Bài giảng Dịch tễ học bệnh quai bị - Bs Trương Bá Nhẫn

Bài giảng Dịch tễ học bệnh quai bị do Bs Trương Bá Nhẫn biên soạn trình bày các nội dung chính sau: Đại cương về bệnh quai bị; Tác nhân gây bệnh quai bị; Biểu hiện lâm sàng của bệnh quai bị; Chẩn đoán bệnh quai bị; Nguồn truyền nhiễm virus quai bị; Biện pháp phòng bệnh;... Mời các bạn cùng tham khảo để nắm nội dung chi tiết.

Dịch tể học bệnh quai bị

Bs Trương Bá Nhẫn

Đại cương

 Các triệu chứng toàn thân trước viêm

tuyến mang tai vài ngày, gồm:

 Triệu chứng đường hô hấp không đặc

hiệu: 50% (đặc biệt là ở trẻ em <5 tuổi)

[4]

Đại cương

• Bệnh có thể biểu hiện các nơi khác như:

viêm não màng não,

viêm tụy,

viêm cơ tim,

viêm tinh hoàn

 Đưa vắc xin phòng bệnh quai bị vào

chương trình tiêm chủng quốc gia thường quy chỉ mới chiếm đạt được 57% [5],[6]

 Hiện nay, bệnh quai bị vẫn còn là bệnh

địa phương ở nhiều nước: 385,000 ca

bệnh báo cáo cho WHO mỗi năm [7]

Tác nhân gây bệnh

 Virus quai bị:

thuộc loại Paramyxovirus,

chỉ có duy nhất một type huyết thanh do

Johnson & Goodpasture tìm thấy năm 1934

 Virion có:

hình cầu,

hơi thô

đường kính # 85-300 micromet

Tác nhân gây bệnh

• Nucleocapside:

chứa chuổi RNA cuộn theo hình xoắn và

được bao bọc bởi màng lipid gồm 3 lớp:

 Lớp ngoài cùng gắn với glycoprotein có 3 tác dụng:

 hủy hoại receptor (neuraminidase),

 ngưng kết hồng cầu (hemaglutinating):

 kết dính tế bào

 Protein ngưng kết hồng cầu gắn với acide sialic trên tế bào đích giúp khởi đầu quá trình nhiễm virus

 Protein kết dính tế bào liên kết màng lipid kép, làm cho virus lan tràn từ tế bào này sang tế bào khác

Tác nhân gây bệnh

 Khả năng tồn tại của vi rút khá lâu ở môi trường ngoài cơ thể:

30 – 60 ngày ở nhiệt độ 15-200C,

1-2 năm ở nhiệt độ -700 tới - 250 C)

 Bị tiêu diệt nhanh chóng:

Bệnh sinh

• Bệnh quai bị được truyền bởi giọt nước bọt hay sự tiếp xúc

trực tiếp:

 Vị trí đầu tiên làm tăng sinh của virus là biểu mô của:

 đường hô hấp trên,

 đường tiêu hoá, hoặc mắt

Bệnh sinh

 Vài ngày sau khi khởi phát bệnh, virus có thể:

 phân lập được từ máu

 sự tăng sinh của virus ở các cơ quan đích

đưa tới nhiễm virus máu thứ phát

 Virus bài tiết qua nước tiểu:

2 tuần sau khởi phát bệnh về mặt lâm sàng

không biết virus có tăng sinh trong mô thận hay không

Biểu hiện lâm sàng

 viêm tinh hoàn (ở nam giới, khoảng 20 - 30%),

 viêm buồng trứng (nữ giới, khoảng 5%), v.v [8].

Biểu hiện lâm sàng

Biểu hiện lâm sàng

• virut quai bị còn xâm nhập các mô ở ngoài tuyến nước bọt gây ra:

 viêm tinh hoàn,

 viêm màng não, viêm não,

 viêm tụy cấp,

 viêm thanh khí phế quản, viêm phổi kẽ,

 viêm đa khớp

Biểu hiện lâm sàng

• Ngoài ra, virus quai bị còn xâm nhập gây

ra các tổn thương ở các cơ quan khác như:

• Các tổn thương này thường không có

triệu chứng điển hình, diễn biến lành tính [10]

Chẩn đoán

• Ca bệnh xác định:

quai bị lâm sàng

kèm theo kết quả dương tính của:

 xét nghiệm phân lập vi rút quai bị (+)

 xét nghiệm huyết thanh (+) xác định dấu ấn của vi rút.

