Chương trình nghiên cứu bộ gen của lúa

hơn 10000 năm trước, cư dân nơi đây dã trồng loại lúa nước, và nó được xem như là quê hương của loại cây lương thực này vì nơi đây có đủ mọi điều kiện để phát triển giống lúa này, và đó

Chương trình nghiên cứu bộ gen của lúa

Mục lục

1.1 Lịch sử 1

1.2 Các giống 2

1.3 Gieo trồng 4

1.4 Lương thực 4

1.4.1 Chế biến và nấu ăn 5

1.5 Sản xuất và thương mại toàn cầu 5

1.6 Một vài hình ảnh 5

1.7 Xem thêm 6

1.8 am khảo 6

1.9 Liên kết ngoài 6

1.9.1 Chung 6

1.9.2 Lúa trong nông nghiệp 6

1.9.3 Bộ gen 7

1.9.4 Lương thực 7

1.9.5 Kinh tế 7

2 Tứ Xuyên 8 2.1 Lịch sử 8

2.1.1 Tiên Tần 8

2.1.2 Nhà Tần 9

2.1.3 ời Hán 9

2.1.4 ời Tam ốc 10

2.1.5 ời Tây Tấn 10

2.1.6 ời ành Hán 11

2.1.7 ời Đông Tấn 11

2.1.8 Tiều ục 11

2.1.9 ời Nam-Bắc triều 11

2.1.10 ời Tùy và Đường 12

2.1.11 ời Ngũ Đại ập ốc 12

2.1.12 ời nhà Tống 12

2.1.13 ời nhà Nguyên 13

2.1.14 ời nhà Minh 13

i

ii MỤC LỤC

2.1.15 Đại Tây 13

2.1.16 ời nhà anh 14

2.1.17 ời Trung Hoa Dân ốc 14

2.1.18 ời Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa 15

2.2 Địa lý 16

2.2.1 Địa hình 16

2.2.2 ủy văn 17

2.2.3 Khí hậu 17

2.3 Sinh vật 18

2.4 Nhân khẩu 18

2.4.1 Dân tộc 19

2.4.2 Ngôn ngữ 19

2.4.3 Tôn giáo 19

2.5 Các đơn vị hành chính 20

2.6 Kinh tế 20

2.6.1 Nông nghiệp 20

2.6.2 Khoáng sản 20

2.6.3 Công nghiệp 20

2.6.4 Công nghệ cao 21

2.7 Giao thông 21

2.7.1 Đường bộ 21

2.7.2 Đường sắt 21

2.7.3 Hàng không 21

2.7.4 Đường thủy 22

2.7.5 Đường ống 22

2.8 Du lịch 22

2.9 Văn hoá 22

2.9.1 Ẩm thực Tứ Xuyên 23

2.10 Giáo dục 23

2.11 Địa phương kết nghĩa 23

2.12 am khảo 23

2.13 Liên kết ngoài 25

2.14 Nguồn, người đóng góp, và giấy phép cho văn bản và hình ảnh 26

2.14.1 Văn bản 26

2.14.2 Hình ảnh 26

2.14.3 Giấy phép nội dung 30

Chương 1

Lúa

Lúa là một trong năm loại cây lương thựcchính của

thế giới, cùng vớingô(Zea Mays L.),lúa mì(Triticum

sp tên khác: tiểu mạch),sắn(Manihot esculenta Crantz,

tên khác khoai mì) vàkhoai tây(Solanum tuberosum

L.) eo quan niệm xưa lúa cũng là một trong sáu loại

lương thực chủ yếu trongLục cốc

Lúa trong bài này nói tới hai loài (Oryza sativavàOryza

glaberrima) trong họ Poaceae, có nguồn gốc ở vùng

nhiệt đới và cận nhiệt đới khu vực đông namchâu Á

và châu Phi Hai loài này cung cấp hơn 1/5 toàn bộ

lượngcalotiêu thụ bởi con người*[1] Lúa là loài thực

vật thuộc một nhóm các loàicỏđã thuần dưỡng Lúa

sống một năm, có thể cao tới 1-1,8 m, đôi khi cao hơn,

với các lá mỏng, hẹp khoảng (2-2,5 cm) và dài 50–100

cm Tuỳ thời kì sinh trưởng, phát triển mà lá lúa có màu

khác nhau Khi lúa chín ngả sang màu vàng Các hoa

nhỏ tự thụ phấn mọc thành các cụm hoa phân nhánh

cong hay rủ xuống, dài 35–50 cm Hạt là loạiquả thóc

(hạt nhỏ, cứng của các loại cây ngũ cốc) dài 5–12 mm và

dày 2–3 mm Cây lúa non được gọi là mạ Sau khi ngâm

ủ, người ta có thể gieo thẳng các hạt lúa đã nảy mầm

vàoruộng lúađã đượccày,bừakỹ hoặc qua giai đoạn

gieo mạ trên ruộng riêng để cây lúa non có sức phát

triển tốt, sau một khoảng thời gian thì nhổ mạ đểcấy

trong ruộng lúa chính Sản phẩm thu được từ cây lúa là

hạt lúa Sau khi xát bỏ lớp vỏ ngoài thu được sản phẩm

chính làgạovà các phụ phẩm làcámvàtrấu Gạo là

nguồn lương thực chủ yếu của hơn một nửa dân số thế

giới (chủ yếu ở châu Á vàchâu Mỹ La tinh), điều này

làm cho nó trở thành loạilương thựcđược con người

tiêu thụ nhiều nhất Trongtiếng Anh, từ rice (lúa, gạo)

có nguồn gốc từ arisi trongtiếng Tamil Lúa là loài cây

trồng ngắn ngày nhưng cũng có thể coi là dài ngày

1.1 Lịch sử

Người ta cho rằng tổ tiên của chi lúa Oryza là một loài

cây hoang dại trênsiêu lục địa Gondwanacách đây ít

nhất 130 triệu năm và phát tán rộng khắp các châu lục

trong quá trìnhtrôi dạt lục địa Hiện nay có khoảng 21

loài cây hoang dại thuộc chi này và 2 loài lúa đã được

thuần hoá là lúa châu Á (Oryza sativa) vàlúa châu Phi

(Oryza glaberrima)*[2]

Utagawa Hiroshige , Đồng lúa tại tỉnh Oki, nhìn từ O-Yama

Lúa châu Phiđã được thuần hóa từ khoảng 3.500 nămtrước Trong khoảng thời gian từ 1500 TCNđến 800TCNthì O glaberrima đã lan rộng từ trung tâm xuất

phát của nó là lưu vực châu thổsông Nigervà mở rộngtớiSénégal Tuy nhiên, nó không bao giờ phát triển xakhỏi khu vực nguồn gốc của nó Việc gieo trồng loàilúa này thậm chí còn suy giảm do các giống châu Á, cóthể đã được nhữngngười Ả Rậptừ bờ biển phía đôngđem tới châu Phi đại lục trong thời gian khoảng từthế

kỷ 7đếnthế kỷ 11

Tổ tiên của lúa châu Á*[3]O sativa là một loại lúa

hoang phổ biến (Oryza rufipogon) có nguồn gốc tại khuvực xung quanh vùngĐông Nam Á Hiện nay đây làgiống lúa chính được gieo trồng làm cây lương thực

1

2 CHƯƠNG 1 LÚA

trên khắp thế giới hơn 10000 năm trước, cư dân nơi

đây dã trồng loại lúa nước, và nó được xem như là quê

hương của loại cây lương thực này vì nơi đây có đủ mọi

điều kiện để phát triển giống lúa này, và đó cũng là nơi

đã xuất hiện nềnvăn minh lúa nước, nơi đây còn có

thể xem là một trong những trung tâm nông nghiệp

đầu tiên trên thế giới (Xem Các giả thuyết về nguồn gốc

thuần hoá cây lúa)

