Tiểu luận Lý luận chung về Nhà nước và pháp luật Phân tích các điều kiện đảm bảo cho pháp luật đi vào đời sống”

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI BÀI THI KẾT THÚC HỌC PHẦN MÔN LÝ LUẬN CHUNG VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT Hà Nội, 2021 MỤC LỤC DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT i A Đặt vấn đề 1 B Giải quyết v.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

-BÀI THI KẾT THÚC HỌC PHẦN MÔN LÝ LUẬN CHUNG VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

Hà Nội, 2021

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT i

A Đặt vấn đề 1

B Giải quyết vấn đề 1

1 Khái quát chung về việc đảm bảo cho pháp luật đi vào đời sống 1

1.1 Khái niệm Pháp luật và đời sống 1

2 Các điều kiện đảm bảo cho pháp luật đi vào đời sống 3

2.1 Tính nghiêm minh của hệ thống pháp luật 3

2.2 Tổ chức và hoạt động hiệu quả của bộ máy nhà nước 4

2.3 Ý thức pháp luật của nhân dân, của cán bộ công chức 6

2.4 Điều kiện về kinh tế - xã hội, chính trị, văn hóa 6

3 Thực tiễn tại Việt Nam và những kiến nghị 8

3.1 Thưc tiễn tại Việt Nam 8

3.2 Nguyên nhân 9

3.3 Một số biện pháp để pháp luật đi vào đời sống 9

C Kết luận 10

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

A Đặt vấn đề

Vai trò của pháp luật đối với đời sống là điều đã được khẳng định và có thể nói rằng, pháp luật được phổ biến và đi vào sâu các khía cạnh của đời sống không những là niềm mong mỏi của người dân hiện tại mà còn là mục tiêu được đặt ra từ phía các cơ quan quản lý, các nhà làm luật Xét trên cả phương diện lý luận và thực tiễn, chúng ta đều có thấy rằng, có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến việc phát huy vai trò, vị trí của pháp luật trong đời sống Để pháp luật đi vào trong đời sống một cách triệt để và sâu sắc, đòi hỏi phải đảm bảo được các điều kiện thuận lợi, giảm thiểu khắc phục nhưng điểm hạn chế Trên thực tế, trong thời gian gần đây vẫn xảy

ra nhiều vụ trọng án mang tính chất tàn bạo, nguy hiểm diễn ra tại nhiều khu vực, hoàn cảnh, khác nhau Đây là một tín hiệu, là hồi chuông cho thấy chúng ta đang gặp vấn đề trong việc đưa pháp luật vào cuộc sống Để có cái nhìn toàn diện tổng quát về mối quan hệ giữa pháp luật và đời sống, nguyên nhân khiến pháp luật chưa được thực hiện nghiêm chỉnh, các điều kiện đảm bảo cho pháp luật đi vào đời

sống, em lựa chọn đề bài “Phân tích các điều kiện đảm bảo cho pháp luật đi vào đời sống” để nghiên cứu, phân tích.

B Giải quyết vấn đề

1 Khái quát chung về việc đảm bảo cho pháp luật đi vào đời sống

1.1 Khái niệm Pháp luật và đời sống.

Theo định nghĩa tại Từ điển Tiếng Việt có thể hiểu đời sống là toàn bộ nói chung những hoạt động trong một lĩnh vực nào đó, là những điều kiện sinh hoạt, là lối sống chung của một tập thể, của xã hội

Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự chung do nhà nước ban hành hoặc thừa

nhận và đảm bảo thực hiện để điều chỉnh các QHXH theo mục đích và định hướng của nhà nước1 Việc thực hiện pháp luật có ý nghĩa quan trọng, thông qua việc thực hiện pháp luật dưới nhiều hình thức khác nhau, pháp luật được đưa vào trong đời sống

Như vậy để pháp luật đi vào đời sống chính là đưa những quy tắc xử sự chung

do nhà nước ban hành hoặc thừa nhận để điều chỉnh các QHXH trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống, là một “điều kiện” sinh hoạt, pháp luật trở thành cách giải quyết chung, phương thức điều chỉnh chung trong các quan hệ xã hội diễn ra trong đời sống

