PHÂN TÍCH: IV... “Nguy n Thi đã dành cho chúng ta nh ng trang sách th t quý... Không ch có th... Nên t lúc còn bé tí, Vi t đã dám xông vào đá cái th ng đã gi t cha mình.
Trang 1PH N 1:
TR NG TÂM KI N TH C:
1 C m nh n, phân tích so sánh tính cách các nhân v t Chi n, Vi t
2 Màu s c Nam B (ch t Nam B ) trong tác ph m
3 S g n bó sâu n ng gi a tình gia đình v i tình đ t n c, gi a truy n th ng gia đình v i truy n th ng dân
t c và s c m nh tinh th n to l n c a con ng i Vi t Nam, dân t c Vi t Nam trong kháng chi n ch ng M
4 Nh ng đ c s c v t t ng, v sáng t o tình hu ng, cách xây d ng nhân v t, ngh thu t tr n thu t và ngôn
ng , gi ng đi u trong tác ph m Nh ng đ a con trong gia đình c a Nguy n Thi
5 Nh ng bi u hi n c a khuynh h ng s thi trong đo n trích truy n ng n Nh ng đ a con trong gia đình
c a Nguy n Thi (Chú ý so sánh v i R ng xà nu c a Nguy n Trung Thành)
6 Hình nh con ng i Vi t Nam th i ch ng M qua hai tác ph m R ng xà nu c a Nguy n Trung Thành và
Nh ng đ a con trong gia đình c a Nguy n Thi
I VÀI NÉT V TÁC GI VÀ TÁC PH M:
1 Vài nét v tác gi :
- Nguy n Thi (1928-1968) tên khai sinh là Nguy n Hoàng Ca (bút danh khác là Nguy n Ng c T n), quê huy n H i H u, tnh Nam nh S m m côi cha t n m m i tu i, m đi b c n a, Nguy n Thi ph i ch u
v t v , t i c c t nh N m 1943, m t ng i anh đ a ông vào Sài Gòn N m 1945, ông tham gia Cách M ng
và sau đó gia nh p l c l ng v trang Nguy n Thi v a c m súng chi n đ u, v a h ng hái tham gia ho t
đ ng v n ngh (v tranh, so n bài hát, sáng tác đi u múa, )
- N m 1954, ông t p k t ra B c, công tác T p chí V n ngh quân đ i Th i gian này ông vi t truy n ng n
v i bút danh Nguy n Ng c T n N m 1962, ông tình nguy n tr v mi n Nam đánh gi c Nguy n Thi hi
sinh m t tr n Sài Gòn, trong cu c T ng t n công T t M u Thân n m 1968 N m 2000, ông đ c t ng Gi i
th ng H Chí Minh v v n h c ngh thu t
- Sáng tác c a Nguy n Thi thu c nhi u th lo i nh th , bút kí, truy n ng n, ti u thuy t, Các tác ph m
chính đ c s u t m trong cu n “Truy n và kí” xu t b n n m 1978 Trong đó có nh ng truy n n i ti ng nh
“ ôi b n”, “Ng i m c m súng”, “M v ng nhà”, “Nh ng đ a con trong gia đình”, ngoài ra ông còn
có t p th “H ng đ ng n i” vi t n m 1950
- Sinh ra Mi n B c nh ng đã g n bó sâu n ng v i nhân dân Mi n Nam, Nguy n Thi th c s x ng đáng
v i danh hi u “nhà v n c a nông dân Nam B ” trong cu c chi n đ u ch ng M c u n c nhân v t có cá tính
m nh m Sáng tác c a Nguy n Thi g m nhi u th lo i: bút ký, ti u thuy t, truy n ng n…v a giàu ch t hi n
th c v a th m đ m ch t tr tình, đ m ch t Nam B , th hi n n ng l c phân tích tâm lí s c s o
NH NG A CON TRONG GIA ÌNH (PH N 1)
Giáo viên: PH M H U C NG TÀI LI U BÀI GI NG
ây là tài li u đi kèm v i bài gi ng Nh ng đ a con trong gia đình (Ph n 1) thu c khóa h c Luy n thi THPT qu c gia
Trang 21 Vài nét v tác ph m:
Nh ng đ a con trong gia đình đ c Nguy n Thi sáng tác tháng 2/1966, t i chi n tr ng Nam B , khi chi n
l c Chi n tranh C c b do đ qu c M ti n hành đang di n ra r t ác li t mi n Nam Vi t nam Tác ph m
đ c in trong t p Truy n và kí (1978) c a Nguy n Thi
II S T DUY V O N TRÍCH: Xem Video bài gi ng
III PHÂN TÍCH:
IV TÀI LI U THAM KH O:
A Các ph ng th c di n t tâm lí nhân v t
Tâm lí con ng i là đ i t ng quan tr ng c a v n h c, đ c bi t là các th truy n, kí Kh c h a nhân v t,
không th không phân tích, di n t tâm lí nhân v t
Có nhi u ph ng th c di n t tâm li nhân v t: dùng bút pháp gián ti p (còn g i là bút pháp ngo i hi n), ngh a là di n t tâm lí nhân v t b ng nh ng hành vi và bi u hi n bên ngoài, d ng đ i tho i gi a các nhân
v t; dùng bút pháp tr c ti p, ngh a là di n t , phân tích n i tâm nhân v t tr ng h p sau, nhà v n có th
dùng l i tr n thu t theo ngôi th nh t (nhân v t t k chuy n mình) hay tr n thu t theo ngôi th ba nh ng
đi m nhìn và l i k l i theo gi ng đi u c a nhân v t (l i n a tr c ti p) Khi tr n thu t theo đi m nhìn c a
nhân v t và dùng th pháp đ c tho i n i tâm; nhà v n ph i r t thông hi u tâm lý và ngôn ng riêng c a m i
nhân v t
Do quan ni m đ n gi n v con ng i, v n h c c trung đã ch y u di n t tâm lí nhân v t b ng bút pháp
ngo i hi n và hình th c c l V n h c hi n đ i, do quan ni m con ng i là m t th gi i riêng bi t, phong
