BÀI GIẢNG DỊCH TỄ HỌC BỆNH NHIỄM TRÙNG

Định nghĩa• Nhiễm trùng:  Là quá trình tương tác giữa tác nhân gây bệnh và cơ thể trong những điều kiện nhất định của môi trường  Quá trình này có thể đưa đến: Xuất hiện các triệu ch

DỊCH TỄ HỌC BỆNH TRUYỀN NHIỄM

BS Trương Bá Nhẫn

Định nghĩa

• Nhiễm trùng:

 Là quá trình tương tác giữa tác nhân gây

bệnh và cơ thể trong những điều kiện nhất định của môi trường

 Quá trình này có thể đưa đến:

Xuất hiện các triệu chứng lâm sàng: bệnh nhiễm trùng.

Diễn tiến không có biểu hiện triệu chứng lâm

Định nghĩa

• Các hình thái và mức độ dịch:

 Để mô tả tần số của các bệnh truyền nhiễm, các

nhà dịch tễ xếp các bệnh nhiễm vào các dạng sau:

 Dịch (Epidemic)

Dịch là hiện tượng xảy ra khi số ca mắc bệnh / số chết vượt quá số mắc bình thường trong dân số trước đây, trong cùng một vùng, một khoảng thời gian

Để xác định có dịch hay không, cần xét đến:

 Tần số bệnh ở trong cộng đồng lúc bình thường.

 Thời gian bệnh xảy ra so với thời gian trước đó.

 Tần số bệnh có thể là tần số trong một khoảng thời gian (mùa dịch, một hay nhiều năm)

 Đôi khi chỉ cần một số ít trường hợp bệnh xảy ra ở một địa phương mà trước đây bệnh không có cũng đủ kết luận là có dịch.

Định nghĩa

• Các hình thái và mức độ dịch:

 Là dạng bệnh luôn có ở một địa phương hay một nhóm dân số nào đó với tỷ suất mắc bệnh tương đối cao so với địa phương hay nhóm dân số khác (ví dụ: Sốt rét

là bệnh lưu hành địa phương)

 Bệnh lưu hành địa phương tuân theo những qui luật của dây chuyền dịch Nếu có sự thay đổi về:

căn nguyên,

ký chủ

hay môi trường

 thì nó có thể bùng nổ thành dịch lớn hay giảm hẳn đi

Ví dụ: Các đại dịch Cúm xảy ra có chu kỳ trên phạm

vi toàn thế giới hay một châu lục

Các yếu tố của quá trình sinh bệnh

• Các bệnh truyền nhiễm xảy ra là kết quả của sự tương tác giữa tác nhân gây bệnh, môi trường và ký chủ

 Mối tương quan giữa 3 yếu tố này có thể đưa tới hình thành và phát triển dịch bệnh.

 Để có thể khống chế bệnh truyền nhiễm, cần làm sáng tỏ quá trình sinh bệnh, nhận biết từng yếu tố trong dây chuyền nhiễm trùng để tác đông.

 Điều này không phải lúc nào cũng cần thiết Đôi khi, sự hiểu biết

về dây truyền nhiễm trùng chưa đầy đủ vẫn có thể kiểm soát dịch bệnh được

Ví dụ cải thiện cung cấp nước sạch ở Luân đôn đã ngăn chặn Dịch Tả có hiệu quả 30 năm trước khi tìm ra vi trùng tả.

• Tam giác dịch tễ gồm: 3 yếu tố là tác nhân gây bệnh, ký chủ và môi trường

 Khảo sát mối liên quan của chúng giúp:

giải thích nguyên nhân gây ra dịch bệnh trong cộng đồng

 và đưa ra những biện pháp phòng chống dịch

Các yếu tố của quá trình sinh bệnh

• Tác nhân gây bệnh:

 Là yếu tố phải có để bệnh nhiễm trùng xảy ra

 Các đặc tính của tác nhân có vai trò quan trọng trong việc xác định bản chất của sự nhiễm trùng

Các yếu tố của quá trình sinh bệnh

• Tác nhân gây bệnh:

 Các đặc tính của tác nhân gây bệnh có thể ảnh hưởng đến: sự xuất hiện & lan truyền bệnh,

mức độ trầm trọng, và số lượng người mắc.