1 Trường Đại học Luật Hà Nội (2020), Giáo trình Lý luận nhà nước và pháp luật, Nxb Tư pháp, Tr.209

Để pháp luật đi vào đời sống, các chủ thể hữu quan cần phải thực thi pháp luật Theo lý luận chung về nhà nước và pháp luật, thực hiện pháp luật là hoạt động có mục đích nhằm hiện thực hoá các quy định của pháp luật, làm cho chúng đi vào cuộc sống, trở thành những hành vi thực tế hợp pháp của các chủ thể pháp luật Với sự phong phú của các quy phạm pháp luật, cách thức thể hiện chúng cũng rất phong phú, đa dạng Thực hiện pháp luật có những hình thức sau:

- Tuân thủ pháp luật

- Thi hành pháp luật (còn gọi là chấp hành pháp luật)

- Sử dụng pháp luật

- Áp dụng pháp luật

Trong số những hình thức trên, nếu như tuân thủ pháp luật, thi hành pháp luật,

sử dụng pháp luật là những hình thức mà mọi chủ thể pháp luật đều có thể thực hiện thì áp dụng pháp luật là hình thức thực hiện pháp luật chỉ dành cho cơ quan nhà nước hay nhà chức trách có thẩm quyển

1.2 Sự cần thiết phải đảm bảo cho pháp luật đi vào đời sống

Pháp luật có vai trò quan trọng trong đời sống Trong điều kiện ngày nay, pháp luật trở thành công cụ hàng đầu, quan trọng và có hiệu quả nhất, công cụ không thể thay thế để điều chỉnh các mối quan hệ xã hội, quản lý xã hội “ Pháp luật nổi lên như một công cụ thép, có hiệu lực mang tính quyền uy của nhà nước Pháp luật là hạt nhân, giữ vị trí trung tâm trong hệ thống các quy tắc xã hội” 2 Pháp luật là phương tiện để nhà nước điều tiết, định hướng sự phát triển của các QHXH, là cơ sở đảm bảo an toàn, giải quyết các tranh chấp, đảm bảo và bảo vệ quyền con người, đảm bảo sự dân chủ, công bằng và tiến bộ xã hội, Không có pháp luật, xã hội sẽ không có trật tự, ổn định, không thể tồn tại và phát triển được Nhờ có pháp luật, nhà nước phát huy được quyền lực của mình và kiểm tra, kiểm soát được các hoạt động cá nhân, tổ chức

Pháp luật được coi là một công cụ quản lý xã hội sắc bén, song pháp luật chỉ có thể phát huy được vai trò và những giá trị của nó trong việc duy trì trật tự và tạo điều kiện cho xã hội phát triển khi nó được tôn trọng và đảm bảo thực hiện trong đời sống Việc thực hiện pháp luật có ý nghĩa to lớn trong đời sống Bằng việc thực hiện pháp luật, các quy định của pháp luật đi vào trong đời sống, trở thành hành vi thực tế của các chủ thể Nhờ đó, pháp luật phát huy vai trò của nó trên thực tế, làm cho đời sống xã hội ổn định, trật tự và có điều kiện phát triển mạnh mẽ, các quyền, lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức được đảm bảo, đời sống xã hội được an

2 Hoàng Kim Quế, Pháp Luật và Đạo đức, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 201, tr50.

toàn Nói cách khác, chỉ khi pháp luật đi vào đời sống một cách thực sự thì nó mới phát huy được hoàn toàn vị trí, vai trò của mình

2 Các điều kiện đảm bảo cho pháp luật đi vào đời sống

Pháp luật đi vào đời sống hay không phụ thuộc vào nhiều yếu tố, cả chủ quan và khách quan Trong đó có các yếu tố cơ bản như: Tổ chức và hoạt động hiệu quả của bộ máy nhà nước; tính nghiêm minh của hệ thống pháp luật; ý thức pháp luật của nhân dân, của các bộ công chức, của những nhà chính trị; điều kiện về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội;…

2.1 Tính nghiêm minh của hệ thống pháp luật

Để pháp luật đi vào đời sống, hệ thống pháp luật cần có sự nghiêm minh Khi

bàn về vấn đề này, tại “Bản yêu sách của nhân dân An Nam”, Nguyễn Ái Quốc đã từng viết: “Bảy xin Hiến pháp ban hành/ Trăm điều phải có thần linh pháp quyền”.