phú, ph c t p, đ y bí n, nên s dung ph i h p m i ph ng th c, đ c bi t phát huy l i di n t , phân tích tâm
lí nhân v t m t cách tr c ti p, s d ng r ng rãi l i tr n thu t theo đi m nhìn c a nhân v t và th pháp đ c
tho i n i tâm
B M T S NH N NH V SÁNG TÁC C A NGUY N THI VÀ NH NG A CON TRONG GIA ÌNH
1 “… Nguy n Thi có xu h ng bám sát hi n th c m t cách nghiêm nh t, không ch u th mình theo nh ng
t ng t ng d dãi và th ng trung thành v i nguyên m u xã h i mà ông l a ch n trong th c t i Ông ch
y u vi t v nông dân trong cách m ng dân t c dân ch nóng b ng, quy t li t Ông không ng n ng i khi vi t
v hi sinh gian kh , nh ng tác ph m luôn luôn toát lên không khí l c quan Ông đã t o đ c s hài hoà gi a
chi u sâu c a hi n th c v i t m cao c a lí t ng và th m m Nguy n Thi đã hình thành đ c m t phong
cách ngh thu t đ c đáo: phong cách dân gian giàu tính hi n đ i, s c s o mà v n r t tr tình; nhân v t đ c
trình bày trong m i quan h ph c t p và trong s v n đ ng, phát tri n; chi ti t ch n l c hàm ch a chi u sâu
tri t lí; l i k truy n t nhiên nh chính cu c s ng v y”
(T đi n v n h c b m i, m c Nguy n Thi, do Tr n H u Tá biên so n, Nxb Th gi i, 2004.)
2 “[…] V n xuôi Nguy n Thi tuy c ng n m trong khuynh h ng hi n th c nh ng l i đ i t i s t ng h p
nhi u s c thái th m m đa d ng và th ng nh t Hi n th c cách m ng đ c bi u hi n c cái d d i gay g t
nh t c a nó và c trong cu c s ng, sinh ho t h ng ngày Nguy n Thi l ch s đã th m sâu vào cái h ng
ngày, n i dung s thi c a th i đ i đã th m nhu n vào m i bi u hi n c a đ i s ng, sinh ho t, th s , đ i t ,
nh ng v n đ b c xúc c a v n m nh dân t c, giai c p tr thành v n đ c a m i gia đình, m i cu c đ i
Nhân v t c a Nguy n Thi mang khát v ng gi i phóng c a dân t c và nhân dân, là nh ng con ng i s thi
th c s nh ng không b c l hoá, lí t ng hoá mà v n hi n ra trong môi tr ng c a đ i s ng sinh ho t
Trang 3h ng ngày truy n ng n và kí Nguy n Thi, bên c nh cái hi n th c d d i v i nh ng xung đ t gay g t,
quy t li t l i v n có m t ch t tr tình trong tr o, n ng h u và c s h n nhiên, tr trung toát ra t đ i s ng
c a nh ng ng i nông dân Nam B giàu s c s ng, kho kho n và l c quan Nguy n Thi c ng không thi u
nh ng chân lí sâu s c c a đ i s ng cách m ng, nh ng có đi u là nh ng chân lí y đ c c m nh n và nói lên
m t cách bình d , c th mà sâu s c, đ m ch t dân gian […]”
(Nguy n V n Long, S v n đ ng và nh ng thành t u v n xuôi Vi t Nam giai đo n 1945 – 1975, in trong
V n h c Vi t Nam trong th i đ i m i, Nxb GD, 2001, 176)
3 “Nguy n Thi đã dành cho chúng ta nh ng trang sách th t quý Nói v thành công c a m t nhà v n d
nhiên ph i k đ n nhi u y u t Song nói gì thì nói, đi u quan tr ng nh t là tâm h n tác gi Nguy n Thi là
m t tâm h n tha thi t yêu th ng và c m thù mãnh li t i u đó khi n cho nh ng trang vi t c a anh th t
giàu có v hình t ng, và m i hình t ng đ u rung đ ng chúng ta sâu s c ta hi u lòng yêu quê h ng c a
anh thi t tha nh ng nào trong cái l p lánh cu n cu n c a sông Sài Gòn vào đ u mùa tôm, n c pha b c khi anh b c chân vào vùng đ t thép C Chi; qua hình nh nh ng cây d a vòi v i hiên ngang v n nh ng tàu lá
r ngôi ra hong n ng gi a b u tr i trong xanh và l ng gió vùng Tam Ngãi… Không gian và th i gian c a
Nguy n Thi luôn luôn ch a đ y âm thanh, màu s c, h ng v , t t c th m đ m m t cái gì nh h n đ t
n c, h n dân t c t x a v n sinh s ng trong không khí ta th , trong mái xu ng v a c p b n, trong tiêng
sào hái qu và mùa qu chín, trong ti ng chày đ p đ t vang v ng trên cánh đ ng hay ti ng hát d a em l nh
lót gi a tr a hè…[…]
Nh ng v m t bút pháp, đ c Nguy n Thi, tôi l i ph ng ph t ngh đ n Nam Cao Có ph i hai nhà v n đ u có
xu h ng bám sát l y hi n th c m t cách nghiêm ng t, không ch u th mình theo nh ng t ng t ng d dãi,
và th ng trung thành v i nguyên m u mà h l a ch n trong th c t i? Có đi u ngày x a Nam Cao ch n
t ng l p ti u t s n trí ht c nghèo và nh ng ng i nông dân cùng qu n Ngày nay Nguy n Thi ch n
nh ng ng i anh hùng xu t thân t qu n chúng lao kh và qu t c ng d i lá c cách m ng
Nh ng có l ch g p g ch y u c a hai cây bút này là s hi u bi t c n k tâm lí con ng i, kh n ng
nh p th ng vào dòng tâm t c a nhân v t đ quan sát, phát hi n và phân tích m t cách t m , đ ng th i thông qua đó mà d n d t câu chuy n m t cách linh ho t Nh ng đ a con trong gia đình có th coi là m t truy n
