng đ m l a hi n ra chung quanh; m i l n g p m t đ m sáng,
cu c s ng n i tâm c a hai ch em l i b ng lên M i đêm, chúng s ng m t hi n th c đ y m ng t ng, m i hình nh t t ngang qua m t, m i âm thanh v ng đ n bên tai gieo vào lòng hai ch em m t m nh đ i, g i l i trong ký c chúng nh ng lam l chung quanh Hai đ a bé nghèo không có gia s n gì, tr bóng t i, và t bóng t i y, d y lên nh ng đ m l a soi r ng tâm h n chúng
Câu chuy n b t đ u t ban chi u, bu i chi u tàn v i nh ng nét r c r : “Ph ng Tây đ r c nh l a cháy và
nh ng đám mây ánh h ng nh hòn than s p tàn Gi y tre làng tr c m t đen l i và c t hình rõ r t trên n n
tr i” (trang 102) Các ngu n sáng to ra t m t đám cháy: m t tr i và mây cùng b c ho , đ t dãy tre làng đen l i -đen l i ch không ph i đen- t đen đ n đen l i đã có chuy n đ ng, r i chính r ng tre đen, l i c t hình trên n n tr i nh m t ngh s t o hình Và chuy n đ ng v n ti t t c: “T i h t c , con đ ng th m th m
ra sông, con đ ng qua ch v nhà, các ngõ vào làng l i x m đen h n n a, gi ch còn ng n đèn con c a ch
Tý, và cái b p l a c a bác Siêu; chi u sáng m t vùng đ t cát Trong c a hàng, ng n đèn c a Liên, ng n đèn
v n nh , th a th t t ng h t sáng l t qua phên n a.” (trang 109)
Trang 7Th ch Lam đi t v mô đ n vi mô, tho t tiên, ng kính nhà v n h ng v m t tr i, t t chuy n sang mây
r i di xu ng nh ng con đ ng làng và “zoom” l i trên ng n đèn c a ch Tý, quay sang b p l a bác Siêu,
d ng l i trên ng n đèn con c a ch em Liên r i chi u xu ng c nh ng “h t sáng” l t qua phên n a Ð y m i
là ph n “ngo i c nh” V phía “n i dung”, ngòi bút c a Th ch Lam nh nhàng l t qua ph huy n ban đêm
“Các nhà đã lên đèn c r i, đèn treo trong nhà bác ph M , đèn hoa k leo lét trong nhà ông C u, và đèn giây sáng xanh trong hi u khách Nh ng ngu n ánh sáng y đ u chi u ra ngoài ph khi n cát l p lánh t ng
ch và đ ng m p mô thêm vì nh ng hòn đá nh m t bên sáng m t bên t i
Ch h p gi a ph vãn t lâu Ng i v h t và ti ng n ào c ng m t Trên đ t ch còn rác r i, v b i, v
th , lá nhãn và bã miá M t mùi âm m b c lên, h i nóng c a ban ngày l n mùi cát b i quen thu c quá, khi n ch em Liên t ng là mùi riêng c a đ t, c a quê h ng này” (trang 103)
Bút d o m t vòng ph huy n, đ n t ng tr m sáng, m i tr m bút r c lên m t chút, nh đ táp sáng cho
ng i và v t, t s hân hoan m ng r chào đón m t ngu n sáng m i: “V phiá huy n, m t ch m l a khác
nh và vàng l l ng đi trong đêm t i, m t đi, r i l i hi n ra An tr tay b o ch :
- Kìa, hàng ph bác Siêu đã đ n kia r i.” (trang 108)
Không ai b b quên, t h t cát, hòn đá, đ n v b i, v nhãn, v th , lá nhãn, bã mía, r i chuy n sang mùi: mùi cát b i, mùi đ t, và mùi quê h ng, l n này nhà v n l i đi t cái nh nh t, h t cát, đ đ n cái l n nh t, mùi quê h ng Ð i s ng ph huy n đêm, t t m ra v i nh ng đi m sáng lác đác nhà bác ph M , nhà ông C u, hi u khách càng v đêm càng khép l i, càng thu nh đi, tàn l i d n v i nh ng đi m sáng cô
đ n cu i cùng, leo lét bên nh ng thân ph n nh nhoi, xoay quanh ng n đèn ch Tý, b p l a bác Siêu, gia đình bác X m v i chi c thau s t tr ng và ng n đèn con c a ch em Liên Úp trên nh ng ch m sáng nh nhoi