Như vậy, có thể thấy rằng, tinh thần thượng tôn pháp luật mà trước hết phải thượng tôn Hiến pháp vào “trăm điều” tức vapf mọi hoạt động quản lý của xã hội Hay nói cách khác, mọi vấn đề của đời sống xã hội cần phải được điều chỉnh bằng pháp luật, trên tinh thần tôn trọng pháp luật

Để đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật, trước hết, bản thân pháp luật phải hoàn thiện, phán ánh đúng bản chất của mối quan hệ và hơn hết phải đáp ứng kịp thời các yêu cầu, đòi hỏi của đời sống Mức độ hoàn thiện của hệ thống

pháp luật được xác định trên các tiêu chí sau:

Thứ nhất, tính toàn diện của hệ thống pháp luật Điều này đòi hỏi các QPPL

phải có khả năng bao quát toàn bộ đời sống xã hội, để các QHXH quan trọng có tính điển hình, phổ biến cần có sự điều chỉnh của pháp luật thì đều có pháp luật điều chỉnh Hệ thống pháp luật có đủ các ngành luật đáp ứng được nhu cầu phát triển của các QHXH ở mỗi giai đoạn phát triển của đất nước

Thứ hai, tính thống nhất và đồng bộ của hệ thống pháp luật Sự thống nhất và

đồng bộ của hệ thống pháp luật là điều kiện cần thiết bảo đảm cho tính thống nhất

về mục đích của pháp luật và sự triệt để trong việc thực hiện pháp luật Giữa các ngành luật trong trong hệ thống, giữa các chế định pháp luật trong cùng ngành luật, giữa các QPPL trong chế định pháp luật phải thống nhất, không có các hiện tượng trùng lặp, chồng chéo, mâu thuẫn nhau Điều này giúp việc thực hiện pháp luật được hiệu quả hơn

Thứ ba, tính phù hợp và khả thi của hệ thống pháp luật Nội dung của hệ thống

pháp luật cần có sự tương quan với tình độ phát triển kinh tế xã hội của đất nước, phù hợp với quan điểm, đường lối của lực lượng lãnh đạo; phù hợp với đạo đức,

tập quán, truyền thống và các quy phạm xã hội khác, phù hợp với các nguyên tắc

cơ bản của điều ước và thông lệ quốc tế, có phương pháp điều chỉnh pháp luật phù hợp cho mỗi loại QHXH Tính khả thi của hệ thống pháp luật còn thể hiện ở việc các QPPL được ban hành phải phù hợp, phải xem xét tới điều kiện về kinh tế, chính trị xã hội của đất nước có cho phép thực hiện hiện được QPPL đó hay không, đồng thời, phải tính đến các điều kiện khác như tổ chức bộ máy nhà nước, trình độ của đội ngũ cán bộ, công chức, dư luận xã hội trong việc tiếp nhận QPPL đó, trình độ văn hóa và kiến thức pháp lý của nhân dân…

Thứ tư, ngôn ngữ và kỹ thuật xây dựng pháp luật Ngôn ngữ, kỹ thuật xây dựng

pháp luật cần tiến bộ để tạo ra được những QPPL tốt nhất, đồng thời phù hợp với

cá quy định đã có; xác định chính xác, khoa học cơ cấu của hệ thống QPPL phù hợp với các điều kiện kinh tế xã hội của đất nước; ngôn ngữ, cách diễn đạt phải rõ ràng, dễ hiểu, bảo đảm tính cô đọng, logic và đơn nghĩa Ngoài ra, đối với những thuật ngữ chuyên môn cần xác định rõ nội dung phải giải thích trong nguồn pháp luật

Thứ năm, tính hiệu quả của hệ thống pháp luật Một hệ thống pháp luật mà

trong đó, các mục đích đề ra cho pháp luật đã đạt được trên thực tế với chi phí thấp trong hoàn cảnh, điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội hiện tại của đất nước được xem là một hệ thống pháp luật hiệu quả