ng n xu t s c nh t c a Nguy n Thi v ph ng di n này
Câu chuy n bi th ng mà hùng tráng, d d i mà chan ch a ân tình đ c thu t l i qua dòng h i c khi đ t
khi n i c a m t anh tân binh d ng c m b tr ng th ng và l c đ ng đ i gi a chi n tr ng, sau m t tr n đánh
ác li t còn đ l i khói l a mù m t và xác gi c ng n ngang L i k chuy n theo quan đi m nhân v t này cùng
m t lúc trình bày đ c câu chuy n t ng n ngu n xa x a c a nó, v a bi u hi n đ c đ c đi m tính cách
nhân v t, đ ng th i nh ng hi n t ng, nh ng s vi c bình th ng c ng tr nên h p d n Ta hi u đây là m t
chú gi i phóng quân còn r t tr , xu t thân t m t gia đình nông dân nghèo vùng đ ng b ng Nam B : “Vi t
t nh d y l n th hai lúc tr i l t ph t m a Ti ng máy bay t t h n, ch còn h i gió l nh đang lùa trên má ch
nhái kêu d y lên Vi t l ng nghe, đúng là nh ng con ch nái b ng tròn vo, m t th i l i, hay ng i li m mép kêu uôm uôm Có ai đi soi ch g n đây không? quê Vi t, nh ng đêm nh đêm nay, đèn soi nh p nhoáng
đ y đ ng…” D nhiên đây không ph i ch là chuy n th pháp ngh thu t Hay nói m t cách khác, s d có
đ c th pháp y là do nhà v n am hi u sâu s c và đ ng c m th c s v i nhân v t c a mình i u đó giúp
Nguy n Thi có b n l nh không ch u lùi b c khi c n bi u hi n nh ng tâm tr ng n a m n a th c, n a điên
Trang 4n a t nh, tâm tr ng đang trong quá trình t xác đ nh khi trái tim đã c m th y mà lí trí ch a nh n ra, tình
tr ng con ng i ch a t ch đ c, tâm trí t n m n, b i r i, qu n qu i…”
(Nguy n ng M nh, S c s ng ngòi bút Nguy n Thi, in trong Nhà v n, t t ng và phong cách, Nxb V n
h c, HN, 1983)
C NH NG A CON TRONG GIA ÌNH C A NGUY N THI (NHẨ GIÁO KIM H I)
ã có m t l n nào, tôi th đi m l i trong trí nh c a mình tên nh ng tác ph m chính c a Nguy n Thi:
Ng i m c m súng, M v ng nhà, Nh ng đ a con trong gia đình, Nh ng s tích đ t thép, c m c a
đ t, Chuy n xóm tôi, xã Trung Ngh a… r i s c ngh ra r ng: hình nh làm nên m t Nguy n Thi trong
n n v n h c c a chúng ta không ph i là c m h ng v nh ng gì l l m, xa v i, bay b ng, mà là M , là t, là Quê h ng, làng xóm, nh ng cái g n bó ru t rà, thân thi t v i đ i s ng thu n h u và còn r t nhi u c c kh
c a con ng i c Nguy n Thi, th y tác ph m c a ông n ng nàn h i th thô phác, m áp và m nh m c a
đ t đai, nh ng nhân v t c a ông c m ch c vào đ i s ng, luôn luôn l n l n trong gian nguy v t v , da d c
đ au lên vì n ng gió, kh u súng lúc nào c ng m tay ng i và áo qu n d ng nh v n đ m ch t m hôi
m n mòi, khét cháy
Có th b i v y mà khi ngh đ n Nguy n Thi, trong óc tôi th ng c hay hi n v m t ý th c a Nadim
Hikmet:
Làm đám mây r t thích
Làm con chim l i càng thích h n
Nh ng tôi vui s ng đ c làm con ng i,
Và cái yêu thích nh t c a tôi là đ t,
… H c r i xa m t đ t là m t n i bu n xâm chi m l y tôi …
Nguy n Thi hay vi t v ng i anh hùng Ph m ch t anh hùng, có th nói, luôn có m t các m c đ khác
nhau trong h u nh t t c các nhân v t chính di n trong tác ph m c a ông Nh ng đó là ki u ng i anh hùng – con đ c a đ t cày và sông n c; đó, cái anh hùng hòa l n v i cái bình d , s cao c hi n ra d i v thân
thu c, g n g i, ch t phác t nhiên, và r t l m khi ch t anh hùng l i b c l ra qua nh ng bi u hi n đ n là th
ngây, ng ngh nh
Có c m giác nh , khi tìm cách lí gi i, c t ngh a ph m ch t anh hùng c a con ng i, Nguy n Thi đã r t tâm
đ c v i ý t ng ngh thu t này: ng i anh hùng đó là s n ph m sinh ra t th i đ i Nh ng ng i anh hùng
l i không ch là s n ph m c a th i đ i mà thôi c Nguy n Thi, ta th y rõ: ph m ch t anh hùng c a h còn
ph i đ c hi u nh s ti p n i m t ngu n c i, m t n p nhà, còn ph i đ c xem nh là truy n th ng, là di
s n, m t di s n thiêng liêng mà các th h cha anh đã truy n l i, đã bàn giao l i cho l p cháu con Tôi th y
Nguy n Thi hình nh không mu n chia s v i lo i c m h ng thiên v khai thác nh ng xung đ t lí t ng
gi a nh ng con ng i trong m t gia đình hay dòng h H ng thú ngh thu t c a ông d n c cho ki u gia đình nh gia đình ch Út trong Ng i m c m súng và nh t là trong M v ng nhà, đó, ng i m đã đem l i cho đ a con không ch m t hình hài mà còn là m t t m g ng v cách s ng
Nh ng v trí trung tâm c a M v ng nhà đang là nh ng đ a tr còn r t nh và còn ch a r i kh i mái nhà