Chẩn đoán

• Chẩn đoán phân biệt:

Quai bị thể nhẹ với:

 viêm tuyến nước bọt

 nhiễm vi rút đường hô hấp trên.

Chẩn đoán

• Chẩn đoán phân biệt:

Quai bị có viêm tuyến nước bọt điển hình cần phân biệt với:

 (i) viêm mủ tuyến mang tai do vi khuẩn, có sưng nóng, đỏ, đau, có mủ chảy ra từ đầu ống Stenon;

 (ii) viêm hạch góc hàm dưới do viêm nhiễm khuẩn khu vực xung quanh như răng, hàm, họng;

 (iii) viêm phì đại tuyến mang tai hoặc sỏi tuyến nước bọt mang tai.

Chẩn đoán

• Xét nghiệm:

ít có vai trò trong chẩn đoán bệnh quai bị

Chỉ xét nghiệm:

 trong những trường hợp thật cần thiết hoặc

 trong nghiên cứu.

giai đoạn sớm (0-7 ngày) hoặc

giai đoạn muộn (14 - 21 ngày)

Chẩn đoán

• Phương pháp xét nghiệm:

(i) Phát hiện kháng thể trong máu / dịch não tủy:

 Test ức chế ngưng kết hồng cầu (HI),

 Test cố định bổ thể (CI),

 Test trung hòa đám hoại tử (NT),

 Test (ELISA miễn dịch gắn men ) Phát hiện kháng

thể quai bị trong máu hoặc dịch não tủy;

(ii) Phát hiện kháng nguyên / kháng thể đặc hiệu:

 Miễn dịch huỳnh quang gián tiếp (IFA) [8]

Nguồn truyền nhiễm

 Virus không có ổ chứa động vật:

bệnh quai bị là bệnh hoàn toàn của người

chỉ có một týp huyết thanh duy nhất

Nó có thể phân chia thành 10–11 kiểu di truyền [11],[12]

Nguồn truyền nhiễm

 Nguồn truyền nhiễm:

quan trọng nhất của bệnh quai bị là người

bệnh trong giai đoạn khởi phát

người mang vi rút không triệu chứng (quai bị thể tiềm ẩn):

 đóng vai trò nhất định trong lây truyền bệnh quai

Nguồn truyền nhiễm

 Thời gian ủ bệnh: 12 - 25 ngày (2-3

tuần), trung bình # 18 ngày.

 Thời kỳ lây truyền:

3 - 5 ngày trước khi khởi phát tới 7 - 10 ngày sau khi khởi phát

Vi rút có thể nhận thấy ở nước tiểu của bệnh nhân trong vòng 2 tuần (vai trò của nước tiểu đối với dịch tể của quai bị không rõ) [8]

Đường truyền nhiễm

• Bệnh quai bị lây theo đường hô hấp

hít trực tiếp giọt nước bọt có virus hoặc

tay tiếp xúc các đồ dùng bị nhiễm dịch tiết đường hô hấp do bệnh nhân thải ra đưa lên miệng, mũi, mắt

Đường truyền nhiễm

• Những hạt nước bọt chứa vi rút sống:

có kích thước nhỏ (từ 5 - 10 m) có thể phát tán mạnh trong phạm vi 1,5 mét;

có kích thước cực nhỏ - dưới dạng khí dung (< 5 m) có thể bay lơ lửng nhiều giờ trong

không khí

khi gặp gió, các hạt khí dung có chứa vi rút có thể phát tán xa hơn

Tính cảm thụ

 Những người chưa có miễn dịch đều cảm nhiễm với virus quai bị

 Mức cảm nhiễm của người với virus quai

bị thấp hơn sởi, thủy đậu

 Nhóm cảm nhiễm cao nhất là trẻ em (>6 tháng tuổi)

 Tuổi càng lớn thì khả năng miễn dịch

càng lớn

Tính cảm thụ

• Kết quả điều tra huyết thanh học cho thấy:

khoảng 85% người trưởng thành có miễn

dịch với bệnh quai bị do nhiễm trùng tự nhiên

Ở những nơi có sử dụng vắc xin, tỷ lệ miễn dịch cao hơn

• Sau khi mắc bệnh hoặc tiêm chủng vắc

xin đúng liều lượng, thì những người này đều có miễn dịch:

lâu dài nhiều năm,

hoặc suốt đời [8]