Các giống lúa trồng trên các vùng đất khô đã được đưa

vàoNhật BảnvàTriều Tiênkhoảng những năm1000

TCN Các giống lúa nước có mặt tại Triều Tiên vào giữa

thời kỳ đồ gốm Mumun(khoảng 850-550 TCN) và tới

Nhật Bản vào khoảng thời kỳYayoi(khoảng300 TCN)

Mô hình bông lúa trên đồng xu 5 yên nhấn mạnh tầm quan trọng

của hạt thóc đối với người Nhật

O sativa đã thích nghi với việc gieo trồng tạiTrung

ĐôngvàĐịa Trung Hảicủachâu Âuvào khoảng năm

800 TCN.Người Moorđã đem nó tớibán đảo Iberiakhi

họ xâm chiếm vùng này vào năm711 ời gian nửa

sau củathế kỷ 15, thì lúa đã trải rộng tớiÝvà sau đó là

Phápvà sau đó là tất cả các châu lục khác trong thời kỳ

khám phá và chinh phục lớn của người châu Âu Năm

1694, lúa đã đếnNam Carolina, có lẽ có nguồn gốc từ

Madagascar NgườiTây Ban Nhađem các giống lúa tới

Nam Mỹvào đầuthế kỷ 18

Tại Hoa Kỳ, trong các khu vực Nam Carolina và

Georgiathuộc địa thì người ta đã gieo trồng và tích lũy

được tài sản lớn nhờ sức lao động của cácnô lệmua về

từ khu vựcSenegambiaởTây Phi Tại cảng Charleston,

mà qua đó 40% nô lệ gốc Phi đã đi qua, các nô lệ được

đưa tới các đồn điền trồng lúa tại khu vực xung quanh

Georgetown,CharlestonvàSavannah Từ các nô lệ, các

chủ trang trại đồn điền đã học được cách thoát nước cho

các đầm lầy và tưới tiêu nước theo chu kỳ cho các cánh

đồng Đầu tiên thóc được giã bằng tay với các chày gỗ,

sau đó được sàng sẩy trong các dụng cụ gọi làgiầnvà

sàng(đây cũng là một kỹ xảo khác nữa của các nô lệ)

Việc phát minh ra các thiết bị xay xát sử dụng trongcác máy xay đã làm tăng khả năng sinh lãi của loài câynày, cũng như việc thêm vào động cơ sử dụng nướccho các máy xay vào năm1787của ngườithợ làm cốixay Jonathan Lucasđã là một bước tiến mới Việc gieotrồng lúa ở đông nam Hoa Kỳ trở nên ít lời lãi hơn với

sự mất đi của lao động nô lệ sauNội chiến Hoa Kỳvàcuối cùng nó đã mất hẳn khi bước vàothế kỷ 20

1.2 Các giống

Giống lúa hạt dài Mỹ

Các giống lúa thông thường được phân loại theo cấutrúc và hình dạng hạt gạo của chúng Ví dụ, một giốnglúa thơm của ái Lan cho loại gạo hạt dài và tươngđối ít dính, do gạo hạt dài chứa ítamylopectinhơn sovới các giống hạt ngắn Các nhà hàng Trung Hoa thôngthường đưa ra món cơm nấu bằng gạo hạt dài Các loạigạo nếplà gạo hạt ngắn Người Trung ốc dùng gạonếp để làm bánh nếp có tên gọi là 粽子 (tống tử).GạoNhật Bảnlà loại gạo hạt ngắn và dính Gạo dùng để nấurượusakêlà một loại gạo khác

Các giống lúa Ấn Độ bao gồm gạo hạt dài và gạo thơmBasmati(gieo trồng ở phía bắc), gạo hạt dài và trungbình làgạo Patnavà loại gạo hạt ngắn Masoori óc

ở Đông Ấn và Nam Ấn, thông thường được luộc trongcác chảo lớn ngay sau khi thu hoạch và trước khi loại bỏ

trấu; trong tiếng Anh gọi là parboiled rice (gạo đồ) Sau

đó người ta sấy khô và loại bỏ trấu Nó thông thường

có các vết đốm nhỏ màu đỏ và có hương vị khói từ lửa

ông thường các loại thóc thô được dùng cho mụcđích này Nó giúp cho việc giữ lại các vitamin tự nhiên

1.2 CÁC GIỐNG 3

và giết chết các loạinấm mốchoặc các chất gây ô nhiễm

khác, nhưng dẫn tới có mùi kỳ dị Loại gạo này dễ tiêu

hóa và chủ yếu được những người lao động chân tay

dùng Tại miền nam Ấn Độ, nó được dùng để làm một

loại bánh bao nhỏ có tên là idli.

Các giống gạo thơm có hương vị thơm đặc biệt; các

giống đáng chú ý nhất bao gồm các loại Basmati, gạo

Patna kể trên cũng như các giống lai từ Mỹ được bán

dưới tên gọi thương phẩm Texmati Nó là giống lai giữa

Basmati và giống gạo hạt dài Mỹ đã gây ra nhiều tranh

luận Cả Basmati và Texmati có hương vị tương tự như

bỏng ngô Tại Indonesia còn có các giống đỏ và đen.

Các giống năng suất cao thích hợp để gieo trồng tại

châu Phi và các khu vực khô cằn khác được gọi là các

giống mới cho châu Phi (NERICA) cũng đã được tạo ra.

Người ta hy vọng rằng các giống mới này sẽ tạo ra sự

ổn định hơn nữa choan ninh lương thựctạiTây Phi

Các nhà khoa học cũng đang tìm cách tạo ra cái gọi là

lúa vàng, là loại lúa biến đổigenđể tạo ra betacaroten,

tiền thân củavitamin A Điều này đã làm dấy lên sự

tranh cãi lớn về việc lượng beta caroten có đáng kể hay

không và lương thực biến đổi có đáng giá đến vậy hay

không

Các giống lúa lùn cho hai giống phổ biến nhất là O.

sativa indica và O sativa japonica, đã được công bố vào

tháng 4 năm 2002 Lúa cũng đã được chọn lựa làmsinh

vật mẫuđể nghiên cứu sinh học của các loài cỏ thực

thụ do bộ gen tương đối nhỏ của nó (khoảng 430 mega

cặp cơ sở) Kết quả là lúa đã là loài sinh vật đầu tiên

sđược hoàn thành bản đồ gen*[4] Lúa Basmati làbản

mẫuchung cho phần lớn các dạng lúa

Ngày 16 tháng 12năm2002, Đại hội đồng Liên hiệp

quốcra tuyên bố rằng năm2004là năm quốc tế về gạo

Bản tuyên bố này đã được 43 quốc gia ủng hộ:

4 CHƯƠNG 1 LÚA

1.3 Gieo trồng

Việc trồng lúa phù hợp nhất tại các khu vực với chi

phínhân côngthấp và lượng mưa lớn, do nó đòi hỏi

nhiều nhân công để gieo trồng và cần nhiều nước để

phát triển tốt Tuy nhiên, lúa có thể trồng ở bất kỳ đâu,

thậm chí ở cả các sườnđồihaynúi Lúa là loại cây trồng

đứng hàng thứ ba trên thế giới, chỉ saungôvàlúa mì

Mặc dù các loài lúa có nguồn gốc ở khu vực Đông Nam

Á và một phần nào đó của châu Phi, nhưng hàng thế

kỷ thương mại và xuất khẩu thóc, gạo đã làm cho nó

trở thành phổ biến trong nhiều nền văn minh

Một người phụ nữ đang nhổ mạ

Lúa thông thường được gieo hay cấy trong cácruộng

lúa nước- các mảnh ruộng được tưới hay ngâm trong

một lớp nước không sâu lắm với mục đích đảm bảo

nguồn nước cho cây lúa và ngăn không chocỏ dạiphát

triển Khi cây lúa đã phát triển và trở thành chủ yếu

trong các ruộng lúa thì nước có thể tưới tiêu theo chu

kỳ cho đến khi thu hoạch mùa màng Các ruộng lúa có

tưới tiêu nước làm tăng năng suất, mặc dù lúa có thể

trồng tại các vùng đất khô hơn (chẳng hạn cácruộng

bậc thangở sườn đồi) với sự kiểm soát cỏ dại nhờ các

biện pháp hóa học

Ở một vài khu vực có mực nước sâu, người ta cũng có

thể trồng các giống lúa mà dân gian gọi nôm na là lúa

nổi Các giống lúa này có thân dài có thể chịu được mực

nước sâu tới trên 2 mét (6 )