c a cha m V n đ s có ý ngh a nhi u h n trong m t truy n ng n khác, cái truy n ng n mà gi đây ta bàn
t i, truy n Nh ng đ a con c a gia đình
Nhân v t chính trong thiên truy n là nh ng thanh niên đã b c sang l a tu i m i tám đôi m i, đã tr
thành nh ng chi n s xông pha tr n m c, và đã l p chi n công Hai ch em Chi n, Vi t – tên nh ng thanh
Trang 5niên y – đã t ng b n gi c trên sông nh Th y Riêng Vi t, c u em trai, còn “di t đ c m t xe đ y M v i
sáu th ng M l ” trong m t tr n đ lê đ m máu V y mà trong tác ph m, Nguy n Thi v n th hi n h trong
t cách nh ng đ a con H qu có đ c miêu t trong quan h v i anh em đ ng đ i: anh Tánh, anh Công…
Th nh ng h v n đ c miêu t nhi u h n trong quan h v i gia đình
Còn m t đi m khác n a gi a truy n ng n này v i truy n M v ng nhà mà ta v a nh c đ n: đây, đ c nói
t i nh nh ng đ a con trong gia đình l i là Chi n, Vi t, nh ng ng i mà gia đình th c đã không còn n a:
cha m đ u đã hi sinh, ngôi nhà c đã nh ng đ làm tr ng h c, bàn th má ph i g i sang nhà khác, và b n thân thì đang chi n đ u n i xa… Nh ng ngay c v i nh ng ng i nh th , hình nh c a gia đình, nh ng
kí c v gia đình, nh ng tình c m v i gia đình và nh ng truy n th ng mà h là l p ng i k t c… t t c v n
s ng nh là m t th c th , m t ngu n sinh l c nuôi d ng tinh th n, m t ngu n sáng soi đ ng cho con
ng i c m xúc, ngh suy, hành đ ng
*
* *
Nh ng đ a con trong gia đình có m t l i t s mang khá nhi u nét riêng Câu chuy n đ c thu t l i không
hoàn toàn theo tr t t th i gian mà ch y u là nh p theo dòng h i t ng miên man đ t n i c a Vi t, vào lúc
ng i chi n s tr y b th ng sau cu c đ lê, c liên t c ng t đi r i t nh l i trong hoàn c nh ch có mình
v i mình gi a m t chi n tr ng mênh mông đ y bóng t i – bóng t i c a màn đêm và bóng t i do m t Vi t
b th ng nên không th nhìn th y gì bên ngoài
Khi ch n ki u k chuy n này không rõ tác gi có ngh đ n và có ch u nh h ng gì c a l i vi t theo “dòng ý
th c” c a tác gi b i tìm th i gian đã m t hay không Nh ng l i thu t chuy n mà Nguy n Thi đã ch n
qu có giúp tác gi d dàng c t b nh ng t m vách ng n gi a quá kh và hi n t i, gi a cái đang tr c m t
và cái đã thành k ni m xa x a, gi a nh ng chi ti t thoáng đ n thoáng đi, t ng ch ng nh bâng qu , nh
ng u nhiên, v i nh ng t t ng tình c m l n lao, tr ng đ i
Hãy dõi theo m t đo n v n nào đó, ch ng h n nh cái đo n b t đ u t câu: “Vi t t nh d y l n th hai lúc tr i
l t ph t m a” Ti ng máy bay, ti ng đ ng duy nh t mà Vi t nghe th y trên m t bãi chi n tr ng đã tr nên
v ng l ng t l n tnh đ u tiên, bây gi đã t t h n r i Ch còn ti ng “ ch nhái kêu d y lên” Âm thanh y d n
Vi t tr l i nh ng ngày còn ch a đi b đ i, nh ng đêm tr i v a d t m a, hai ch em lóp ngóp ra đ ng soi đèn b t ch “C i t lúc đi cho đ n lúc v ” M ch liên t ng miên man tràn đ n chú N m, vì “khi đ ch vào thùng, chú N m th nào c ng sang” R i ý ngh l i đi t “Vi t th ng chú N m…” l n l n chuy n qua
cu n s gia đình mà chú v n ghi đ u đ n, và nh ng gì cu n s y g i lên n đây, dòng ý ngh ch t đ t, vì
Vi t l i ng t đi o n v n ti p li n sau c ng th Nó m đ u đ t ng t v i câu: “Vi t choàng d y” Ta s
không còn g p đây ti ng ch kêu đêm Ch có, trong bu i ban ngày, ti ng chim cu r ng gù gù đâu đó
Ti ng chim g i nh chi c ná thun Và chi c ná thun, đ n l t nó, th t không ng mà c ng th t t t nhiên, đ a
Vi t v v i nh ng k ni m v ng i m , tho t đ u là khi m m t, r i m i ng c d n v nh ng ngày m còn
s ng v i đàn con, v đôi m t m “s c ánh lên nhìn b n lính, đôi m t c a ng i đã t ng v t sông, v t
bi n” n đúng khúc thiêng liêng y, m ch v n đ t nhiên b ng t gi a ch ng, vì Vi t l i b ng t đi l n n a
C th , dòng tâm t trong truy n ch y trôi, khi đ n g n b hi n t i, khi l i l n xa t p v quá vãng, nh p trôi
khi ch m khi nhanh, khi li n khi đ t Tâm tr ng con ng i hi n lên chân th t, t nhiên, b i nó v n d v n
nh th trong đ i s ng Nh ng chính nh qua cái t ch c l i, c i t o l i, nh ng kho ng th i gian r t xa nhau
Trang 6bây gi đ ng hi n bên nhau, nh ng kh i không gian r t cách bi t nhau bây gi t n t i c nh nhau; đ i s ng
nh đ c soi chi u d i m t th ánh sáng khác, nó hi n lên trong nhi u màu v phong phú, b t ng
Nh ng u đi m c a l i thu t chuy n theo dòng kí c v a liên t c v a gián đo n nh đã nói trên không ch