y, là m t “vòm tr i hàng ngàn ngôi sao ganh nhau l p lánh, l n v i v t sáng c a nh ng con đom đóm bay
là trên m t đ t hay len vào cành cây” (trang 108), “Qua khe lá c a cành bàng ngàn sao v n l p lánh; m t con đom đóm bám vào d i m t lá, vùng sáng nh xanh nh p nháy r i hoa r ng xu ng vai Liên khe kh , th nh tho ng t ng lo t m t ( )
Tr ng c m canh huy n đang tung lên m t ti ng ng n, khô khan, không vang đ ng ra xa, r i chìm ngay vào trong t i Ng i v ng mãi; trên hàng gh ch Tý m i có hai, ba bác phu ng i u ng n c và n thu c lào” (trang 111) Ð t ngàn sao bên m t con đom đóm, hài hoà cái l n và cái nh , nhà v n t o s t ng ph n không nh ng trong thân ph n con ng i mà còn tìm đ n nh ng t ng ph n trong thiên nhiên, v tr Ngh thu t c a Th ch Lam trong toàn th truy n ng n này là giao c m, ch trong ba ch “ng i v ng mãi”, ông đã
t o đ c m t vùng bí m t c a ch n không ng i, r i tr ng c m canhtung lên, ngàn sao ganh nhau l p lánh, vùng sáng nh xanh nh p nháy r i hoa r ng xu ng vai Liên khe kh
Nh ng ch : mãi, tung, ganh, nh p nháy đây, gi nguyên ch t quy n r bí m t c a chúng, t i sao l i mãi,
l itung, l i ganh, l i nh p nháy? B i vì nh ng ch y đã tách bi t th gi i Th ch Lam v i nh ng th gi i khác, m t th gi i thu n túy ngh thu t, có nh ng ngôi sao ganh nhau, nh ng ti ng tr ng c m canh tung lên
r i chìm vào bóng t i, nh ng con đom đóm t a vùng ánh sáng xanh nh p nháy bung ra nh nh ng cánh hoa khe kh “r ng “ xu ng vai Liên đ y, ng i v ng mãi, m t ch mãi n bao nhiêu ng ý: ng i ch
ng i, ng i mong ng i, quán đêm v ng ch khách, ch s s ng, ch ngày mai Ph huy n Th ch Lam
th m thì nh ng ti ng bí m t nh th , ti ng c a thanh v ng, c a đêm khuya, c a thiên nhiên và con ng i im
l ng giao c m v i nhau trong v tr Ð i di n v i cái nh nhoi t m t i c a ng i dân nghèo trong ph huy n là m t v tr bao la đ y ánh sáng huy n o c a thiên nhiên và v n v t, nh ng v i ch em An, Liên
tr m sáng đ p nh t c a m i đêm là chuy n t u qua t nh l
Hai ch em đêm nào c ng c th c ch t u, không ch đ vâng l i m đón khách mua hàng Th ng nh bu n
ng nhíp m t, nh ng v n d n ch nh g i em d y khi t u đ n, vì sao, vì t u s đ a chúng vi n du ra kh i ph huy n, đem chúng vào nh ng gi c m :
“Chuy n t u đêm nay không gi ng nh m i khi, th a v ng ng i và hình nh kém sang h n Nh ng h
Hà N i v ! Liên l ng theo m t ng, Hà N i xa x m, Hà N i sáng r c vui v và huyên náo
Con t u nh đã đem m t chút th gi i khác đi qua M t th gi i khác h n, đ i v i Liên, khác h n các v ng sáng ng n đèn c a ch Tý và ánh l a c a bác Siêu Ðêm t i v n bao b c chung quanh, đêm c a đ t quê, và ngoài kia, đ ng ru ng mênh mang và yên l ng.” (trang 112)
Ph huy n v i t ng y tâm h n “trong bóng t i mong đ i m t cái gì t i sáng cho s s ng nghèo kh hàng ngày c a h ” và ánh sáng Hà thành do con t u ch đ n, đem l i cho huy n nh vài phút m ng m Nh ng con tàu ch ánh sáng y, ch a đ n đã v i b c đi, nh m t ni m vui v a bùng lên đã l i tàn trong kho nh