Bên cạnh đó, tính nghiêm minh của pháp luật còn phụ thuộc vào mức độ, khả năng răn đe của pháp luật đối với những hành vi vi phạm pháp luật Ngay từ

những ngày đầu thành lập nhà nước của dân, để xây dựng một nhà nước trong sạch, vững mạnh, hiệu quả, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã rất coi trọng đến việc ban

hành hệ thống pháp luật có tính răn đe cao: “phải thẳng tay trừng trị kẻ bất liêm, bất kỳ kẻ ấy ở địa vị nào, làm nghề gì”3 Như vậy, pháp luật cần phải có những chế tài đủ mạnh để có thể ngăn ngừa những hành vi vi phạm pháp luật Nếu chê tài pháp luật quá nhẹ, chủ thể pháp luật sẽ có tâm lý coi nhẹ việc tuân thủ pháp luật, coi thường pháp luật Vì vậy, xây dựng những chế tài pháp luật đủ mạnh một mặt

sẽ xử lý thích đáng những người coi thường pháp luật, đồng thời, qua đó răn đe những chủ thể có ý định vi phạm pháp luật bởi họ thiếu hiểu được cái giá cho sự vi phạm ấy là không nhẹ

2.2 Tổ chức và hoạt động hiệu quả của bộ máy nhà nước

Để pháp luật đi vào đời sống không thể không nói đến vai trò của bộ máy nhà nước từ lập pháp, hành pháp đến tư pháp:

3 Hồ Chí Minh toàn tập, tập IV, Nxb Sự thật, Hà Nội, 2000, tr 641.

- Về lập pháp Việc tổ chức, xây dựng cơ quan lập pháp và các hoạt động lập

pháp một cách hiệu quả là một trong những điều kiện quan trọng để xây dựng một

hệ thống pháp luật nghiêm minh, qua đó mới có thể đưa pháp luật vào đời sống Cơ quan lập phải, phải nắm bắt được một cách nhanh chóng những vấn đề mà cuộc sống đòi hỏi cần có sự điều chỉnh của pháp luật để ban hành, sửa đổi hoặc bổ sung kịp thời những quy định của pháp luật Các văn bản pháp luật phải thể hiện ý chí, lợi ích chung của nhân dân, bảo đảm kết hợp và cân băng một cách hài hòa giữa lợi ích của nhân dân vì sự pháp triển của cộng đồng, của cả xã hội Mặt khác, việc xác định tính cần thiết của văn bản pháp luật, việc nghiên cứu để thông qua các văn bản pháp luật cũng cần phải được quốc hội tổ chức thông qua một cách khoa học Có như vậy mới đáp ứng được yêu cầu của công tác xây dựng pháp luật, từ đó pháp luật mới có thể dễ dàng đi vào đời sống

- Về hành pháp Pháp luật do nhà nước ban hành, thông qua nhà nước mà pháp

luật được thể hiện dưới dạng quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung với toàn xã hội, do đó nhà nước tổ chức đưa pháp luật thi hành, thực hiện trong đời sống bằng nhiều phương tiện, cách thức khác nhau, kiểm soát đảm bảo chúng được thực hiện bằng quyền lực nhà nước Đặc biệt, sau khi pháp luật được ban hành, các cơ quan, đặc biệt là cơ quan hành pháp phải tổ chức tuyên truyền, phổ biến pháp luật để nâng cao hiểu biết của nhân dân Có như vậy nhân dân mới có thể biết được, nắm bắt được mà thực hiện Sau khi thực hiện công tác, tuyên truyền, phổ biến, giáo dục, cơ quan nhà nước cần phải tổ chức thực thi, tạo điều kiện để cho người dân áp dụng các quy định pháp luật Qua đó, pháp luật mới có thể chính thức đi vào đời sống