th hi n ch nó làm cho k t c u c a truy n ng n thêm linh ho t, thêm s ng đ ng, thêm nh ng ngã r ,
nh ng khúc quanh ng i đ c không d d ki n ra Không ch có th B i không nên quên r ng nhà v n đã
đ cho nhân v t Vi t c a mình h i t ng trong hoàn c nh hoàn toàn đ n đ c gi a m t tr n đ a v ng l ng
đ n ghê s , và gi a s rình r p c a hi m nguy và c a cái ch t có th p đ n b t c lúc nào Hãy đ c l i
truy n đ xem Nguy n Thi đã vi t hay đ n th nào v “cái c m giác m t mình b t lên” th t rõ ràng, gi a
m t cái mênh mông đ y đe d a trong m t chàng tân binh tr tr i, hai m t không còn nhìn th y gì, tay đau
không th qu o ra sau mà l y bình n c trong khi ng i đã khô kh c đi vì đói khát, m i ngón tay không
còn ngón nào kéo n i c b m súng, l t ng i đi đ c m t đo n c ng là c m t kì công Và n u cái “bóng đêm v ng l ng và l nh l o bao tròn l y Vi t” trong cánh r ng cao su v a tr i qua tr n đ lê d d i kia th nh
tho ng có b phá v thì cái phá v nó l i là “ti ng tr c th ng phàng ph ch bay t ng b y trên đ u”, ti ng
“pháo b y n càng g n h n”, “ti ng xe b c thép ào ào ch y qua h ng tr c m t”
Vào m t lúc nh th , ng i ta có th ngh gì? Ch c ch n ng i ta s nh l i, và c ng s ch nh l i nh ng gì
g n bó thân thi t nh t, nh ng gì đã th c s làm nên đ i s ng c a b n thân mình Vì th , v i vi c đ nhân v t
Vi t trong th đ i m t v i cái ch t và đ i di n v i b n thân, ch ngh nhi u nh t, lâu nh t đ n nh ng ng i trong gia đình (ch Chi n, má, chú N m…), tác gi đã tìm đ c m t cách th c ngh thu t h u hi u đ ch ng
t r ng: gia đình, đó là ph n ngu n c i th m sâu nh t c a con ng i y, và truy n th ng gia đình là th c s thiêng liêng vì nó đã hi n lên trong m t th i kh c thiêng liêng
Nh th , ki u k t c u theo dòng ch y c a m t quá trình h i t ng là m t công phu sáng t o v hình th c
Nh ng ý ngh a ngh thu t c a s sáng t o hình th c y l i ch nó góp ph n đ c l c nh t trong vi c bi u
hi n nh ng khám phá v m t n i dung
*
* *
N u ph i ch n trong truy n ng n này c a Nguy n Thi m t câu v n nào cô đúc đ c t t ng c b n c a
toàn thiên truy n thì tôi s xin đ c d n ra câu nói c a chú N m: “… Chuy n gia đình ta nó c ng dài nh sông, đ r i chú s chia cho m i ng i m t khúc mà ghi vào đó” Tôi mu n hi u câu nói này trên hai ý ngh a Th nh t, ch đ c coi là con c a gia đình nh ng ai đã ghi vào đ c, ai đã làm nên đ c khúc c a
mình trong dòng sông truy n th ng Con, đó là s ti p n i, nh ng không ch là s ti p n i m t huy t th ng,
mà còn là s ti p n i m t truy n th ng Nh ng còn m t ý ngh a th hai: không th hi u khúc sau c a m t
dòng sông, n u không hi u ng n ngu n đã sinh ra nó C ng t ng t v y, ta ch có th hi u v nh ng đ a
con c a m t truy n th ng gia đình khi, và ch khi ta hi u ít nhi u v chính cái truy n th ng gia đình đã sinh
thành ra nh ng đ a con
Trong truy n, cái truy n th ng y không k t tinh n i đâu đ y đ h n là trong hình t ng Chú N m c truy n, tôi th y thích ông già này tr c h t vì th ngôn ng đ y cá tính c a ông M t th ngôn ng ch c n nghe thoáng qua đã nh n ra ngay cái ch t Nam B không th nào tr n l n Nh ng có l ph i đ i t i khi qua
mi ng c a chú N m thì nh ng t Nam B nh tr ng tr ng, th n m n m i đ c d p tr nên c c thú Truy n
k r ng chú N m là ng i “đi đây đi đó nhi u” và c ng “ham sông ham b n” Nh ng đ c Nh ng đ a con trong gia đình, ta th y nhân v t này không ch ham sông b n mà còn ham đ o ngh a Trong con ng i s ng
Trang 7gi a th i ch ng M này, v n th y ph ng ph t cái tinh th n Nguy n ình Chi u thu xa x a Và đi u đó
đ c nh n ra v n ch y u là qua l i nói: “Chú N m nói m y v i ta đi kì n y là ra chân tr i m t bi n…” –
đ y là Chi n nh c l i l i c a chú N m Còn đây là l i nói tr c ti p c a ông già y: “Vi c nhà nó thu đ c
g n thì vi c n c nó m đ c r ng, g n b gia th , đ ng b n c non” Nh ng câu nói nh th này đ c s c
b i đâu, n u không ph i b i trong chúng ta nghe th y âm vang c a sóng n c và c a đ o lí nghìn x a
Nguy n Thi đã trao cho tính cách thú v này vai trò c a m t th gia ph s ng c truy n, ta s th y rõ r ng
nhân v t này luôn h ng v truy n th ng, s ng v i truy n th ng, đ i di n cho truy n th ng và l u gi
truy n th ng trong câu hò và cu n s Trong toàn truy n ch có chú N m là ng i duy nh t hay hò “Chú