Khả năng gây nhiễm (Infectivity): Khả năng mầm

bệnh xâm nhập và nhân lên trong ký chủ để tạo nên tình trạng nhiễm trùng hoặc bệnh

 Ví dụ: Virus sởi, bại liệt có khả năng lây nhiễm cao Khả năng này được đo bằng tỷ suất tấn công thứ phát

Khả năng sinh bệnh (Pathogenicity): Khả năng mà mầm bệnh có thể gây bệnh khi xâm nhập cơ thể ký chủ

 Ví dụ: Virus sởi có khả năng sinh bệnh cao trong khi virus bại liệt có khả năng sinh bệnh thấp (hầu hết các ca bại liệt đều ở thể không có triệu chứng)

 Khả năng này đo bằng tỷ lệ người có triệu chứng lâm sàng

so với số người bị nhiễm.

Các yếu tố của quá trình sinh bệnh

• Tác nhân gây bệnh:

Độc lực (Virulence): Liên quan đến mức độ trầm trọng của bệnh

 Ví dụ virus Dại có độc lực rất cao

 Đo bằng tỷ lệ chết mắc CFR (Case Fatality Rate)

Khả năng sinh độc tố (Toxigenicity) là khả năng vi

sinh vật sản xuất ra độc tố

 Ví dụ nhiễm Clostridium botilinum.

Sức đề kháng (Resistance) là khả năng tồn tại của

mầm bệnh trong điều kiện của môi trường sống

Khả năng sinh kháng thể (Antigenicity) là khả năng

mầm bệnh kích thích ký chủ tạo ra kháng thể

 Mầm bệnh có thể kích thích tạo ra một đáp ứng miễn dịch lâu dài (Sởi) hay rất ngắn (Lậu cầu).

Các yếu tố của quá trình sinh bệnh

Đối với bệnh thì diển tiến có thể là:

 hồi phục hoàn toàn

 hoặc mang mầm bệnh mãn tính

 hoặc chết

Các yếu tố của quá trình sinh bệnh

• Ký Chủ:

 Khả năng đề kháng với mầm bệnh ảnh hưởng nhiều đối với mức độ nhiễm trùng và mức độ trầm trọng của bệnh

 Có hai cơ chế:

Cơ chế bảo vệ không đặc hiệu: da, niêm mạc, nước mắt, nước bọt, độ PH ở dạ dày, và hệ miễn dịch có sẵn như: các thực bào, đại thực bào

 Nhiều yếu tố ảnh hưởng lên khả năng này như: tuổi, tình trạng dinh dưỡng, chủng tộc.

Cơ chế bảo vệ đặc hiệu: Khả năng miễn dịch chống lại các tác nhân gây bệnh riêng biệt Đó là:

 miễn dịch chủ động / hay thụ động,

 tự nhiên / hay nhân tạo.

Các yếu tố của quá trình sinh bệnh

• Môi trường:

 Môi trường là phần ở bên ngoài ký chủ, và

là nơi mà tác nhân gây bệnh có mặt, tồn

tại hoặc phát triển

 Môi trường bao gồm: các thành phần lý

hóa, sinh học, khí hậu, xã hội và kinh tế.

 Môi trường tự nhiên: các điều kiện khí hậu,

thời tiết, địa lý, các yếu tố lý hóa, sinh học

 Môi trường xã hội: hành vi, cách sống, tôn

giáo và các yếu tố văn hóa, kinh tế, xã hội

khác của một dân số, cộng đồng.

Các yếu tố của quá trình sinh bệnh

• Môi trường:

 Môi trường có thể:

làm thay đổi khả năng tồn tại của tác nhân gây bệnh,

làm tăng /giảm nguy cơ tiếp xúc và xâm nhập của

mầm bệnh vào vật chủ

 Môi trường còn tác động lên quá trình bệnh như:

một ổ chứa mầm bệnh, là nơi sống tự nhiên của tác nhân gây bệnh ở dạng hoạt động hay bất hoạt (đất, nước, côn trùng, động vật hoặc người mang mầm

bệnh)

 do đó việc xác định những yếu tố của môi

trường rất cần thiết.

