Dịch tễ bệnh lao

Diễn tiến tự nhiên của bệnh lao trước thời đại HIV... • Chiến tranh: các số liêêu thông kê tại châu Âu qua 2 kỳ thế chiến, tại Viêêt Nam trong chiến tranh cho thấy bêênh lao

DỊCH TỄ BỆNH LAO

Trình bày: Ts Bs Trần Ngọc Bửu

BV Phạm Ngọc Thạch

Tổng Quan

• Bêênh lao và lịch sữ loài người:

– Dấu tích lao xương quan sát thấy trên những xác ướp Ai Cââp cổ đại.

– Hippocrates đã mô tả bêânh lao phổi: bêânh kéo dài, trở năâng vào mùa đông, làm hao mòn cơ thể đưa đến chết.

– Các thầy thuốc Hy lạp cổ đại dùng từ “phthisis” để nói về bêânh lao phổi (ký hiêâu đã có lúc nhiều thầy thuốc sử dụng: ϕ )

– Khảo cổ học: dấu tích lao xương rãi rác châu Âu.

– Năm 496, vua Clovis (Pháp: 466 - 511) tri â lao hạch bằng “sờ” – Từ thế kỷ 14 trở đi, ở châu Âu bêânh lao gia tăng: do số liêâu rõ ràng hơn nhưng nguyên nhân chính có lẽ là do sự bành trướng của đô thi hóa Các ghi chép cho thấy tỷ lêâ mắc lao ở London vào khoảng 1.000 đến 1.250 BN /100.000 dân

– Ở thế kỹ 18, thống kê cho thấy cứ 4 người chết tại Anh thì 01 do lao, nên bêânh lao lúc đó còn được gọi là dich hạch trắng.

Tổng Quan

Tác nhân:

• Xác định là bêênh truyền nhiễm do trực khuẩn

Mycobacterium tuberculosis, Robert Koch và sự kiện ngày 24/03/1882.

• Đường lây truyền từ người – người qua đường hô

hấp:

– Nguồn lây: là người lao phổi khạc ra vi khuẩn lao trong đờm

– Đường lây truyền chính: hô hấp

Khả năng lây nhiễm lao cho trẻ 0 – 14 t theo tình trạng vi trùng của nguồn lây

Tự lành bệnh hoặc

được điều trị lành

Tái hoạt / tái nhiễm lao

Phơi nhiễm với

nguồn lây

Mới sinh ra

Diễn tiến tự nhiên của bêânh lao ở loài người

Diễn tiến tự nhiên của bệnh lao

(trước thời đại HIV)

Tổng Quan

Sống chen chúc Dễ phơi nhiễm với nguồn lây

Hút thuốc Dễ tiếp nhiễm

Suy dinh dưỡng Dễ tiếp nhiễm, dễ phát triển thành lao nguyên phát sau khi tiếp nhiễm, dễ

phát triển thành lao thứ phát Hồi phục kém khi điều trị.

Ô nhiễm không khí trong nhà Dễ tiếp nhiễm

Uống rượu Dễ phơi nhiễm với nguồn lây, dễ phát triển thành lao nguyên phát sau khi

tiếp nhiễm, dễ phát triển thành lao thứ phát Hồi phục kém khi điều trị.

Nhiễm HIV Dễ tiếp nhiễm, dễ phát triển thành bệnh lao, dễ bị tái phát.

Tiểu đường Dễ làm bệnh nặng và dễ trở thành nguồn lây, dễ thất bại/tái phát

Tuổi Phơi nhiễm, tiếp nhiễm, dễ phát triển thành lao nguyên phát sau khi tiếp

nhiễm, dễ phát triển thành lao thứ phát, thể bệnh Giới Phơi nhiễm, tiếp nhiễm, dễ phát triển thành lao thứ phát, thể bệnh, hành

vi/thói quen tìm chăm sóc y tế, xu hướng bỏ điều trị

Nhân chủng Tiếp nhiễm, hoặc có những thể bệnh đặc trưng

Các yếu tố nguy cơ liên quan đến bêânh lao

Tổng quan

Các yếu tố khác ảnh hưởng đến tình hình bêênh lao:

• Kinh tế, mức sống:

– Trước khi có thuốc đăâc tri, ở các nước kinh tế phát triển, tình hình mắc lao trong côâng đồng có xu hướng giảm khoảng 4% / năm trong khi ở các nước kinh tế kém phát triển không thấy có hiêân tượng này

– Mức sống được nâng cao, điều kiêân dinh dưỡng tốt, môi trường sinh sống – lao đôâng được cải thiêân … đã tác đôâng làm hạn chế các yếu tố thuâân lợi cho sự phát triển và lây truyền vi trùng lao.

• Chiến tranh: các số liêêu thông kê tại châu Âu qua 2 kỳ thế chiến, tại Viêêt Nam trong chiến tranh cho thấy bêênh lao gia tăng trong chiến

cuôêc Thiếu thôn về lương thực, tinh thần và thể xác luôn ở trạng thái căng thẳng trong chiến tranh là giải thích cho hiê ên tượng này.