hay k s tích c a gia đình và cu i câu chuy n th nào chú c ng hò lên m y câu… nh ng câu nói v cu c
đ i c c c c a chú và nh ng chi n công c a đ t này” Nh ng nhà v n mu n lo i tr ngay trong ta m i v n
v ng, dù nh , c a cách hi u r ng cái ng i hay hò này ít nhi u c ng là m t tài n ng ngh thu t Trong chú
N m, không h có chút bóng dáng nào c a Tr ng Chi “Chú già r i, gi ng hò đã đ c và t c nh gà gáy”
Nh ng hãy xem con ng i có cái gi ng “đ c và t c” n hò m i th t h t mình, th t trang nghiêm, tha thi t làm sao! “Gân c chú n i đ lên, tay chú đ t lên vai Vi t, đôi m t chú m to, đ ng n c, nhìn th ng vào m t
Vi t, đ u chú l c l , nh c nh , làm nh Vi t chính là n i c th chú g i g m nh ng câu hò…” Thì ra,
nh ng t m áo vá quàng, con sông dài cá l i, ng i ngh a quân Tr ng nh, ng n đèn bi n Gò Công…
Không ch đ n thu n là nh ng câu ca réo r t mà là ng n ngu n, là h n thiêng c a cha ông đang nh p vào chú N m – ng i ca công thành kính – đ truy n đ n đ i đ i con cháu
Song tôi v n nh cho là trong toàn b ph n vi t v chú N m thì đo n v n nói v cu n s gia đình v n hay
h n, tài h n t t c G i là cu n s , nh ng nó th c là m t th biên niên y đ c vi t ra t m t ngòi bút th c
s bình dân, “ch vi t lòng còng”, l i v n m c m c M t cu n s hay m t cu n gia ph “chính th ng” ch c
s không có nh ng chi ti t “th n m n” ki u nh : thím N m b b n b xu ng khi đi r c lá chu i, “ch t còn
m c cái qu n m i, trong túi còn hai đ ng b c”; ông n i ra n m giàm bò b lính t ng Phòng b n vào gi a
b ng… L i càng không có cu n gia ph nào ghi k càng đ n ngày b n lính ch i bác Hai m t câu, ngày bà
n i b chúng đánh (th m chí còn c n k đ n m c: đánh ba roi!) L i l trong cu n s c a chú N m có v đúng là nh ng s k l dài dòng và c nh không thèm bi t th nào là thanh nhã và trau chu t Nh ng xin
hãy th t n m n và dông dài nh th xem nó khó h n hành v n g n gàng đ o g t g p m y l n? Và hãy th
b nh ng câu ch mà ta v n nông n i t ng nh th a, t ng nh không đáng k , đáng vi t xem, cu n s y
s còn gì? M t cái ch t v ng v , thô m c đó, ch c ch n nh ng gì chú N m vi t ra s không còn giá tr c a
nh ng b ng ch ng nóng h i v n máu c a k thù và v s d ng c m, kiên c ng c a dòng h trong chi n đ u Hình t ng ng i m c ng là m t hi n thân cho truy n th ng ây là m t hình t ng mang nh ng d u n
riêng c a phong cách Nguy n Thi Thi t ngh r ng, dù thích hay là không thích m c lòng, chúng ta v n
không th không nh n r ng Nguy n Thi đã t o đ c cho nh ng ng i ph n , ng i m trong tác ph m c a
mình m t v đ p riêng bi t, không gi ng ai và c ng ch a ai gi ng n i ng mong ch tìm th y Nguy n Thi m t ng i m đ p m t v đ p m nh mai y u đu i Ng c l i, h ch c kh e v m t th ch t và m nh m
v m t tinh th n Ng i m c a Vi t trong truy n ng n này c ng th Ch đ c sinh ra không đ h ng s
chi u chu ng, vu t ve, mà đ ch ng ch i v i gian nguy, khó nh c Cái gáy đo đ , đôi vai l c l ng, chi c
nón rách, t m áo bà ba đ m m hôi đã đen l i không còn th y b c, d s c m t mình rinh thúng lúa t d i
thuy n đ t lên gi ng ng – đó là vài nét h a trong b c chân dung ng i m trong truy n ng n này Tuy nhiên, đ y v n là m t con ng i r t ph n Ph n s t o t n, x c vác: sáng sáng, câu d n dò con v a h i
Trang 8h buông kh i mi ng thì chân đã v i đ y xu ng ra tít gi a sông Chi u v , cái nón rách có d ch a k p qu t
cho khuôn m t b t đi m t hai ph n đ r c, l i đã b i đi, canh hai m i tr l i nhà, ng i s c mùi lúa g o và
m hôi, th mùi c a đ ng áng, c a c n cù s ng n ng
Nh ng n t ng đ m đà và có s c gây c m đ ng lòng ng i nhi u h n c con ng i y là kh n ng c n
r ng ghìm nén đau th ng đ s ng và duy trì s s ng, đ ch che cho đàn con và tranh đ u Tôi cho đó m i
là ph m ch t đích th c cao quý c a ng i m , chí ít thì c ng là c a ng i m c a m t đ t n c nh đ t
n c mình, và c a m t th i nh th i ch ng M Là ng i m , t c là tr thành m t s c m nh mà không m t
tàn b o, đau th ng nào hòng khu t ph c Ng i m c a ch em Chi n, Vi t chính là nh th Ch ng b gi c
ch t đ u, n i đau y khác gì dao c a ngang tim, nh ng ch c không đ r i n c m t “Chi u hôm đó, v t i
nhà má m i khóc… Bao nhiêu n m sau đó c ng v y, lúc nào nói đ n chuy n trên má c ng không khóc” Và
n u l c a ra, thì “má ch n m khóc ch không k gì h t” au th ng y, ng i m m t mình nu t sâu vào đáy lòng, đ l ng l m t mình ch u đ ng s c thiêu đ t c a m t n i đau âm cháy y m i đúng là