Các ruộng lúa nhiều nước còn là môi trường sinh sống

thích hợp cho nhiều loài chim nhưcò, vạc,diệchay

chim chích, nhiều loàiđộng vật lưỡng cưnhưếch,nhái

hay bò sát nhưrắnhoặc các động vật giáp xác nhưtôm,

tép,cuahayốc Nhiều loài động vật có các chức năng

hữu ích trong việc kiểm soát các loài sâu bệnh

Dù trồng trong ruộng nước hay ruộng khô thì cây lúa

vẫn đòi hỏi một lượng nước lớn hơn nhiều so với các

loại cây trồng khác Việc gieo trồng lúa là một công

việc chứa đựng các yếu tố mâu thuẫn tại một vài khu

vực, chẳng hạn tạiHoa KỳvàAustralia, là các khu vực

mà việc gieo trồng lúa chiếm tới 7% tài nguyên nước

của các quốc gia này nhưng chỉ tạo ra 0,02%GDP Tuy

Ruộng lúa (Oryza sativa) tại Vườn thực vật hoàng gia Kew ,

Luân Đôn

nhiên, tại các quốc gia cómùa mưa-bãotheo chu kỳthì việc gieo trồng lúa còn có tác dụng giữ cho việccung cấp nước được duy trì ổn định hơn cũng như ngănchặn lũ lụt không bị đột ngột Bệnh đạo ôn, do loàinấmMagnaporthe grisea gây ra, là loại bệnh đáng chú

ý nhất gây ảnh hưởng tới năng suất lúa Lúa còn bịmột số sâu bệnh phá hoại như cháy cổ lá, bạc lá,rầynâu(Nilaparvata lugens), châu chấu, bọ trĩ, rầy lưng

trắng, rầy xanh đuôi đen, rầy xám, các loài bọ xít (họPentatomidae) như bọ xít đen, bọ xít xanh, bọ xít dài,

bọ xít gai, sâu cuốn lá nhỏ, sâu cuốn lá lớn, sâu đục thânlúa hai chấm, sâu năm vạch đầu nâu, sâu năm vạch đầuđen, sâu cú mèo, sâu keo, sâu cắn gié, sâu đo xanh, ruồiđục nõn, sâu nâu,…

1.4 Lương thực

Cối giã gạo tại Nhật Bản vào khoảng thập niên 1920

Hạt thóc trước tiên được xay để tách lớp vỏ ngoài, đây làgạo xay còn lẫn trấu á trình này có thể được tiếp tục,nhằm loại bỏmầmhạt và phần còn sót lại của vỏ, gọi làcám, để tạo ragạo Gạo sau đó có thể được đánh bóngbằngglucozahay bột tan (talc) trong một quy trình gọi

là đánh bóng gạo, chế biến thànhbột gạohoặc thóc đượcchế biến thành loạithóc luộc thô Gạo cũng có thể được

bổ sung thêm các chất dinh dưỡng, đặc biệt là các chất

1.5 SẢN XUẤT VÀ THƯƠNG MẠI TOÀN CẦU 5

bị mất đi trong quá trình xay xát Trong khi phương

pháp đơn giản nhất là trộn thêm các chất dinh dưỡng

dạng bột mà rất dễ bị rửa trôi theo nước (tại Hoa Kỳ thì

gạo được xử lý như vậy cần có tem mác cảnh báo chống

rửa/vo gạo) thì phương pháp phức tạp hơn sử dụng các

chất dinh dưỡng trực tiếp lên trên hạt gạo, bao bọc hạt

gạo bằng một lớp chất không hòa tan trong nước có tác

dụng chống rửa trôi

Trong khi việc rửa gạo làm giảm sự hữu ích của các loại

gạo được làm giàu thì nó lại là cực kỳ cần thiết để tạo ra

hương vị thơm ngon hơn và ổn định hơn khi gạo đánh

bóng (bất hợp pháp tại một số quốc gia, như Hoa Kỳ)

được sử dụng

Cám gạo, gọi là nuka ởNhật Bản, là một mặt hàng có

giá trị ở châu Á và được dùng cho nhiều nhu cầu thiết

yếu hàng ngày Nó là lớp chất dầu ẩm ướt bên trong

được đun nóng lên để sản xuất một loại dầu ăn có lợi

cho sức khỏe Ứng dụng khác là để làm một loại rau

dầm có tên gọi là tsukemono.

Tại nhiều nơi, gạo còn được nghiền thành bột để làm

nhiều loạiđồ uốngnhưamazake,horchata,sữa gạovà

rượusakê Bột gạo nói chung an toàn cho những người

cần có chế độ ăn kiênggluten

Gạo chưa xát (gạo lứt)

Sản phẩm chủ yếu từ gạo làcơm Gạo có thể nấu thành

cơm nhờ cách luộc trong nước (vừa đủ) hay bằng hơi

nước Cácnồi cơm điệnrất phổ biến ở châu Á, đã đơn

giản hóa quá trình này

Gạo cũng có thể nấu thànhcháobằng cách cho nhiều

nước hơn bình thường Bằng cách này gạo sẽ được bão

hòa về nước và trở thành mềm, nở hơn Các món cháo

rất dễ tiêu hóa và vì thế nó đặc biệt thích hợp cho những

người bị ốm

Khi nấu các loại gạo chưa xát bỏ hết cám, một cách thức

nấu ăn giữ được các chất dinh dưỡng gọi là Cơm GABA

hay GBR*[5]có thể sử dụng Nó bao gồm việc ngâm gạo

trong khoảng 20 giờ trong nước ấm (38 ℃ hay 100 ℉)

trước khi nấu á trình này kích thích sự nảy mầm, và

nó kích hoạt cácenzymcó trong gạo Bằng cách này,người ta có thể thu giữ được nhiềuaxit aminhơn

1.5 Sản xuất và thương mại toàn cầu

Sản xuất gạo toàn cầu *[6] đã tăng lên đều đặn từkhoảng 200 triệu tấn vào năm 1960 tới 600 triệu tấnvào năm 2004 Gạo đã xay xát chiếm khoảng 68% trọnglượng thóc ban đầu Năm 2004, ba quốc gia sản xuất lúagạo hàng đầu làTrung ốc(31% sản lượng thế giới),

Ấn Độ(20%) vàIndonesia(9%)

Năm 2008, sản lượng lúa gạo của Trung ốc đạt 193triệu tấn, Ấn Độ 148 triệu tấn, Indonesia 60 triệu tấn,Bangladesh47 triệu tấn,Việt Nam39 triệu tấn,áiLanvàMyanmacùng đạt 30,5 triệu tấn*[7]

Các số liệu về xuất nhập khẩu gạo lại khác hẳn, dochỉ khoảng 5-6% gạo được buôn bán ở quy mô quốc

tế Ba nhà xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới làái Lan(26% sản lượng gạo xuất khẩu),Việt Nam(15%) vàHoa

Kỳ(11%), trong khi ba nhà nhập khẩu gạo lớn nhất làIndonesia (14%),Bangladesh(4%) vàBrasil(3%)

1.6 Một vài hình ảnh

Long Xuyên

• Lúa chín, có thể thu hoạch được

đồi

[1] Smith, Bruce D e Emergence of Agriculture Scientific

American Library, A Division of HPHLP, New York,1998

[2] Gurdev S Khush, (1997) Origin, dispersal, cultivation and variation of rice Plant Molecular Biology 35: 25–34

Kluwer Academic Publishers

[3] “Tình trạng và dự án nghiên cứu nguồn gốc các giốnglúa Trung ốc, CHEN WENHUA (Từ lưu trữ Internet)”

Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2006

[4] Gillis, Justing (11 tháng 8 năm 2005).“Bộ gen lúa đãđược lập bản đồ trọn vẹn” washingtonpost.com.[5] Shoichi Ito và Yukihiro Ishikawa, Đại học Toori, NhậtBản.“Tiếp thị các sản phẩm gạo gia tăng giá trị tại NhậtBản: Gạo nảy mầm và bánh mì gạo” Truy cập ngày 12tháng 2 năm 2004

[6] Tất cả các số liệu lấy từ thống kê của UNCTAD

1998-2002 vàIRRI(truy cập tháng 9 năm 2005)[7] FAO.“Sản lượng lúa gạo năm 2008” faostat.fao.org.Truy cập ngày 26 tháng 8 năm 2010

1.9 Liên kết ngoài

1.9.1 Chung

• 2004: Năm Gạo quốc tế

• Infocomm/UNCTAD

• IRRI - Viện Nghiên cứu Lúa ốc tế

• Ngân hàng kiến thức về Lúa

• Plant Cultures.org: Lịch sử, thực vật học và côngdụng của lúa

• Lúa Gạo Việt Nam

1.9.2 Lúa trong nông nghiệp

• Hiệp hội Bệnh thực vật Hoa Kỳ (APS): Các loại

bệnh của cây lúa (Oryza sativa)

• FAO: Hệ thống thông tin các nguồn nuôi dưỡngđộng vật: Oryza sativa

• IRRI: Các loại sâu phổ biến phá hại lúa

• Nguồn gốc các giống lúa Trung ốc

1.9 LIÊN KẾT NGOÀI 7

• Oryza sativa: Bộ gen lúa, nền tảng cho các loại ngũ

cốc khác

• Chương trình nghiên cứu bộ gen của lúa

• Hoàn thiện bộ gen lúa

• Bộ gen của Oryza sativa: Lịch sử nhân bản

• ực đơn từ gạo

• Sáng chế số 6.676.983 tại Hoa Kỳ

• SageVFoods.com với một số dữ liệu về sản xuất lúa

theo khu vực tại Hoa Kỳ

• ông tin thị trường của UNCTAD

Chương 2

Tứ Xuyên

Tứ Xuyên (tiếng Trung: 四川) là mộttỉnhnằm ởtây

namcủaCộng hòa Nhân dân Trung Hoa Tỉnh lị của Tứ

Xuyên làành Đô, một trung tâm kinh tế trọng yếu

củamiền Tây Trung ốc Giản xưng của Tứ Xuyên là

ục (蜀), do thờiTiên Tần, trên đất Tứ Xuyên có hai

nước chư hầulàụcvàBa, nên Tứ Xuyên còn cóbiệt

danhlà Ba ục (巴蜀).

Tỉnh Tứ Xuyên có mộtlịch sửlâu dài,cảnh quanđẹp,

sản vật phong phú, từ xưa đã được gọi là iên phủ i

quốc (天府之国; quốc gia của trời đất thiên phủ) Phía

tây Tứ Xuyên là nơi cư trú của các dân tộc thiểu số như

người Tạng,người Divàngười Khương

2.1 Lịch sử

Trong suốt thời kỳ tiền sử và lịch sử ban đầu của mình,

Tứ Xuyên và các vùng phụ cận trong lưu vựcTrường

Gianglà các nôi của các nền văn minh bản địa có thể

có niên đại ít nhất từ thế kỷ 15 TCN và trùng hợp với

những năm cuối của nhà ươngvà trong thời nhà

Chuở phía bắc Trung ốc Tứ Xuyên đã xuất hiện

trong các thư tịch cổ Trung Hoa với cái tên Ba ục

(巴蜀) do kết hợp tên gọi của hai quốc gia cổ trong

bồn địa Tứ XuyênlàBavàục Lãnh thổ của nước Ba

nay làTrùng Khánh, vùng đất đông bộ Tứ Xuyên dọc

theo Trường Giang và một số chi lưu của nó, trong khi

nước ục có lãnh thổ tại khu vực ành Đô cùng các

đồng bằng xung quanh và lãnh thổ lân cận ở tây bộ Tứ

Xuyên.*[1]

Sự tồn tại của nước Cổ ục được ghi lại rất nghèo nàn

trong các chính sử của Trung Hoa, song trongKinh ư

nước ục được ghi là một đồng minh đã giúpnhà Chu

lật đổ được nhà ương.*[2]Các mô tả về nước ục

chủ yếu là pha trộn giữa các câu chuyện thần thoại và

truyền thuyết lịch sử, chúng được chép trong các biên

niên sử địa phương nhưHoa Dương quốc chí(華陽國

志) được biên soạn vào thời nhà Tấn,*[3]*[4]với các

truyện kể dân gian rằng ông vuaĐỗ Vũ(杜宇) đã dạy

người dân làm nông nghiệp và đã tự hóa thân thành

một conchim cu cusau khi chết.*[5]Khám phá khảo

Văn vật khai quật tại Tam Tinh Đôi , một đầu đồng lớn với hai mắt lồi ra, được cho là để mô tả Tàm Tùng (蠶叢), người sáng lập nước Cổ Thục

cổ học tại một thôn nhỏ có tên làTam Tinh Đôi(三星

堆) ở huyệnảng Hánđã đưa ra ánh sáng về sự tồntại của một nền văn minh phát triển cao với một ngànhcông nghiệp đồng độc lập tại Tứ Xuyên.*[6]Di chỉ nàyđược tin là một thành cổ của nước Cổ ục, ban đầu nóđược một nông dân địa phương phát hiện ra vào năm

1929 và ông ta đã tìm thấy các đồ tạo tác bằng ngọc bích

và đá Các cuộc khai quật do những nhà khảo cổ tiếnhành trong khu vực đã mang lại một vài phát hiện có ýnghĩa cho đến năm 1986, khi người ta tìm thấy hai hốcúng tế lớn với các đồ vật bằng đồng đẹp đẽ cũng nhưcác đồ tạo tác bằng ngọc bích, vàng, đất nung và đá.*[7]Khám phá này cùng các phát hiện khác tại Tứ Xuyêngây mâu thuẫn với quan niệm truyền thống trong sửsách rằng văn hóa và kỹ thuật của Tứ Xuyên thua kémkhi so sánh với nền văn minh tại thung lũngHoàng Hà.Nước Ba thường được mô tả là một liên minh lỏng lẻohoặc là một tập hợp cáctù trưởng, bao gồm một số thịtộc độc lập liên kết lỏng lẻo cùng công nhận một vị vua.Các thị tộc người Ba rất đa dạng, bao gồm nhiều sắc tộc.Các bằng chứng khảo cổ cho thấy người Ba dựa chủ yếuvào đánh cá và săn bắn, hoạt động nông nghiệp ở mức