Các chỉ số dùng trong dịch tể học các

bệnh truyền nhiễm

• Hệ số năm dịch:

 Là chỉ số giúp có ý niệm một năm nào đó có

phải là năm dịch hay không?

tính chất theo mùa của dịch

Số bệnh mới trong năm đó / số

Dây truyền nhiễm trùng

• Để có thể đề suất, thực hiện và đánh giá các biện pháp khống chế bệnh truyền

nhiễm, cần phải làm sáng tỏ thêm dây

truyền nhiễm trùng.

• Dây truyền nhiễm trùng (dây truyền dịch) gồm 3 giai đoạn kế tiếp nhau:

 Nguồn truyền nhiễm

 Đường lây truyền

 Ký chủ

Dây truyền nhiễm trùng

• Nguồn truyền nhiễm (Source of

infection)

 Nguồn truyền nhiễm là người hay là vật thể mà từ đó ký chủ mắc phải tác nhân nhiễm trùng.

 Các hiểu biết về ổ chứa và nguồn nhiễm trùng rất quan trọng việc đề xuất biện

pháp phòng chống.

Dây truyền nhiễm trùng

• Nguồn truyền nhiễm (Source of infection)

 Cần phân biệt các hình thức sau:

 Người lành mang trùng: người bị nhiễm hoàn toàn

không có triệu chứng lâm sàng

 Ví dụ: trong bệnh Bại liệt, Viêm gan siêu vi B.

 Người bệnh: có thể bài tiết mầm bệnh theo từng thời kỳ trong quá trình nhiễm trùng

 Cuối thời kỳ ủ bệnh: Sởi, Thủy đậu

 Thời kỳ phát bệnh

 Thời kỳ hồi phục: Bạch hầu, viêm gan, Thương hàn.

 Người mang trùng mãn tính (chronic carrier): Một vài bệnh còn có tình trạng mang trùng rất lâu sau giai đoạn hồi phục được gọi là mang trùng mãng tính (Thương hàn, Viêm gan siêu vi B)

Dây truyền nhiễm trùng

• Đường lây truyền:

 Mắt xích thứ hai trong dây truyền nhiễm

trùng là sự phóng thích tác nhân gây bệnh

ra môi trường bên ngoài

 Sự lây truyền có thể xảy ra qua:

 trực tiếp: Hôn hít, Quan hệ tình dục, Bú sữa

mẹ, Sinh đẻ, qua nhau thai, Truyền máu,

ghép cơ quan

 gián tiếp: Thực phẩm, nước, không khí, vật

dụng, vector, không khí lây ở khoảng cách xa,

Dây truyền nhiễm trùng

• Ký chủ

 Ký chủ là mắc xích thứ 3 trong dây truyền nhiễm

trùng Ký chủ có thể là người hay động vật thích hợp

để tác nhân gây bệnh xâm nhập, nhân lên và sinh

trưởng trong những điều kiện tự nhiên

 Ngõ vào cơ thể ký chủ gồm: da niêm mạc, đường hô hấp, đường tiêu hóa, đường máu, Thông thường thì mầm bệnh xâm nhập theo đường nào thì nó

thường được phóng thích ra khỏi cơ thể theo đường

đó (ngõ ra)

 Phản ứng của ký chủ đối với sự nhiễm trùng hầu

như rất khác biệt nhau và do sự tương tác giữa ký chủ, tác nhân và các yếu tố khác của cơ thể.

Dây truyền nhiễm trùng

• Ký chủ

 Khi khảo xác ký chủ cần lưu ý tới:

 Vị trí cảm nhiễm là nơi mà tác nhân gây bệnh xâm nhập, tồn tại và phát triển

 Tùy theo cơ chế sinh bệnh mà tác nhân gây bệnh có thể có một hay nhiều vị trí

cảm nhiễm

 Trực khuẩn bạch hầu chỉ một vị trí cảm nhiễm là hầu họng

 Trong khi virus bại liệt có vị trí cảm nhiễm thứ nhất là niêm mạc tiêu hóa, vị trí thứ hai là chất xám sừng trước tủy sống.