Trang 8kh c, “chi c t u đi vào đêm t i, đ l i nh ng đ m than đ bay tung trên đ ng s t Hai ch em còn nhìn theo cái ch m nh c a chi c đèn xanh treo trên toa sau cùng, xa xa mãi r i khu t sau r ng tre.” (trang 112).Con
t u nh chi c que diêm c a đ a bé trong truy n c tích Anderson, lóe lên ánh l a r i tàn ngay trên nh ng
ki p ng i cô đ n b l i trong con ph t ch m ch và đ y bóng t i
K Th i gian trong truy n ng n Hai đ a tr (Tr nh Ng c Trâm):
Th ch Lam đ c đánh giá là m t trong nh ng ngôi sao t a sáng nh t trên b u tr i v n h c Vi t Nam tr c Cách M ng Tháng Tám, m i tác ph m c a ông là s k t tinh toàn v n gi a tài n ng ngh thu t và bút pháp
tr tình Truy n c a Th ch Lam không có c t truy n đ c bi t, gi ng đi u và ngôn ng nhi u ch t tr tình:
M i truy n ng n c a Th ch Lam có c u t và gi ng đi u nh m t bài th tr tình, g i s th ng xót tr c
s ph n c a nh ng con ng i nh bé b t h nh M t gi ng v n bình d mà tinh t , m m m i, uy n chuy n, giàu hình nh, nh c đi u Truy n ng n Hai đ a tr c ng là m t tr ng h p nh th Theo dòng th i gian tác
ph m gi ng nh m t viên ng c quý càng mài càng th y sáng ã có r t nhi u các công trình nghiên c u phân tích cái hay, cái đ p c v m t n i dung l n hình th c ngh thu t c a tác ph m Trong khuôn kh bài
vi t này chúng tôi xin đóng góp m t cách nhìn nh n m i trong vi c phân tích tác ph m trên c s ng d ng
nh ng lý thuy t v th i gian đ làm n i b t nh ng nét ngh thu t đ c s c trong tác ph m trên ba c p đ : tr t
t - th i gian k ti p nhau c a các bi n c trong câu chuy n v i tr t t gi - th i gian trong vi c s p x p chúng c a nhà v n trong truy n k ; th i l u – t c đ lâu c a các bi n c v i gi th i l u (đ dài v n b n);
cu i cùng là t n su t – t c m i quan h gi a kh n ng l p l i c a câu chuy n v i kh n ng l p l i c a chuy n k
Không – th i gian trong truy n ng n Hai đ a tr là m t c nh chi u tàn n i ph huy n nghèo trôi đi r t ch m
ch p, báo hi u cu c s ng t nh t, đ n đi u c a nh ng con ng i n i đây C u trúc không gian l ng vào th i gian, dùng không gian đ đo th i gian là m t trong nh ng thành công ngh thu t đ c s c c a Th ch Lam,
th hi n tài n ng c a tác gi trong vi c c m nh n tinh t t ng b c chuy n c a th i gian trong tác ph m Có
th d dàng nh n th y nhp đi u th i gian trong tác ph m di n ra khá ch m: tác gi đã s d ng th i gian v n
b n tr i dài trong 10 trang gi y đ nói v th i gian c t truy n trong m y ti ng đ ng h (kho ng 6, 7 gi )
Th i gian trong Hai đ a tr đ c đo và c m nh n b ng r t nhi u ph ng ti n khác nhau c âm thanh, hình
nh, không gian Ngay câu m đ u tác ph m th i gian bu i chi u tàn đã đ c c m nh n b ng âm thanh c a
ti ng tr ng thu không “Ti ng tr ng thu không trên cái ch c a huy n nh ; t ng ti ng m t vang xa đ g i
bu i chi u” V y là th i gian đ c đánh d u b i âm thanh c a ti ng tr ng thu không “g i” bu i chi u v Và
b c chuy n t bu i chi u tà đ n lúc ch p cho ng t i đ c báo hi u b ng âm thanh quen thu c c a ti ng côn trùng kêu n i ph huy n nghèo “v ng v ng ti ng ch nhái kêu ran ngoài đ ng”, ti ng vo ve c a mu i