độ thấp và không có bằng chứng về thủy lợi Nước Ba

đã liên minh vớinước Tầnkhi Tần đánh ục Sau khi

ục bị diệt, Tần ngay lập tức chinh phục đồng minh

và bắt vua nước Ba Ba sau đó trở thành một quận củaTần

8

2.1 LỊCH SỬ 9

Khu vực Tứ Xuyên thời cổ có niềm tin tôn giáo và

thế giới quan riêng biệt Có các tài nguyên quặng khác

nhau êm vào đó, khu vực này cũng thêm phần quan

trọng khi nằm trên tuyến đường thương mại giữa thung

lũng Hoàng Hà và các quốc gia khác ở phía tây nam,

đặc biệt là các nước nay thuộc lãnh thổẤn Độ

Sau khi nước Tần tiêu diệt cả hai nước ục và Ba, các

bản văn cùng các thành tựu của hai nước này đều bị Tần

phá hủy Triều đình Tần sáp nhập ục và Ba thành hai

quận của mình, Tần gửi quan chức đến trực tiếp cai trị

tại ục và chủ động khuyến khích dân di cư từ Tần

tới ục Tuy nhiên đối với Ba, ban đầu Tần vẫn để

tầng lớp trên của nước Ba cũ tiếp tục cai trị trực tiếp

và không tiến hành cưỡng bách người Tần di cư quy

mô lớn đến lãnh thổ Ba, song tầng lớp này về sau đã bị

đẩy ra ngoài lề trong một chính sáchchia để trị Tần

dường như cũng đã đưa các kỹ thuật nông nghiệp tiên

tiến đến Tứ Xuyên, khiến trình độ nông nghiệp tại đây

ngang bằng với thung lũng Hoàng Hà Tần đã cho xây

dựng nên hệ thống thủy lợiĐô Giang Yểnvào thế kỷ

thứ 3 TCN trênsông Dântại Tứ Xuyên Công trình do

thái thú ục quậnLý Băng(李冰) giám sát thi công và

là biểu tượng cho kỹ thuật nông nghiệp vào thời kỳ đó

Công trình này bao gồm một loạt đập nước, nó chuyển

hướng dòng chảy từ sông Dân (một chi lưu lớn của

Trường Giang) đến các cánh đồng và cũng làm giảm

thiệt hại của các trận lũ lụt theo mùa Việc xây dựng

hệ thống thủy lợi này đã khiến sản lượng nông nghiệp

của Tứ Xuyên tăng lên rất nhiều, Tứ Xuyên cũng trở

thành một nguồn cung lương thảo và binh lính chính

cho Tần khi nước này tiến hành các cuộc chiến nhằm

thống nhất Trung ốc

Trong suốt lịch sử sau đó của Trung ốc, tầm quan

trọng về quân sự của Tứ Xuyên cũng nổi lên ngang

bằng với ý nghĩa về thương mại và nông nghiệp.Bồn

địa Tứ Xuyên nằm lọt giữacao nguyên anh-Tạng

ở phía tây,Tần Lĩnh-Mễ ương Sơnở phía bắc,cao

nguyên Vân-ýở phía nam, phía đông cóTam Hiệp,

dãy núi Vu Sơn, và thường có sương mù Do Trường

Giangchảy qua bồn địa và là đầu nguồn so với vùng

Hoa TrungvàHoa Đông, thủy quân có thể dễ dàng từ

Tứ Xuyên đi thuyền về hạ du Do đó, Tứ Xuyên đã trở

thành căn cứ của nhiều lực lượng quân sự và cũng là

nơi ẩn náu lý tưởng cho những người tị nạn chính trị

của cáctriều đại Trung ốc

Giao thời nhà Tần và nhà Hán, Hạng Vũ đã phong

choLưu Banglàm Hán vương, cai trị đấtHán Trung

và Ba ục áng 4 năm 206 TCN, Lưu Bang trở về

đất phong, được cấp 3 vạn quân eo lời khuyên của

Trương Lương, ông đi qua đường sạn đạo xong liền đốt

Một khuyết (闕), tức cột trụ chạm khắc đá ở cửa, có chiều cao

6 m, nằm ở lăng mộ của Cao Di (高颐) tại Nhã An , được xây vào thời Đông Hán

và cắt đứt đường sạn đạo để đề phòng quân chư hầuđánh úp, đồng thời cũng để chứng tỏ cho Hạng Vũ thấyrằng mình không có ý đi về hướng đông Trongchiếntranh Hán-Sở, vùng Tứ Xuyên không bị ảnh hưởng trựctiếp của chiến loạn và là nơi cung cấp hậu cần trọng yếucho việc Lưu Bang xưng đế lập nênnhà Hán

ời kỳ đầu Tây Hán, tình hình xã hội, kinh tế, vănhóa của khu vực Tứ Xuyên phát triển nhanh chóng,mức thịnh vượng vượt quá vùngan Trungnên đượcgọi là “iên phủ chi quốc”, mỹ xưng này vẫn tồntại đến nay Những nămHán Cảnh Đế, Văn Ông(文

翁) nhậm chức thái thú ục quận, đã thiết lập họcđường do chính quyền quản lý đầu tiên tại Trung ốc,

"Văn Ông ạch ất" (文翁石室), tại ành Đô, từ

đó truyền thống học tập của Tứ Xuyên lên cao, ngangbằng với vùngTề Lỗ

Cuối thời Tây Hán, nhân lúc thiên hạ có biến loạn, năm

25,Công Tôn uật (公孫述) đã chiếm cứÍch châu,xưng đế, đặt quốc hiệu là "ành Gia", lập quốc đô tại

ành Đô Công Tôn uật đặt tên thành trì xây bênkhe Cù Đường là “Bạch Đế ành”, cử nhiều binh

sĩ phòng thủ Công Tôn uật làm hoàng đế tại ành

Đô được 12 năm thì đến năm 37,Lưu Túsau khi gâydựng triều Đông Hán ở Trung Nguyên đã đưa quân tấncông Công Tôn uật, Công Tôn uật chết trong loạnbinh Tổng cộng, Công Tôn uật đã thống trị miền tâynam Trung ốc trong vòng 28 năm Trong 28 năm

ấy, khu vực miền này rất ổn định, không bị chiến loạn

10 CHƯƠNG 2 TỨ XUYÊN

Trung Nguyên ảnh hưởng Trong thời gian làm hoàng

đế, Công Tôn uật đã phát triển nông nghiệp, xây

dựng thủy lợi, đem đến cuộc sống no đủ cho cư dân

Cho nên sau khi Công Tôn uật chết, nhân dân địa

phương xây dựng "đền Bạch Đế" trong Bạch Đế thành

để tưởng nhớ ông.*[8]

Cuối thời Đông Hán, cha conLưu Yênđã cát cứ tại Ích

châu Ích châu bấy giờ doKhước Kiệmlàmthứ sử, áp

dụng chính sách thuế khoá hà khắc khiến người dân

bất mãn Lưu Yên khi đến Ích châu bèn thực hiện chính

sách khoan dung, vỗ về dân chúng và tranh thủ sự ủng

hộ của các quý tộc địa phương Một số quan chức triều

đình như Đổng Phù, Triệu Vĩ từ quan theo Lưu Yên vào

đất ục Ích châu khi đó cai quản 9 quận: ục quận,

ảng Hán, Kiến Vi, Ba quận (đông Tứ Xuyên), Việt

Huề (Tứ Xuyên), Tây Khang, Tường Kha (ý Châu),

Vĩnh Xương (Vân Nam), Ích Châu (Vân Nam) Năm 194,

Lưu Yên lâm bệnh và qua đời Trưởng quan Triệu Vĩ lập

Lưu Chươnglên làm Ích châu mục Ích châu tương đối

yên ổn trong 20 năm thì bị Lưu Bị đánh chiếm Lúc đó,

ở Ích châu, Lưu Chương có 3 mối lo: thù vớiTrương

Lỗ, sự đe dọa của Tào áovà sự chống đối của các

thế lực bản địa người ục vẫn chưa thực sự phục tùng

cha con Lưu Chương.*[9]Sau đó, Lưu Chương lại sai

Pháp Chính sang Kinh châu mờiLưu Bị(người cùng

họ) mang quân nhập Xuyên, Lưu Bị coi đây là thời cơ

tốt để tiến vào Ích châu Lưu Bị sau đó đã trở mặttiến

đánh Lưu Chương, cuối cùng chiếm được ành Đô

Lưu Chương mở cửa thành ra hàng, được Lưu Bị đưa về

an trí cùng gia quyến an lại các châu quận của Ích

châu đều ngả theo Lưu Bị, chỉ cóHoàng yềnđóng

cửa thành cố thủ Mãi đến khi Lưu Chương đầu hàng,

Hoàng yền mới ra quy thuận

Bản đồ Tam Quốc năm 262

Năm 221, sau khiTào Phiphế Hán Hiến Đếvà xưng

đế (tức Ngụy Văn Đế), Lưu Bị lên làm hoàng đế, lấyquốc hiệu là Hán với hàm ý kế tục nhà Hán, đóng đô ở