Dây truyền nhiễm trùng

• Ký chủ:

 Thời kỳ ủ bệnh: Là khoảng thời gian từ lúc tác nhân xâm nhập vào cơ thể ký chủ cho đến khi xuất hiện triệu chứng, hay hội

chứng lâm sàng đầu tiên

 Thời kỳ này rất khác biệt nhau có thể từ

vài ngày (nhiễm Salmonella) cho đến vài năm (AIDS)

Dây truyền nhiễm trùng

• Ký chủ:

 Sự đề kháng của ký chủ

 Một yếu tố quan trọng quyết định đến hậu quả của sự nhiễm trùng là khả năng đề

kháng tự nhiên hoặc khả năng miễn dịch

 Miễn dịch có thể xảy ra sau:

 nhiễm trùng,

 chủng ngừa

 hay do kháng thể mẹ truyền qua nhau thai,

 miễn dịch có thể chủ động hay thụ động.

Dây truyền nhiễm trùng

Bệnh không thể lan truyền trong cộng đồng do tỷ lệ người được miễn dịch lớn hơn nhiều số người không

có miễn dịch

Ví dụ: để ngăn chặn bệnh Rubella cần có tỷ lệ người

có miễn dịch là 85% đến 90%, với bệnh Bạch hầu, tỷ

lệ này chỉ cần ở khoảng 75%

Phân loại bệnh truyền nhiễm

 Cơ chế truyền nhiễm:

 Dây truyền nhiễm trùng chỉ hoạt động được nếu các giai đoạn của nó được liên tục nhờ cơ chế truyền nhiễm Đó là một cơ chế bảo đảm cho mầm bệnh từ vật chủ này sang

sống và phát triển ở một vật chủ khác.

• Cơ chế nhiễm trùng gồm 3 giai đoạn:

1) Tác nhân gây bệnh bài tiết khỏi cơ thể ký chủ cũ:

- Theo phân, chất nôn.

- Theo các dịch tiết đường hô hấp.

- Theo máu và các dịch cơ thể khác được hút ra, hay dính vào các dụng cụ có dính máu và dịch hay do

mãnh ghép của các cơ quan.

- Theo sự đào thải qua niêm mạc, da, lông, tóc

Phân loại bệnh truyền nhiễm

 Cơ chế truyền nhiễm:

2) Tác nhân nhiễm trùng tồn tại ở môi trường bên ngoài cơ thể:

 Tùy vào điều kiện của môi trường Ví dụ:

Vi khuẩn Lao, Trực khuẩn than, Trực khuẩn Uốn ván tồn tại lâu ở môi trường bên ngoài

Các virus viêm gan A, E, vi khuẩn Thương hàn, Bạch hầu, virus Bại liệt cũng tồn tại khá lâu

Các virus Sởi, Cúm, Dại, và các tác nhân gây bệnh đường tình dục không tồn tại được lâu ở môi trường bên ngoài.

Phân loại bệnh truyền nhiễm

 Cơ chế truyền nhiễm:

3) Tác nhân nhiễm trùng xâm nhập vào vật chủ mới.

Phân loại bệnh truyền nhiễm

• Phân loại: Có nhiều cách phân loại truyền nhiễm

 Nếu dựa vào cơ chế nhiễm trùng có thể chia:

Các bệnh truyền theo đường tiêu hóa: cơ chế lan

truyền theo phân, dịch tiêu hóa - miệng

Các bệnh truyền theo đường hô hấp: cơ chế lan

truyền theo chất thải đường ho hấp - hít thở

Các bệnh truyền nhiễm lan truyền theo đường máu

và các dịch liên quan: cơ chế côn trùng - cơ quan

ghép - tuần hoàn

Các bệnh truyền nhiễm theo đường da - niêm mạc do tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp: cơ chế lan truyền da

- niêm mạc

Phân loại bệnh truyền nhiễm

• Phân loại: Có nhiều cách phân loại truyền nhiễm

 Sự phân loại này chỉ có ý nghĩa tương đối bởi một bệnh có thể có nhiều cơ chế truyền nhiễm.

Ví dụ: HIV/AIDS, VGSV B, Dịch hạch

 Phân loại theo cơ chế truyền nhiễm có ưu điểm:

đưa ra những biện pháp ngăn chặn và kiểm soát

nhiều bệnh bằng một biện pháp chung, tạo ra một

hiệu quả lớn hơn

 Dịch tễ học các bệnh truyền nhiễm cung cấp