ng i m Vi t Nam, con ng i vì tình yêu, s n sàng m t mình ch u đau, m t mình ch u t
Ng i m nông dân bình d đó, c ng nh m i ng i m , đúng là hi n thân c a yêu th ng Nh ng c m
h ng c a Nguy n Thi v tình yêu ng i m th ng v n là c m h ng v m t tình c m có s c khi n con
ng i không bi t s , không bi t chùn b c Không th không c m đ ng khi đ c l i ch k h n nhiên: “Tao
d n là nh ba mày Ba mày b Tây nó ch t đ u, tao c đi theo cái th ng xách đ u mà đòi i t p trong t i
p ngòai, nó qua sông tao c ng qua, nó v qu n tao c ng t i M t tay tao b ng em mày, m t tay tao c p r ”
Ai ng truy n th ng “yêu nhau tam t núi c ng trèo…” có ngày l i hi n ra d i hình th c đau đ n, d d i,
b o li t th này? M t ng i v b ng con c p r đi theo th ng gi c đòi đ u ch ng, m t ng i m hiên ngang
đ i đáp v i k thù mà “hai bàn tay to b n” v n “ph lên đ u đàn con đ ng nép d i chân”…, nh ng hình
nh y đáng đ c coi nh bi u t ng v ng i m m t x s mà cu c s ng quá nhi u kh c li t nh ng r t
đ i kiên c ng, h t s c đau th ng nh ng vô cùng cao c
Kiên c ng, cao c vì d i m t núi kh đau, ng i m y v n là s s ng: đôi m t m to, đôi b p chân tròn
vo dính đ y sinh đ t l i h t đ ng này sang b ng khác, “con m t tìm vi c, bàn chân dò đ ng”, v a làm công
c y công g t v a dò tình th b n lính làng
*
* *
M t hình nh, m t truy n th ng nh th , tác gi mu n ph i là b t t , cho dù con ng i c th có ph i hi sinh Ng i m ngã xu ng, nh ng trái đ n mà ch nh t vào r b ng v đ ti p s c cho cu c đ u tranh thì
v n nóng nguyên Ng i m ngã xu ng, nh ng dòng sông truy n th ng kia v n ch y Và hình nh ch l i
hi n v tr c h t trong Chi n, m t trong nh ng đ a con c a gia đình
Ng i con gái tr y mang vóc dáng c a m mình: “hai b p tay tròn vo s m đ màu cháy n ng…, thân
ng i to và ch c n ch” V n cái v đ p ph n mà Nguy n Thi a thích đang t n t i trong đ a con mà ng i
m y đã sinh thành – v đ p c a nh ng con ng i sinh ra đ i đ gánh vác, đ ch ng ch i, đ ch u đ ng
và đ chi n th ng Nh ng nói đ n gi ng m thì ch a bao gi Chi n gi ng m h n cái đêm s p xa nhà đi b
đ i Ph i đ n đêm y, ng i ta m i th y m t cô Chi n bi t lo li u, toan tính vi c nhà th t tr n v n tr c sau,
t em út, nhà c a, gi ng ván, ru ng n ng đ n n i g i bàn th má Chi n li u vi c y h t má, “nói nghe in
nh má v y” Hình nh ng i m nh bao b c l y Chi n, t cái l i n m v i th ng Út em trên gi ng trong
bu ng nói v i ra đ n l i h m t cái “cóc” r i tr mình n n i ch trong m t kho ng th i gian ng n ng i
Trang 9trong đêm, Vi t đã không d i ba l n th y ch mình gi ng in ng i m , có sai khác thì c ng ch ch ch
“không b tay r i đ p vào b p v chân m i” mà thôi Chính Chi n c ng th y mình trong đêm y đang hòa
vào trong m : “Tao c ng l a ý n u má còn s ng ch c má tính v y, nên tao c ng tính v y” Nguy n Thi
mu n cho ta hi u: trong cái th i đi m thiêng liêng y, ng i m s ng h n bao gi h t trong nh ng đ a con
“C ch c em cùng nh đ n má Hình nh má c ng đã v đâu đây Má bi n theo ánh đom đóm trên nóc nhà hay đang ng i d a vào m y thúng lúa mà c m nón qu t? êm nay, d gì má v ng m t…” “Thác là th phách…”, ng i m y ch thác trong th phách
Ta hãy tr v v i Chi n H n em ch ch ng h n m t tu i nh ng Chi n ng i l n h n h n so v i Vi t Mà
c ng g n bó v i l p ng i đi tr c h n Chi n có th b n đ gánh v n cu n s gia đình Chi n không ch
“nói in nh má” mà còn h c đ c cách nói “tr ng tr ng” c a chú N m Nh ng so v i th h m thì ng i
con gái y là khúc sông sau Khúc sông sau bao gi c ng ch y đ c xa h n khúc sông tr c đó Cho nên
c ng d tìm ra nh ng nét khi n cho Chi n khác m mình Cái khác y không ch chi c g ng trong túi mà
Vi t t ng t ng có th theo Chi n ra t n ngoài m t tr n, c ng không ch cái dáng tr trung “k p m t
nhúm tóc mai vào mi ng” hay là tính hay c i Ng i m , tr c n i đau m t ch ng, đã không có d p nào
c m súng Còn Chi n, Chi n đi b đ i đ tr thù nhà, v i quy t tâm nh dao chém đá: “Tao đã th a v i chú
N m r i ã làm thân con gái ra đi thì tao ch có m t câu: n u gi c còn thì tao m t, v y à” “ ã làm thân con gái…”, ra đ i này không ch có “chí làm trai”
trên, ta đã nhi u l n nh c đ n nhân v t Vi t, hình t ng xu t hi n nhi u nh t trên nh ng trang v n Vi t