ành Đô Tuy nhiên sử thường gọi là nước ục hoặc

ục Hán, ít khi gọi là nước Hán Cương vực của ụcHán bao trùm lên các khu vực Tứ Xuyên, Trùng Khánh,đại bộ phận Vân Nam, toàn bộ ý Châu và một bộphận nhỏ ở phía nam iểm Tây và Cam Túc ụcHán cùngTào NgụyvàĐông Ngôhình thành thế đốiđầuTam ốc Trước đó, Đông Ngô vào năm 220 đãđánh chiếm Kinh châu và giết chếtan Vũ; hai thủ

hạ củaTrương PhilàPhạm CươngvàTrương Đạtđãsát hại Trương Phi rồi sau đó sang hàng Đông Ngô Vìthế, Lưu Bị sau khi xưng đế đã quyết định thân chinhcầm quân đi đánh Đông Ngô, giao cho thừa tướngGiaCát Lượnggiúp thái tửLưu iệngiữ ành Đô áng

7 năm 211, Lưu Bị hạ lệnh tập trung quân ở Giang châuhuyện thuộc Ba quận rồi tiến về Kinh châu Kết quả

là ục Hán thất bại trước Đông Ngô, Lưu Bị phải lui

về Bạch Đế thành rồi mất ở đó ất bại trongtrận DiLănglà bước ngoặt quan trọng trong lịch sử quân sự vàchính trị của ục Hán Sức quân, sức nước của ụcHán bộc lộ sự suy yếu rõ ràng; bản thân chính quyền

tự xưng là kế thừa ngôi chính thống của nhà Đông Hánbắt đầu đi vào con đường gập ghềnh.*[10]

ái tửLưu iệnsau đó lên ngôi hoàng đế ục Hán,Gia Cát Lượng vẫn làm thừa tướng và đóng một vaitrò quan trọng Tuy nhiên trong lúc này ở vùngNamTrungxảy ra cuộc nổi loạn vũ trang ở Ích Châu quậncủa một số địa chủ doUng Khảicầm đầu, những ngườinày đã nổi dậy giết chết quan thái thú do ục Hán bổnhiệm Tiếp đó xảy ra hai cuộc nổi loạn tiếp theo đểhưởng ứng là cuộc khởi nghĩa ở Chu Bảo cầm đầu ởHoàng Bình-ý Châu và Cao Định ở Tây Xương-TứXuyên Ung Khải còn saiMạnh Hoạchtiến hành tuyêntruyền trong vùng dân tộc thiểu số ở Nam Trung Vìthế, đích thân thừa tướng Gia Cát Lượng đã phát đíchthân dẫn quânnam chinh Sau khi giành được thắng lợi

ở phương Nam, thừa tướng Gia Cát Lượng tiếp tục dẫnquân ục thực hiện 5 cuộcBắc phạtchống Tào Ngụy,song đã không đạt được mục tiêu chiến lược, đều phảilui binh

Sau cái chết của Gia Cát Lượng, vị trí thừa tướng của

ục Hán lần lượt do Tưởng Uyển, Phí Vĩ và ĐổngDoãn đảm nhận Sau năm 258, triều đình ục Hánngày càng bị kiểm soát bởi các hoạn quan và thamnhũng tràn lan mà điển hình làHoàng Hạo, ngoài ra,còn vì hoàng đế bất tài nhu nhược nên ục Hán dầnsuy sụp Các cuộc chiến tranh với Ngụy khiến binh lực

ục Hán dần hao mòn Đến mùa đông năm 263, quânNgụychiếm được kinh đôành Đô của ành Hán,hoàng đế Lưu iện đầu hàng

2.1.5 Thời Tây Tấn

Sau khi chiếm được đất ục,nhà Tấnbắt đầu chuẩn bịxâm chiếm Đông Ngô bằng việc xây dựng hạm đội vàhuấn luyện thủy quân tại Tứ Xuyên dưới quyền Vương

2.1 LỊCH SỬ 11

Tuấn Năm 279, khi nhà Tấn tiến hành chiến dịch quyết

định tiêu diệt Đông Ngô, các tướngĐỗ Dự,Vương Tuấn

của Tấn đã chỉ huy hạm đội từ Tứ Xuyên xuôi dòng

Trường Giang tới Kinh Châu Nhà Tấn sau đó đã chia

Ích châu thành ba châu làLương châu, Ích châu vàNinh

châu.*[11]

Sauloạn Bát vương, Tây Tấn suy yếu trầm trọng.Người

Đê(hay Chi) vốn ở an Trung, vì mất mùa mấy năm,

đã kéo hàng chục vạn người vào ục kiếm sống Nhà

Tấn saiLa ượng(羅尚) vào ục, ép lưu dân người

Đê rời khỏi Ích Châu vào tháng 7 năm 302 ủ lĩnh

người Đê là Lý Đặcxin được gặt mùa xong, tới mùa

đông sẽ đi La ượng không bằng lòng, mang quân đến

đánh đuổi Lý Đặc Người Đê bèn theo Lý Đặc nổi dậy

làm phản Tuy nhiên, mùa xuân năm 303, Lý Đặc sau

một chiến thắng lớn trước La ượng, đã bất cẩn tin lời

thỉnh cầu của La ượng về việc đình chiến (chống lại

lời khuyên củaLý HùngvàLý Lưu) Sau đó, La ượng

đã tiến hành một cuộc đánh úp và giết chết Lý Đặc Tàn

quân của Lý Đặc lập Lý Lưu làm lãnh đạo mới Vào mùa

đông năm 303, Lý Lưu lâm bệnh và trước khi qua đời

ông đã chỉ định Lý Hùng làm người kế vị Vào đầu năm

304, Lý Hùng chiếm được ành Đô, đô phủ của Ích

Châu, buộc La ượng phải chạy trốn Vào mùa đông

năm 304, Lý Hùng xưng ành Đô vương, đến năm 306

thì xưng đế và đặt quốc hiệu là“ành” Sau đó ngôi

vị hoàng đế của nước ành về tayLý BanrồiLý Kỳ

Lý ọ sau khi tiến hành binh biến và tiến về ành

Đô lật đổ Lý Kỳ, đã lên ngôi và cải quốc hiệu từ ành

sang “Hán”và lập một tông miếu mới cho cha ông

là Lý Tương và mẹ, tuyệt giao với chế độ mà Lý Hùng

đã gây dựng nên Mùa xuân năm 339, ánh Hán bị

mất Ninh châu, là vùng mà Lý ọ đã chiếm của Đông

Tấn vài năm trước đó Trong vài năm sau đó, Đông Tấn

và ành Hán tiếp tục giao chiến tại nhiều nơi ở Ninh

châu Lý ọ cũng áp dụng hình thức cai trị khắc nghiệt

và cho bắt đầu xây dựng nhiều công trình, thần dân

ành Hán phải chịu gánh nặng và điều này đã khiến

họ suy giảm lòng trung thành với đất nước Sau khi

Lý ọ chết,Lý ếlên kế vị, đến mùa đông năm 346,

tướng Lý Dịch (李奕) đã nổi loạn và nhanh chóng tiến

về ành Đô, song cuộc nổi loạn đã thất bại Sau khi

đánh bại Lý Dịch, Lý ế càng trở nên ngạo mạn và

lơ là chính sự quốc gia, ông cũng cho thực thi các hình

phạt dã man khiến cho người dân mất tin tưởng ành

Hán cũng bị tổn hại với sự xuất hiện của một bộ lạc

được gọi là Lão (獠), chính quyền địa phương không

thể kiểm soát người Lão một cách dễ dàng ân Đông

Tấn doHoàn Ônchỉ huy sau đó đã tiêu diệt nước Hán

của người Đê vào năm 347

2.1.7 Thời Đông Tấn

Sau khi ành Hán bị tiêu diệt, Tứ Xuyên được sápnhập vào lãnh thổ Đông Tấn Từ đó, Đông Tấn hoàntoàn kiểm soát được miền Nam Trung ốc Tuy nhiên,cũng thời điểm này, Hoàn Ôn bắt đầu độc lập thực tếtrong việc ra các quyết định ở các châu phía tây, trong