tr c th i kh c c a ngày tàn Th i kh c đó c ng đ c đo b ng nh ng hình nh c a “nh ng đám mây ánh
h ng nh hòn than s p tàn”, và đ c l ng vào không gian “ ph ng tây đ r c nh l a cháy”, “Dãy tre làng
tr c m t đen l i và c t hình r r t trên n n tr i” Th i gian lúc t lúc hoàng hôn đ n lúc s m t i và đêm khuya đ c nh c đi nh c l i nhi u l n, xu t hi n xuyên su t toàn b tác ph m và đ c th hi n nhi u nh t qua hình nh c a ánh sáng và bóng t i Th ch Lam đã khéo léo s d ng hình nh ánh sáng phát ra t nh ng ánh đèn leo lét n i ph huy n trong nhà bác ph M , đèn dây sáng xanh trong các hi u khách, đèn t gánh hàng c a m con ch Tí… làm ph ng ti n đ thông báo th i gian i l p v i ánh sáng là hình nh đêm t i
gi ng kh p toàn b tác ph m Chính hình nh bóng t i c ng đ c coi là m t cung c h u d ng đ c nhà
v n s d ng khéo léo trong vi c th hi n th i gian trong tác ph m Nh v y có th nh n th y r ng, th i gian
c t truy n c a Hai đ a tr ch di n ra trong vòng m y ti ng đ ng h t lúc chi u tà đ n kho ng 9 gi t i
nh ng Th ch Lam đã r t có ý th c trong vi c s d ng r t nhi u các ph ng ti n khác nhau đ th hi n kho ng th i gian ng n đó Th i gian n i ph huy n nghèo d ng nh ng ng đ ng vì s trôi đi h t s c ch m
ch p c a nh ng âm thanh n i vùng quê nghèo, âm thanh c a ti ng tr ng thu không g i bu i chi u v , âm thanh xao xác xa xôi c a c nh ch tàn… t t c nh ng th đó khi n ta c m nh n th i gian trong tác ph m
gi ng nh m t sinh th già c i, đánh gi u s tàn l i, già nua Khi m t tr i s p t t, đó là cái gi kh c c a ngày tàn Khi ch vãn, t c là lúc s ho t đ ng c a con ng i đã h t, c ng là khi đêm đã khuya Ngay trong
th gi i con ng i, âm thanh c ng ít i ch ng kém gì Khi ch vãn thì nh ng ti ng n ào c ng m t theo
b c chân c a con ng i Lúc tr i nhá nhem t i, ti ng n ào n i ch búa c ng m t Ng i ta trao đ i v i nhau, nh ng có l i ma không có ti ng Có ch ng là ti ng c i khanh khách c a bà c Thi, m t bà già h i điên C nh đêm n i ph huy n tái hi n chân th c b c tranh cu c s ng nghèo nàn, đ n đi u, t nh t c a
nh ng con ng i n i đây Bên c nh đó, kho ng th i gian c a ngày tàn c ng đ c th hi n rõ nét qua không
Trang 9gian ng p tràn bóng t i Trong cái không gian ch a đ y bóng t i y, s hi n di n c a ánh sáng càng làm bóng t i s m đem h n và cu c s ng con ng i càng tr lên đ n đi u, leo l t
Kh o sát toàn b th i gian v n b n 10 trang có t i 25 l n tác gi nh c t i hình nh bóng t i và đêm t i
Kh o sát v tr t t th i gian trong tác ph m, có th phân chia v n b n thành 10 c nh:
A: o n m đ u: Miêu t c nh chi u tàn (10 dòng): c nh hoàng hôn n i ph huy n (kho ng 4, 5 gi chi u) B: C nh hai ch em Liên và An ng i trên chi c chõng p p nhìn ra ph huy n lúc x chi u (7 dòng)
C: C nh ph huy n b t đ u lên đèn: “Các nhà đã lên đèn c r i, đèn treo trong nhà bác ph M , đèn Hoa Kì leo lét trong nhà ông C u, và đèn dây sáng xanh trong hi u khách” Qua hình nh ánh sáng t nh ng ng n đèn báo hi u tr i b t đ u t i d n
D: Hai m con ch Tí d n hàng khi tr i nhá nhem t i
E: Tr i b t đ u t i, hai ch em Liên chu n b đóng c a d n hàng