Sau khi tiêm chủng phòng bệnh quai bị được

thực hiện, thì tỷ lệ mới mắc bệnh quai bị giảm

 Sự tấn công của virus quai bị lần thứ 2

gần như không tìm thấy

Đặc điểm dịch tể

• Mùa bệnh:

 Bệnh quai bị xảy ra nhiều vào mùa đông xuân, đặc biệt là tháng 4 - 5

 Quai bị ít lây hơn sởi và thủy đậu,

 Khảo sát cho thấy:

 80-90% người lớn có phản ứng huyết thanh dương tính với quai bị,

 dù 1/ 3 số người này không có tiền sử quai bị [2]

Đặc điểm dịch tể

 Khảo sát cho thấy nam mắc bệnh quai bị nhiều hơn nữ

Biện pháp phòng dịch

• Tuyên truyền giáo dục công đồng về:

 tác hại của bệnh quai bị, nhất là ảnh

hưởng tới khả năng sinh sản;

 đối tượng và cách thức sử dụng vắc xin phòng bệnh chủ động;

 các biện pháp vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường;

 phát hiện sớm và khai báo bệnh dịch kịp thời cho y tế.

Biện pháp phòng dịch

• Biện pháp vệ sinh:

Thực hiện các biện pháp vệ sinh cá nhân

thường xuyên súc họng bằng:

 dung dịch khử khuẩn hoặc

 nước muối loãng, đặc biệt chú ý cho nhóm trẻ em

 phun thuốc sát trùng dưới dạng ULV,

 xông hơi nóng formalin cho những không gian kín [8]

Biện pháp phòng dịch

• Biện pháp vệ sinh:

 cải thiện chế độ dinh dưỡng,

 tăng sức đề kháng của cơ thể trong mùa

có thể xãy ra dịch,

 hoặc trong vùng đang có dịch;

 nhất là phụ nữ có thai và người chưa có miễn dịch với quai bị [2]

Biện pháp phòng dịch

• Kiểm dịch y tế biên giới:

 Tự khai báo bệnh khi quá cảnh

 Không bắt buộc: xuất trình phiếu tiêm

chủng

 Thực hiện khử khuẩn không khí đối với

các phương tiện giao thông quốc tế khi có bệnh nhân nghi ngờ [8]

 sản xuất từ chủng Jeryl Lynn trên phôi gà

Chế phẩm vắc xin lưu hành hiện nay dưới dạng:

 vắc xin quai bị đơn giá hoặc

 phối hợp: quai bị, sởi và rubella (có tên thương phẩm MMR hay Trimovax)

Biện pháp phòng bệnh đặc hiệu

 Vắc xin:

an toàn cao,

hiệu lực bảo vệ đạt trên 95%,

gây được miễn dịch lâu bền,

có thể dùng cả cho người đã từng có miễn

dịch

bệnh viện

Biện pháp chống dịch

• b/ Cách ly bệnh nhân:

 Bệnh nhân cần:

 được hạn chế tiếp xúc và

 thường xuyên đeo khẩu trang

 Chất thải, chất tiết của mũi họng và đồ dùng cá nhân, dụng cụ y tế khử khuẩn bằng:

 dung dịch cloramin 2% hoặc

 các chất khử khuẩn khác tại bệnh viện.

 Hết thời gian cách ly cần tiến hành khử khuẩn lần cuối đối với:

 không khí

 các vật dụng của bệnh nhân và

 các dụng cụ có trong buồng bệnh

Biện pháp chống dịch

• Quản lý người tiếp xúc với bệnh nhân:

Cần quản lý người tiếp xúc bằng cách:

 lập danh sách theo dõi sức khỏe

 để kịp thời phát hiện những trường hợp bệnh mới

Đối với người này cần hạn chế tiếp xúc đông người

Thời gian theo dõi và quản lý:

 khoảng 2 tuần,

 có thể kéo dài 21 ngày

Biện pháp chống dịch

• Dự phòng cho đối tượng nguy cơ cao:

 Dùng globuline miễn dịch chống quai bị:

làm giảm tỉ lệ viêm tinh hòan

không có tác dụng lên cơ quan khác

liều lượng 3-4,5 ml tiêm bắp cho đối tượng tiếp xúc với người bệnh mà chưa có miễn

dịch [1]

Biện pháp chống dịch

• Điều trị bệnh nhân:

Không có thuốc điều trị đặc hiệu

Điều trị người bệnh theo các nguyên tắc:

 dùng kháng sinh khi có bội nhiễm theo đúng chỉ định;

 Đối với các thể nặng có thể dùng globulin miễn dịch kết hợp.