đó có vùng Tứ Xuyên Năm 373,Tiền Tầnđã tấn công,chiếm Lương châu (梁州) và Ích châu Sau trận Phì

ủy, quân Đông Tấn đã lấy lại được Lương châu vàÍch châu

2.1.8 Tiều Thục

Vào mùa xuân năm 405, quân củaMao Cừ(毛璩) ở ÍchChâu bất mãn rằng Mao Cừ đã đưa họ vào các chiếnkéo dài chốngHoàn HuyềnvàHoàn Chấnnên đã nổiloạn, họ ủng hộ tướngTiều Túng(譙縱) làm lãnh đạocủa mình ân nổi loạn đánh bại và giết chết Mao Cừ,chiếm ành Đô, Tiều Túng lập nên nướcTây ụcđộc lập ở đây Tiều Túng sau đã khuất phục làm chưhầu của hoàng đếDiêu Hưngcủa nướcHậu Tần Ôngcũng bí mật duy trì một mối quan hệ với thứ sử ảngChâu (廣州, nay là ảng Đông và ảng Tây) củaĐông Tấn làLư Tuần Năm 412,Lưu Dụcử tướngChuLinh ạch(朱齡石) dẫn 2 vạn quân đi đánh Tây ục,quân Đông Tấn đã tiến theo một tuyến đường khác sovới tuyến đường trước đó màLưu Kính Tuyên(劉敬先)

đã đi Tiều Túng không dự đoán được điều này nên đã

bố trí phòng thủ sai lầm, quân Đông Tấn tiến theosôngDânrồi bỏ thuyền tiến thẳng đến kinh thành ành Đô.Tây ục diệt vong, đất Tứ Xuyên lại về tay Đông Tấn

2.1.9 Thời Nam-Bắc triều

Năm 420, Lưu Dụ đã ép Tấn Cung Đế thoái vị vànhường ngôi cho mình, lập ra triềuLưu Tống Năm 432,dưới thờiLưu Tống Văn Đế, căm giận trước sự cai trịtồi của thứ sử Ích châu làLưu Đạo Tế(劉道濟), ngườidân Ích Châu đã nổi dậy, dưới sự chỉ huy củaHứa MụcChi(許穆之), người này đã đổi tên thành Tư Mã PhiLong (司馬飛龍) và tự tuyên bố là một hậu duệ củahoàng tộc nhà Tấn Lưu Nghĩa Khang đã nhanh chóngđánh bại và giết chết Tư Mã Phi Long, song một sư tăngtên làTrình Đạo Dưỡng(程道養) ngay sau đó đã nổidậy và đe dọa thủ phủ ành Đô của Ích Châu, và mặc

dù tướngBùi Phương Minh(裴方明) đã có thể bao vâyquân nổi loạn, Trình vẫn còn là một mối đe dọa trongvài năm, ông ta tự xưng tước hiệu là ục vương Trongkhi chiến dịch đang được tiến hành, người cai trị củaCừu Trì[một nước chư hầu trên danh nghĩa của cả LưuTống vàBắc Ngụy] tên làDương Nan Đương(楊難當)cũng tấn công và chiếm giữ Lương châu vào năm 433.Mùa xuân năm 434, tướng Lưu Tống làTiêu Tư oại(蕭思話) đã đánh bại quân của Dương Nan Đương vàtái chiếm Lương châu Năm 441, Dương Nan Đươngkhông sẵn lòng từ bỏ thèm muốn với Lương Châu và

12 CHƯƠNG 2 TỨ XUYÊN

Ích Châu nên đã tấn công Lưu Tống, thất bại, ông phải

chạy trốn đến Bắc Ngụy

Sau khiLương Vũ Đếmất, miền Nam Trung ốc trở

nên biến loạn Sau khiTiêu Luânchết, ứ sử Ích châu

Vũ Lăng VươngTiêu Kỷvốn là em thứ 8 củaTiêu Dịch

lại trở thành đối tượng mà Dịch tiêu diệt Từ năm Đại

Đồng thứ 3 (537), Tiêu Kỷ được bổ nhiệm làm thứ sử Ích

châu Đến năm 552 đã trấn thủ Lương châu, Ích châu cả

thảy hơn 16 năm, có trong tay 4 vạn tinh binh, 8 nghìn

con ngựa Trong thời gian Tiêu Kỷ cai quản Ích châu,

kinh tế và quân đội tại đây được củng cố ấy Tiêu

Kỷ xua quân về Đông, Tiêu Dịch liền sai sứ thần đến

Tây Ngụy xin binh đánh Tiêu Kỷ Tiêu Dịch ra lệnh cho

cháu là Nghi Phong hầuTiêu Tuân, thứ sử Lương Châu

(Nam iểm Tây) rút khỏi thủ phủ Lương Châu là Nam

Trịnh (Hán Trung, iểm Tây) và nhường thành Nam

Trịnh cho Tây Ngụy Tây Ngụy liền phái đại quân đánh

xuống Lương Châu, chiếm được Ích châu

Lạc Sơn Đại Phật tại Tứ Xuyên, được xây dựng từ thời Đường

mạt

Năm Khai Hoàng thứ 1 (581) thời Tùy Văn Đế, Tứ

Xuyên đã được nhập vào bản đồnhà Tùy, dưới thời Tùy

Đường, khu vực Tứ Xuyên có tình hình xã hội ổn định,

kinh tế phát triển toàn thịnh; vào thời Trung Đường có

thuyết nói là “Dương nhất, Ích nhị" Trongloạn An

Sử, Đường Huyền Tông đã chạy đến đất ục tị nạn

Sau đó, một số hoàng đế Đại Đường cũng nhập ục

tị nạn, như Đường Đức Tông trongloạn Chu ử(朱

泚之乱),Đường Hy Tôngtrongloạn Hoàng Sào Vào

năm iên Bảo thứ 7 (748), Nam Chiếu thống nhất một

vùng tây nam bao gồm Vân Nam, ý Châu, phía nam

Tứ Xuyên Năm 829, ành Đô đã bị quân Nam Chiếu

chiếm đóng; nó đã là một phần thưởng lớn, vì Nam

Chiếu nay đã có khả năng chiếm toàn bộ Tứ Xuyên với

những cánh đồng màu mỡ Kiếm Nam tiết độ sứ là Đỗ

Nguyên Dĩnh không chuẩn bị trước nên khi quân Nam

Chiếu công nhập ngoại thành ành Đô, đã chạy trốn

cùng với tổng cộng hơn mười vạn người và rất nhiều

châu báu ĐếnĐại Độ Hà, gặp quân Nam Chiếu, người

Đường ngảy xuống sông tự vẫn đến 3 phần 10 Điềunày là quá đủ với người Hán, họ đã không mất nhiềuthời gian để phản công, Đường và Nam Chiếu sau đó

ký kết hòa ước Sau khi không được chấp nhận lời cầuhôn và đánh bại đượcổ Dục Hồn, quânổ PhồncủaTùng Tán Can Bốđã thừa cơ tiến đánh Tùng Châu(nay là Tùng Phan, A Bá) thuộc đất Đường và đánhthắng quân Đường ở đây Khi quân Đường đem quânđến đánh, Tùng Tán Can Bố đã cho người đến giảnghòa

2.1.11 Thời Ngũ Đại Thập Quốc

Năm 891, Vương Kiến được nhà Đường phong TâyXuyênTiết độ sứ Khi nhà Đường suy yếu, ông mở rộngphạm vi quản lý của mình sang phía đông Ông xưng

đế khi nhà Đường sụp đổ năm 907, không thần phụcnhà Hậu Lương, triều đại thay thế nhà Đường ốc