F: C Thi điên đ n mua r u r i bóng c l n vào bóng t i
G: Ph huy n b t đ u vào đêm: “đ ng ph và các ngõ con ch a đ y bóng t i”, “trên tr i hàng ngàn ngôi sao ganh nhau l p lánh, l n v i v t sáng c a nh ng con đom đóm bay là là m t đ t”
H: Hai ch em Liên và An đ i chuy n tàu lúc 9 gi đi qua huy n ó là s ho t đ ng cu i cùng c a đêm khuya
I: C ph huy n chìm trong đêm t i khi chuy n tàu đi qua
N u quy đ nh m i c nh đ c ghi b ng m t ch cái in hoa (A, B, C…) và th i gian quá kh xa nh t đ c tính t s 1 đ n hi n t i g n nh t là s l n nh t M i c nh đ u đ c tóm t t qua n i dung và th i gian t ng
ng c a nó, d nh n th ytác ph m đ c s p x p theo đúng tr t t niên bi u: A1- B2- C3- D4 – E5 – F6 – G7 – H8 – I 9 – H10 Toàn b câu chuy n đ c k theo đúng tr t t v th i gian t lúc chi u tà, đ n lúc tr i nhá nhem t i r i k t thúc là th i đi m ph huy n lúc đêm khuya Tuy nhiên đi u đáng chú ý là trong chu i th i gian đó, H8 đã có s quay ng c v m t th i gian Trong t ng s 99 dòng v n b n c a H8, có 4 dòng xu t
hi n s quay ng c bên trong c a nhân v t “Liên nh l i khi Hà N i ch đ c h ng nh ng th c quà ngon, l - b y gi m Liên nhi u ti n - đ c đi ch i b h u ng nh ng c c n c l nh xanh đ Ngoài ra, k
ni m nh l i không r r t, ch là m t vùng sáng r c và l p lánh Hà N i nhi u đèn quá!” Vi c ngoái l i quá
kh v m t Hà N i sáng l p lánh và huy n náo có vai trò quan tr ng trong vi c th hi n s t ng ph n gay
g t gi a quá kh v i hi n t i, gi a ánh sáng v i bóng t i, gi a lãng m ng và hi n th c, gi c m đ p và s
th t nghèo kh … t t c t o nên bi n đ ng sâu kín trong tâm h n Liên Chính s ngoái l i này giúp th hi n
rõ nh t n i tâm c a nhân v t: n i bu n c a Liên tr c c nh s ng t nh t, nghèo khó n i ph huy n và c
m t i sáng v m t Hà N i náo nhi t và ph n hoa
Xuyên su t toàn b th i gian v n b n là 10 trang, t ng ng v i 10 l p, c nh tác g a ch t p trung vào th i gian c t truy n kho ng 5 gi đ ng h , nh v y có th th y nh p đi u th i gian di n ra khá ch p ch p Tuy nhiên không ph i t c đ truy n d i đ u trong toàn b tác ph m, và m i c nh l i ng v i 1 trang th i gian
v n b n Th c t nh p đi u truy n gi m d n t lúc m đ u đ n lúc k t thúc tác ph m, đ c bi t t c đ truy n
di n ra ch m nh t là khi hai ch em Liên c th c đ i tàu lúc 9 gi t i đi qua huy n Lúc này th i gian c t truy n là 3 gi nh ng chi m t i 7 trang v n b n i u này giúp tác gi th hi n rõ nh t đ i s ng n i tâm c a nhân v t Liên Cô th y bu n và xót th ng cho cu c s ng và con ng i n i đây Ngày nào Liên c ng
ch ng ki n c nh chi u tàn n i ph huy n, đó có cu c s ng lam l , v t v c a nh ng con ng i nghèo khó
nh m con ch Tí, c a nh ng đ a tr nghèo lom khom nh t thanh n a, thanh tre, hay b t c cái gì có th dùng đ c c a các ng i bán hàng đ l i, “Liên trông th y đ ng lòng th ng nh ng chính ch c ng không
có ti n đ mà cho chúng nó”