- Về tư pháp Khi pháp luật được đưa vào đời sống, khó tránh khỏi việc vi

phạm Nếu không có cơ chế bảo vệ, xử lý sự vi phạm pháp luật đó thì pháp luật dần dần sẽ không có hiệu nghiệm trong đời sống Vì vậy, cơ quan tư pháp cần phải được tổ chức, hoạt động hiệu quả nhằm xử lý các vi phạm, bảo vệ quyền, lợi ích của xã hội, của nhà nước, của nhân dân khi có sự vi phạm,

Như vậy, nếu không có BMNN hoạt động hiệu quả, pháp luật sẽ không được ban hành một cách đồng bộ, hoàn thiện, khả thi, pháp luật sau khi ban hành cũng không được thực hiện nghiêm minh và quyền, nghĩa vụ của xã hội, nhà nước, nhân dân cũng không được bảo vệ khi có sự xâm phạm Từ đó khiến cho pháp luật không phát huy được vai trò, sức mạnh của mình Sức mạnh của pháp luật là sức mạnh của nhà nước, tính nghiêm minh của pháp luật phụ thuộc vào sự nghiêm minh, dân chủ của nhà nước Quá trình này được lặp lại nhiều lần, giúp pháp luật trở thành một bộ phận không thể thiếu, hòa nhập, đi vào sâu trong đời sống Mỗi

CQNN có thể độc lập, chuyên môn hóa trong hoạt động của mình, đồng thời phối hợp hoạt động với các cơ quan khác để tạo nên sự thống nhất trong hoạt động đưa pháp luật vào thực tiễn đời sống của nhà nước Bên cạnh đó, mồi CQNN có thể kiềm chế, ngăn cản cơ quan khác, ngăn ngừa tình trạng lạm quyền, chuyên quyền độc đoán, sự thiếu trách nhiệm của cơ quan có, bảo vệ quyền con người, nâng cao hiệu quả hoạt động của nhà nước4; Song, để có một hệ thống pháp luật hoàn thiện, được thực thi và được bảo vệ trong đời sống thì phải luôn xây dựng và phát triển một BMNN có đủ năng lực tổ chức xây dựng, thực hiện pháp luật một cách khoa học và hiệu quả

2.3 Ý thức pháp luật của nhân dân, của cán bộ công chức

Ý thức pháp luật là tổng thể những học thuyết, tư tưởng, quan điểm, quan niệm, tâm trạng, thái độ, tình cảm của con người đối với pháp luật và các hiện tượng khác Ý thức pháp luật được coi là cơ sở, tiền đề thiết yếu để tạo nên pháp luật Ý thức pháp luật càng cao thì việc thực hiện pháp luật càng tốt, pháp luật có thể đi vào đời sống càng sâu sắc hơn

Ý thức pháp luật của nhân dân đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo pháp luật đi vào đời sống Việc thực hiện pháp luật một cách chủ động, đúng đắn trước hết phụ thuộc vào sự hiểu biết pháp luật và thái độ pháp lý của người dân Muốn thực hiện pháp luật tốt, cần phải hiểu biết pháp luật Việc thực hiện pháp luật khi kém hiểu biết pháp luật sẽ trở nên thụ động, khó khăn, khả năng đảm bảo tính hợp pháp của hành vi thấp Mặt khác thái độ tình cảm pháp lý của người dân là yếu tố tạo ra sự gắn bó với pháp luật, làm tăng khả năng thực thi quyền, nghĩa vụ của người dân Ý thức pháp luật góp phần tạo lên lối sống theo pháp luật - loại trừ lối sống tiêu cực, quan niệm phong tục lạc hậu, đấu tranh chống vi phạm, Như vậy, ý chí pháp luật của người dân đúng đắn, tích cực sẽ góp phần đưa pháp luật vào đời sống

Ý thức pháp luật của cán bộ, công chức cũng đóng vai trò quan trọng Cán bộ, công chức là chủ thể của hoạt động áp dụng pháp luật Muốn áp dụng đúng đắn các quy phạm pháp luật đòi hỏi các chủ thể có thẩm quyền này phải hiểu nội dung quy phạm, xác định rõ các đặc trưng pháp lý của sự việc có liên quan để áp dụng pháp luật chính xác, hợp pháp Một sai sót trong quá trình cụ thể hóa quyền, nghĩa vụ hoặc cá biệt hóa chế tài pháp luật đều có nguy cơ phá vỡ tính đúng đắn của quá trình áp dụng pháp luật Vì vậy, chỉ có thể đem lại hiệu quả tốt nhất cho hoạt động