đô Tiền ục là ành Đô, Tiền ục có lãnh thổ baogồm gần như toàn bộ tỉnh Tứ Xuyên, một phần phíanam tỉnh Cam Túc vàSơn Tây, phía tây tỉnh Hồ Bắc

và toàn bộ Trùng Khánh Đến năm 925,Hậu ĐườngTrang Tôngđã sai tướngách Sùng aomang quânthôn tính Tiền ục.Mạnh Tri Tườnglà một trong cáctướng lĩnh Hậu Đường lĩnh nhiệm vụ đi chinh phụcTiền ục Ông được Hậu Đường Trang Tông phonglàm Nam Tứ Xuyên, ành Đô quân Tiết độ sứ, quản lývùng đất thuộc Tiền ục cũ Sau khiHậu Đường MinhTôngLý Tự Nguyên lên ngôi vào năm 926, Mạnh TríTường mưu phản Hậu Đường Hậu Đường Minh Tông

bị sự đe dọa của ngườiKhiết Đanphía bắc nên phải

an trí Mạnh Tri Tường bằng cách phong ông làm ụcvương Năm 933, Hậu Đường Minh Tông mất, nhà HậuĐường suy yếu do mâu thuẫn nội bộ, Mạnh Tri Tườngquyết chí cát cứ, tự xưng đế, chính thức lập ra nướcHậu ục Nước Hậu ục kiểm soát vùng đất tương tựnước Tiền ục trước đây, quốc đô cũng đặt ở ành

Đô Vùng Tứ Xuyên chỉ phải chịu ảnh hưởng nhỏ củachiến loạn trong thời kỳ này, vì thế đã trở thành vùngphồn hoa nhất tại Trung ốc lúc đó Nước Hậu ục

bị nhà Tống tiêu diệt vào năm 965

2.1.12 Thời nhà Tống

ờiTống ái Tông trên địa bànXuyên Hiệp Tứ lộđãphát sinh nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân quy mô nhỏ,như khởi nghĩaVương Tiểu Ba(王小波)Lý uận(李

顺); Lý uận đã lập ra nướcLý ục, tồn tại từ tháng

1 đến tháng 5 năm 944 Tuy nhiên, so với các khu vựckhác của đất nước, Tứ Xuyên vẫn là vùng yên ổn, kinh

tế duy trì phát triển, vẫn nằm ở vị trí dẫn đầu cả nước

ời Nam Tống, Tứ Xuyên là hậu phương kháng cựquân Kimvà quân Mông Năm iên Hi thứ 5 (1021)thời Tống Chân Tông, tại Tứ Xuyên đã phát hànhtiền giấy đầu tiên trên thế giới, gọi là "giao tử" (交子).*[12]*[13]*[14]Vào thời toàn thịnh của Nam Tống,

2.1 LỊCH SỬ 13

“giao tử" được phát hành tại Tứ Xuyên là tiền giấy đầu tiên trên

thế giới

nhân khẩu của Xuyên Hiệp Tứ lộ chiếm 23,6% tổng

dân số toàn quốc Nam Tống (năm 1231 có 5,4 triệu hộ),

tổng lượng kinh tế chiếm 1/4 của toàn Nam Tống, quân

lương chiếm 1/3

Năm 1231,Đà Lôidẫn quân tiến hành cướp phá Hán

Trung, Tứ Xuyên, bắt đầu gần một nửa thế kỷ thảm

sát, cướp bóc và đốt phá tại Tứ Xuyên Sau khi quân

Mông Cổ hoàn toàn chiếm lĩnh Tứ Xuyên, nhân khẩu

suy giảm rõ rệt Kinh tế và văn hóa Tứ Xuyên bị tàn

phá, người dân cơ cực, quay ngược trở lại 1550 năm

trước NămChí Nguyênthứ 15 (1278) thờiNguyên ế

Tổ, Tứ Xuyên nhập vào bản đồ nhà Nguyên, nhân khẩu

có 15,5 vạn hộ với khoảng 77,5 vạn người Về mặt kinh

tế, Tứ Xuyên khi đó đội sổ trong số 11 hành tỉnh, song

điều này chỉ kéo dài trong vài thập niên

2.1.14 Thời nhà Minh

Năm Hồng Vũ thứ 4 (1371) thời Minh ái Tổ, khuvực Tứ Xuyên được nhập vào bản đồ nhà Minh Sau

đó, đã có các đợt di dân, đến năm Hồng Vũ thứ 26(1393), nhân khẩu của Tứ Xuyên thừa tuyên bố chánh

sứ ti đã tăng lên 1,34 triệu người Đến năm Vạn Lịchthứ 6 (1578) thờiMinh ần Tông, nhân khẩu của khuvực Tứ Xuyên thừa tuyên bố chánh sứ ti đã tăng lên3.102.073 người Trong những năm này, kinh tế và vănhóa Tứ Xuyên đã khôi phục, Tứ Xuyên một lần nữa lạitrở thành một trong những khu vực cường thịnh nhấtnước Tuy nhiên, từ sau những năm Vạn Lịch trở đi, TứXuyên bắt đầu rơi vào trong chiến họa, triều đình nhàMinh phải mất 10 năm để ứng phó với việcDương ỨngLong(杨应龙) nhiều lần làm phản rồi lại hàng phục ở

Bá châutại phía nam Tứ Xuyên, cuối cùng Dương ỨngLong đã bị tiêu diệt vào năm 1600 Năm 1621,Xa SùngMinh(奢崇明) đã phản lại triều Minh, đặt niên hiệu là

ụy Ứng, từng chiếm Trùng Khánh, đánh ành Đô.Đến năm 1623, nữ danh tướngTần Lương Ngọccủa nhàMinh đã đánh bại quân Xa Sùng Minh Cuối cùng, XaSùng Minh và thúc thúc làAn Bang Ngạn(安邦彦) tửtrận vào năm 1629

ờinhà Minh, đã có các công trình kiến trúc lớn đượcxây dựng tại Tứ Xuyên.Chùa Báo Ân(报恩寺) là mộtkhu phức hợp tu viện được bảo quản tốt, nó được xâydựng trong thời gian giữa 1440 và 1446 dưới thờiMinhAnh Tông Đại Bi điện (大悲殿) còn cất giữ được mộttượngan Âmnghìn tay bằng gỗ và Hoa Nghiêm điện(华严殿) là một kho chứa với một tủ quay đựng kinhPhật Các bức họa trên tường, các tác phẩm điêu khắc

và các chi tiết khác của chùa là những kiệt tác của thờinhà Minh.*[15]

2.1.15 Đại Tây

ân khởi nghĩa nông dân cuối thời Minh củaTrươngHiến Trungvào năm Sùng Trinh thứ 13 (1640), khi bịTảLương Ngọcđánh bại, đã đưa quân nhập Xuyên Sau đólại giao chiến với quân của Tả Lương Ngọc song lần này

đã thu được chiến thắng Trương Hiến Trung sau khi tựxưng "Đại Tây vương”, kiến lập chính quyền nông dânĐại Tây tại Vũ Xương, lại tiến vào Tứ Xuyên để mưu sựlâu dài Ngày 4 tháng 7 năm 1644, Trương Hiến Trungmệnh choLưu Đình Cửgiữ Trùng Khánh, tự mình đưaquân đi đánh thủ phủ của Tứ Xuyên là ành Đô TứXuyên tuần phủLong Văn angtừ uận Khánh đếnchi viện ành Đô, lại điềutổng binh Lưu Trấn Phiênđưa thổ binh vùng phụ cận đến giữ thành Vào lúc quânMinh tập trung về ành Đô, Trương Hiến Trung sai

bộ hạ giả làm viện binh, chạy bừa vào thành, Long Văn

ang không thể phân biệt được Ngày 7 tháng 8, nghĩaquân bốn mặt công thành, trong ứng ngoài hợp, trong

ba ngày đã phá được thành Ngày 16 tháng 11 cùngnăm, Trương Hiến Trung đã xưng đế tại ành Đô, đặtquốc hiệu là Đại Tây, đổi niên hiệu là Đại uận, lấy