Bao trùm toàn b tác ph m là không gian đêm t i, bóng t i ng p tràn m i n i và xu t hi n v i t n su t khá nhi u (g n 30 l n), đ i l p v i nó là hình nh ánh sáng leo lét Chính đi u này khi n tác ph m đ c coi là truy n k l p l i (k n l n đi u x y ra m t l n) Ngay t đo n m đ u, di n m o ph huy n đ c Th ch Lam tái hi n là m t khung c nh bu n, là c nh chi u tàn đi d n vào đêm khuya, toàn b khung c nh ph huy n hi n ra v i t t c nh ng cái tiêu đi u, xác x , tàn l i “Chi u chi u r i” nh là m t l i th ng th t, bàng hoàng nh m t ti ng th dài n t ng v bu i chi u khá sâu đ m Th ch Lam đã ch n m t phiên ch tàn đ nói lên đ c t t c b m t c a ph huy n Ch là n i bi u hi n s c s ng c a m t làng quê, bi u hi n thu n phong m t c c a làng quê vì th hình nh nh ng ngày ch phiên bao gi c ng đông vui t p n p Tuy nhiên, Th ch Lam l i ch n ngày ch phiên đ nói cái xác x tiêu đi u c a ph huy n M c dù không t bu i
ch phiên nh ng ông đã t nh ng ph ph m còn l i c a bu i ch , đó c ng là cách bi u hi n c nh s ng chân
th c nh t n i ph huy n Nh ng con ng i cu i cùng trao đ i v i nhau r i b c vào các ngõ t i Rác ch là
Trang 10nh ng th ph th i: “rác r i, v b i, v th , lá nhãn và bã mía, nh ng thanh n a thanh tre… L tr v n còn ra bòn mót, nh t nh nh Ng i bán trông vào ng i mua và ng c l i nh ng t t c ch là s vô v ng, là
m t vòng l n qu n c a cu c s ng Mùi v to ra trong không gian này là m t th mùi đ c tr ng c a s nghèo nàn ó là mùi bã mía, v b i, v th , đ t m, mùi khói, mùi c … Cái mùi v y c ng góp ph n làm cho khung c nh thêm ph n tàn t , héo úa
Có th th y xung đ t gi a bóng t i và ánh sáng trong tác ph m khá m nh m Ánh sáng và bóng t i đang giao tranh nhau Ánh sáng y u d n ban đ u là “b u tr i đ r c nh l a cháy, mây ánh h ng nh hòn than
s p tàn” sau đó là bóng t i hi n d n trên ng n tre và cu i cùng bao trùm lên khu ph huy n đây ánh sáng
và bóng t i còn mang ý ngh a t ng tr ng, ánh sáng là c m , bóng t i là nghèo nàn và cô đ n; m đ u chuy n ánh sáng t t d n, bóng t i chi m l nh Chính cái ánh sáng cu i cùng y báo hi u rõ màn đêm - màn đêm v a sâu v a dày s di n ra ti p đó Ánh sáng càng ngày càng thu nh ph m vi ho c xa xôi nh ánh sáng c a ngôi sao trên b u tr i, ho c y u t m đ m l t qua khe c a khép h ho c to trên cái bóng tre c a
ch Tí Ánh sáng y bi u hi n m t s tàn l i c ng đ th p và kh n ng thu h p c a nó Th ch Lam đã khéo léo miêu t , nh n xét m t cách tinh t , sâu xa b c đi th i gian n i ph huy n nghèo Trên cái n n y,
nh ng c nh đ i, nh ng con ng i bé nh , lam l đang m d n trong đêm t i đ c kh c h a rõ nét S xu t
hi n v i t n su t quá l n c a hình nh bóng t i và ánh sáng trong Hai đ a tr c ng gi ng nh s l p l i c a
t ch i trong Chí Phèo hay vi c l p l i m t chi ti t, m t tình th , m t câu nói (“Bi t r i, kh l m nói
mãi”) là m t d ng ý đ c bi t c a tác gi khi mu n nh n m nh m t ý đ ngh thu t nào đó S l p l i liên t c hình nh “bóng t i” trong Hai đ a tr có nh p đi u t ng d n t lúc m đ u đ n khi k t thúc tác ph m nh báo hi u không gian bóng t i đang bao trùm và nu t ch ng toàn b cu c s ng và con ng i n i ph huy n nghèo nàn
Bóng t i khép l i nh ng m ra nh ng c m xúc nh nhàng, sâu l ng trong lòng đ c gi v nh ng c nh đ i, tình ng i n i ph huy n tiêu đi u Vì th Hai đ a tr đ c ví nh m t bài th tr tình đ y xót th ng Ch t