đ c b n đ c yêu thích tr c nh t là cái v l c ng c, vô t c a m t câu con trai đang tu i n tu i l n
Chi n nh ng nh n em bao nhiêu thì Vi t hay tranh giành v i ch b y nhiêu êm tr c ngày ra đi, Chi n
nói v i em nh ng l i nghiêm trang thì Vi t lúc “l n k nh ra ván c i khì khì”, lúc l i rình “ch p m t con đom đóm úp trong lòng tay” Vào b đ i, Chi n đem theo t m g ng soi – cái v t tùy thân c a m t cô gái
l n – còn Vi t, anh chàng đem đi… m t chi c súng cao su! Tôi đã đ c đi đ c l i m y l n đo n đ i tho i dài
nh t và xu t s c nh t trong toàn thiên truy n, và càng đ c càng th y ch u tài tác gi Sao mà ông có th tái
hi n l i s ng đ n th l i n ti ng nói c a m t anh chàng t t , vô lo vô ngh Nh ng l i đ i tho i y không
câu nào gi ng câu nào mà sao câu nào c ng trúng phóc cái th n h n th n tính c a anh chàng Vi t
Nh ng s vô t không ng n c n Vi t tr nên m t anh hùng Ng c l i, nó cho cái ch t anh hùng c a Vi t thêm đ p, thêm đ c đáo c truy n, ta c m th y hình nh ch a lúc nào Vi t h t th ngây c a m t con
ng i không bi t th nào là khu t ph c Nên t lúc còn bé tí, Vi t đã dám xông vào đá cái th ng đã gi t cha
mình Và v n dòng máy đ ch y trong anh tân binh Vi t ch khi m t mình, v i đôi m t không còn nhìn th y
gì, v i hai bàn tay đau đ n v n quy t tâm n thua s ng mái v i quân thù: “Trên tr i có mày, d i đ t có
mày, khu r ng này còn có mình tao Mày có b n tao thì tao c ng b n đ c mày” C v y, ng i trai gi n d
y th y vi c đi đánh gi c nó c ng t nhiên nh đi b t ch hay b n ná thun, vi c đánh gi c cho k đ n lúc tr
xong thù nhà n n c nó là chuy n d nhiên nh th , có gì đâu đ mà bàn, đ mà ngh ng i…? y th mà
xem ra Vi t l i là ng i đi xa h n c trong dòng sông truy n th ng Không ch vì Vi t là ng i l p chi n
công l n nh t Mà còn vì th h cha chú Vi t đánh gi c đ y, nh ng v n lo tránh gi c Còn Vi t, ngay khi ch
có m t t m thân tr tr i và đ y th ng tích, Vi t v n là ng i đi tìm gi c “Mày ch gi i gi t gia đình tao, còn đ i v i tao thì mày là th ng ch y” H i b y gi , ng i ta th ng nói đ n khí th ti n công cách m ng
c a th i đ i Vi t chính là hi n thân c a s c tr ti n công
Trang 10Tôi s không nói nhi u v đo n v n v n đ c nhi u ng i cho là hay nh t truy n: đo n t ch em Chi n,
Vi t khiêng bàn th m , sang nhà chú Ch hay nh t c a đo n v n hay nh t y có l là cái không khí thiêng
liêng nó hoán c i c c nh v t l n con ng i Con đ ng quen thu c b ng th y có thêm mùi hoa cam tho ng
l i t chân v n Còn Vi t, cái không khí y bi n anh thành con ng i khôn l n L n đ u tiên Vi t hi u rõ lòng mình đ th y “th ng ch l ” và đ th y “m i thù th ng M thì có th r th y đ c, vì nó đang đè n ng trên vai” Nh ng tôi mu n đ c đ ý thêm đ n chi ti t: ch em Chi n, dáng vóc kh e, to, giang c thân
ng i lên nh c b ng bàn th Ngh a là th h sau đã c ng cáp, tr ng thành.Nh ng đ a con trong gia đình
đã đ s c đ bay xa, xa h n cha m
*
* * Nhân v t chú N m trong truy n sau khi ví chuy n gia đình dài nh dòng sông, còn nói ti p: “Tr m sông đ
v m t bi n, con sông c a gia đình ta c ng ch y v bi n, mà bi n thì r ng l m…, r ng b ng c n c ta và ra
ngoài c n c ta”
i u đó có ngh a là Nguy n Thi, truy n ng n này, ch nói v m t con sông, nh ng chúng ta không th ch
th y có m t dòng sông Nhà v n mu n ta ph i ngh đ n bi n c , đ n đ i d ng c a nhân dân, và nhân lo i Nhà v n mu n ta ph i ngh đ n không ch m t gia đình, mà c m t T qu c đang hào hùng chi n đ u b ng
s c m nh sinh ra t n i th ng đau
Ch có đi u Nguy n Thi, s khái quát l n lao trên s không bay b ng trên đôi cánh c a c m h ng thi ca Nhà v n mu n đ ng trên hai bàn chân b m ch c vào đ t, vào hi n th c T b m i s khoa tr ng, nhà v n
h t s c c g ng đ chi ti t, hình nh, ngôn t … t t c ph i gi ng nh nó v n có đ i, d u cho s th c đ i
l m khi tàn nh n B i v y, tôi s không hùa theo ai đó trách Nguy n Thi đã d ng lên nh ng chi ti t ghê
khi p quá, nh c nh đòi đ u, v i hình nh th ng bé Vi t đ “đ u ba d i đ t không l m, c nhè cái th ng
v a li ng đ u mà đá” M t hình nh nh th qu đáng đ cho ta suy ngh , nh ng tuy t nhiên không ph i vì
nó d d i, kinh kh ng n u đ y đúng là th c t i? Ch có là hình nh y hình nh g i lên m t cái gì b t nh n
Nh ng đó l i là câu chuy n khác r i…
Ngu n: Gi ng v n v n h c Vi t Nam, Nxb GD, 1997
Giáo viên: Ph m H u C ng
Ngu n : Hocmai.vn