áp dụng pháp luật khi ý thức pháp luật của các cá nhân có thẩm quyền được đảm

4 PGS.TS Nguyễn Thị Hồi, Hướng dẫn ôn thi môn Lý luận chung về nhà nước và pháp luật, Nxb Tư pháp, Hà Nội, năm

2018, tr 100.

bảo Như vậy, ý thức pháp luật của cán bộ, công chức là điều kiện quan trọng để pháp luật đi vào đời sống

2.4 Điều kiện về kinh tế - xã hội, chính trị, văn hóa

Yếu tố chính trị: Yếu tố chính trị là toàn bộ yếu tố tạo nên đời sống chính trị,

bao gồm: môi trường chính trị, hệ thống các chuẩn mực chính trị, chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và quá trình tổ chức, thực hiện chúng Một quốc gia có môi trường chính trị dân chủ thì người dân sẽ có thể bày tỏ ý kiến về các vấn

đề PL Do đó, để pháp luật có thể dễ dàng đi vào đời sống cần có sự thống nhất của

hệ thống chính trị Hệ thống chính trị và pháp luật có mối quan hệ mật thiết với

nhau “Hệ thống pháp luật chịu ảnh hưởng rất lớn bởi hệ thống chính trị của quốc gia đó, đặc biệt đối với các ngành như hiến pháp, luật hình sự và luật hành chính”5 Sự chỉ đạo của chính trị đối với nội dung và phương hướng phát triển của pháp luật có ý nghĩa cùng quan trọng đối với đất nước, nó ảnh hưởng trực tiếp tới sự phát triền kinh tế - xã hội của đất nước Phương hướng phát triển của pháp luật cũng do chính trị chỉ đạo Có thể nói, quá trình xây dựng thực hiện và áp dụng pháp luật trong đất nước luôn có sự chỉ đạo của chính trị mà quan trọng nhất là chính sách của lực lượng cầm quyền Chính sách thay đổi thì pháp luật sớm hay muộn cũng thay đổi.6 Sự thay đổi của chính trị thể hiện ở sự thay đổi đường lối, chính sách, mục tiêu của các chủ thể chish trị; sự thay đổi hình thức phương pháp, phương tiện để đạt mục tiêu đề ra, Lực lượng cầm quyền thay đổi thì đương nhiên chính sách sẽ thay đổi, mà chính sách thay đổi thì pháp luật sẽ thay đổi như đã nêu trên Do vậy, cần có thống nhất của hệ thống chính trị đặc biệt là sự thống nhất về ý chí và lợi ích giữa các lực lượng trong xã hội đóng vai trò quan trọng chi phối việc pháp luật có đi vào đời sống được hay không Xã hội càng thống nhất thì pháp luật càng hiệu quả, pháp luật được thực hiện tốt

Yếu tố KT-XH: Yếu tố kinh tế bao gồm tổng thể các điều kiện, hoàn cảnh về

KT- XH, hệ thống các chính sách KT-XH và việc triển khai thực hiện, áp dụng chúng trong thực tế xã hội Khi kinh tế phát triển, pháp luật được đầu tư, người dân có nhiều cơ hội để tiếp cận với các quy định PL, nhờ đó, thực hiện đúng các yêu cầu của PL Ngược lại, một kinh tế chậm phát triển sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến việc thực hiện PL của chủ thể Đặc biệt, trong bối cảnh Hội nhập quốc tế như hiện nay, kinh tế- xã hội luôn có sự giao thoa và thay đổi, phát triển một cách nhanh chóng Vì vậy, để kịp thời điều chỉnh các mối quan hệ xã hội, để pháp luật không bị lỗi

5 Michael Bogdan, Comparative Law, Bản dịch của Lê Hồng Hạnh và Dương Thị Hiền, 2002, tr.55

6 PGS.TS Nguyễn Minh Đoan, Hướng dẫn môn học Lý luận nhà nước và pháp luật, tr536