th y đ c bay lên t m t cu c s ng còn l m than c c c c a nh ng ki p ng i bé nh vô danh trong xã
h i c (h s ng l m l i gi ng nh nh ng cái bóng v t v trong không gian ph đ y bóng t i n i ph huy n)
c bi t ch t th y còn đ c toát lên t chính nh ng câu v n, gi ng đi u v n mà tác gi s d ng Câu v n
c a Th ch Lam t r t sát s th t, s vi c Nh ng đi u đó không có ngh a đây ch có s kh p đúng đ n ngh t th Ti t đi u buông chùng c a câu m đ u thiên truy n th hi n rõ nh t đi u này: “Ti ng tr ng thu không trên cái chòi c a huy n nh ; t ng ti ng m t vang xa đ g i bu i chi u” Cái lõi ng pháp c a câu ch
đ c nh n ra v sau, nh ng s c m nh n c a ng i đ c đã th c s đ c kh i hành t tr c cùng c m danh t đ c đ o lên trên Trong câu này cái đáng chú ý còn có t “g i” Nó xác l p m t t ng quan m i (dù vô hình) gi a các s v t mà t báo hi u ch ng h n không nói lên đ c D nhiên câu v n v a nêu không
ch Th ch Lam m i vi t n i Nh ng đi u quan tr ng là nó xu t hi n có quy lu t ch không ng u nhiên,
nh m nh n m nh m t đi u gì khác h n nh ng s ki n n i trên b m t Xin chú ý thêm hai câu v n khác
đ ng k nhau: “ Chi u, chi u r i M t chi u êm nh ru, v ng v ng ti ng ch nhái kêu ran ngoài đ ng
ru ng theo gió nh đ a vào” Trong câu đ u d ng nh th a m t ch “chi u”, xét theo góc đ thông tin bình th ng Nh ng th c ra đây còn có thông tin v tâm tr ng mà riêng hai ch “chi u r i” ch a truy n t i
đ c (do thi u v ng nh p đi u) M t khác, n u không có ch chi u “th a ra” y, s buông l i êm đ m c a câu sau s ít có hi u qu Không ch d ng l i đó, có th nh n th y chính cái c u t c a truy n c ng làm nó
gi ng v i m t bài th giàu ch t tr tình Truy n có k t c u vòng tròn xoay quanh hình nh bóng t i đ c l p
đi l p l i nhi u l n xuyên su t toàn b 10 trang v n b n và đ c miêu t t nhi u góc đ khác nhau, nhi u
th i đi m khác nhau v i nh ng cách di n đ t khác nhau: bu i chi u hòn than s p tàn”, “m t đen l i”, “chi u, chi u r i”, “bóng t i ng p đ y”, “b c c a bu i chi u”, “ngày tàn” Hình nh bóng t i gi ng nh cái n n không gian ngh thu t c a tác ph m và không gian xã h i c a con ng i B i t i là lúc ch Tí xu t hi n “t i
đ n ch m i d n cái hàng d i g c cây bàng”; v đêm bác ph Siêu m i xu t hi n nh m t ch m l a nh và vàng l l ng đi trong đêm t i, m t đi r i l i hi n ra … bóng t i là n i c Thi mang đ n và mang đi “m t
ti ng c i khanh khách nh d n” , m t c Thi cu c đ i không rõ ràng nh ng rõ ràng là đang ch a n m t
n i lòng u u t c chìm trong bóng t i; v ch ng bác X m thu g n trên manh chi u ch t h p, v i ch em Liên, tác gi k t m h n nh ng tâm tr ng, nh ng suy ngh c a hai đ a trong đêm t i: đêm t i ng p đ y trong đôi m t c a Liên, Liên thích ng i yên l ng ng m nhìn trong đêm t i và ch đón đoàn tàu v t qua, Liên
nh p d n vào gi c ng yên t nh nh đêm trong ph t ch m ch và đ y bóng t i… Hình nh bóng l p đi l p
l i, dù tr c ti p hay gián ti p c ng chính là cách đ tác gi b c l ch đ tác ph m qua c m quan xót th ng
và t o cho truy n có âm h ng, c u t nh m t bài th tr tình Ch t tr tình y còn đ c th hi n gi ng