• Phát hiêên và thanh toán nguồn lây bêênh trong côêng đồng: các chuyên gia của tổ chức y tế thế giới ước tính: Nếu phát hiê ên được 70% nguồn lây có trong côêng đồng; điều trị lảnh cho ít nhất 85% trong số họ thì sau 8 năm, số người mắc lao sẽ giảm được phân nữa so với lúc ban đầu.

Các chỉ số dịch tễ liên quan đến bệnh lao

• Mắc Lao:

– Hiện mắc

– Mới mắc

• Chết do lao

– Chết do lao trong cộng đồng

– Chết trong điều tri lao

• Các chỉ số nguy cơ gia tăng gánh nặng bệnh

lao

– HIV

– Lao kháng thuốc

Nhắc lại các khái niệm

a/ a+b

a / b

• Tỷ suất (rate, bệnh suất theo thời gian)

a / b (trong khoảng thời gian xác đinh với b-thời gian luôn là người lành tức luôn ở trạng thái đối diện nguy cơ mắc bệnh)

• Phương pháp: điều tra tình hình lao trong cộng đồng

• Ý nghĩa: mức độ trầm trọng của bệnh.

Số người hiêân mắc lao

Tỷ lêâ hiêân mắc lao/100.000 dân

2010: cứ 100.000 người trên trái đất có 178 người đang mắc lao Việt Nam: 334

Mắc Lao

• Tỷ suất lao mới (Incidence rate)

– Là tỷ lệ, với :

• tử số: số ca mới mắc trong một khoảng thời gian xác đinh (thường là 1 năm)

• mẫu số: dân số trung bình của quần thể

• tính trên 100.000 dân

Vd: Một quần thể có 10.000 người không bệnh Theo dõi trong 1 năm có

28 ca lao xuất hiện

Tỷ suất lao mới mắc ở quần thể đó là 280/100.000 người

– Phương pháp:

• Thu thập qua sổ sách đăng ký bệnh

• Ước lượng qua điều tra lưu hành độ bệnh lao.

– Ý nghĩa: Đánh giá tác động các yếu tố nguy cơ bệnh lao

Số người mới mắc lao

Tỷ suất mắc lao mới/100.000 dân

Liên quan giữa P và I trong bệnh lao

• Quan hệ giữa tỷ lệ hiện mắc và tỷ suất lao

mới:

P = I x D D: thời gian mắc bệnh

trong dich tễ lao: thời gian người bệnh

ho khạc ra vi khuẩn.

Trong mô hình cổ điển của bệnh lao D là 2 năm.

So sánh giữa P và I

Suất độ lao mới (I) Lưu hành độ lao (P)Tử số:

Các ca lao mới trong thời gian nhất

đinh

Tử số:

Tất cả các ca lao (mới, củ) tại một thời điểm hoặc một khoảng thời gian nhất đinh

Mẫu số:

•Dân số ở thời điểm bắt đầu xảy ra

nguy cơ

•Loại trừ các trường hợp đã mắc lao

trong thời gian theo dõi

Mẫu số:

•Tất cả cá thể trong cộng đồng

•Tính tại một thời điểm hoặc dân số trung bình trong thời gian nhất đinh

Sử dụng để:

Ước tính nguy cơ

Sử dụng để

Tính mức độ nghiêm trọng của bệnh

Chết do lao

• Tử vong:

– Tử suất do lao trong cộng đồng: Mortality rate

• Đinh nghĩa: tỷ lệ người chết do bệnh lao của một quần thể nhất đinh trong 1 năm, tính trên 100.000 dân

• Thu thập:

– Qua điều tra tử vong trong cộng đồng – Qua số liệu trên sổ tử vong tại tuyến xã, phường

• Ý nghĩa: tính nghiêm trọng của bệnh

– Tử suất trong điều tri lao: Fatality rate

• Đinh nghĩa: tỷ lệ % người mắc lao bi chết trong quá trình điều tri lao

• Thu thập:

– Qua số liệu quản lý lao tuyến huyện

• Ý nghĩa: hiệu quả phác đồ điều tri, phát hiện bệnh muộn, các bệnh lý phối hợp

Số người chết do lao

Tỷ lêâ chết do bêânh lao tính trên

100.000 người

Liên quan giữa Lao và HIV

• Ít nhất 1/3 người nhiễm HIV bị nhiễm lao.

• Người đồng nhiễm Lao – HIV: nguy cơ lao tiến triển gấp 3 – 5 lần

so với người không bị nhiễm HIV.

• Lao là bệnh cơ hội thường gặp ở người nhiễm HIV kễ cả khi

được dùng thuốc kháng virus HIV

• Người nhiễm HIV rất dễ có nguy cơ kháng thuốc lao.

• Lao: nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở người sống chung

với HIV (chiếm 25% TS tử vong)

• Năm 2009:

– 380,000 người tử vong do Lao-HIV

– Ước tính 1,1 triệu BN Lao – HIV, 80% cư ngụ tại vùng cận Saharan châu Phi

• Tuy có chiều hướng giãm nhẹ từ 2009, nhưng số BN lao tăng

gấp 3 lần ở quốc gia có lưu hành độ HIV cao trong 2 thập kỹ vừa qua

Số người nhiễm HIV

Tác đôâng HIV lên kết quả điều tri

lao tại Tp.HCM 1997 - 2007