Châu Định Hóa (Thái Nguyên) thế kỷ XIX

Ngày nay, để đẩy mạnh công cuộc đổi mới của đất nước theo xu hướng Công Nghiêp Hóa, Hiện đại hóa với việc thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược xây dựng và bảo vệ tổ quốc vì “dân giàu, nước

Trang 1

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM -   -

NGUYỄN THỊ DÂN

CHÂU ĐỊNH HÓA (THÁI NGUYÊN) THẾ KỈ XIX

Chuyên ngành: Lịch Sử Việt Nam

Mã số: 60 22 54

Trang 2

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU i

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu 3

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu 3

5 Đóng góp của đề tài 4

Chương 1: KHÁI QUÁT VỀ CHÂU ĐỊNH HÓA TỈNH THÁI NGUYÊN 5

1.1 Vị trí địa lí và điều kiện tự nhiên 5

1.2 Sự thay đổi về lịch sử hành chính của huyện Định Hóa qua các thời kỳ lịch sử 9

1.3 Nguồn gốc dân cư 14

Chương 2: TÌNH HÌNH RUỘNG ĐẤT VÀ KINH TẾ CHÂU ĐỊNH HÓA THẾ KỈ XIX 26

2.1 Tình h́ình ruộng đất ở Định Hóa thế kỷ XIX 26

2.2 Các hình thái kinh tế 36

2.2.1 Nông nghiệp 36

2.2.1.1 Ruộng nước 36

2.2.1.2 Tập quán canh tác trên nương rẫy 43

2.2.1.3 Làm vườn 49

2.2.2 Chăn nuôi 50

2.2.3 Kinh tế tự nhiên 52

2.2.4 Thủ công nghiệp 54

2.2.4.1 Sự phân bố các nghề cơ bản 55

2.2.4.2 Quy trình sản xuất 57

2.2.5 Thương nghiệp 77

Trang 3

2.2.5.1.Hệ thống chợ ở huyện Định Hóa 77

2.2.5.2 Hoạt động mua bán 80

2.2.5.3 Nét văn hóa vùng cao của chợ 81

Chương 3: TÌNH HÌNH VĂN HÓA CỦA CHÂU ĐỊNH HÓA THÊ KỈ XIX 85

3.1 Văn hóa vật chất 85

3.1.1 Nhà cửa 85

3.1.2 Trang phục 89

3.1.3 Ăn uống 93

3.2 Văn hóa xã hội 95

3.2.1 Làng bản 95

3.2.2 Dòng họ 98

3.2.3 Gia đình: 100

3.2.4 Hôn nhân: 102

3.2.5 Tục lệ trong đời sống 103

3.3 Văn hóa tinh thần 106

3.3.1 Tín ngưỡng, tôn giáo 106

3.3.3 Các ngày tết và lễ hội truyền thống 119

KẾT LUẬN……… 124

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 129 PHỤ LỤC

Trang 4

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Mỗi mảnh đất, mỗi con người đều có cội nguồn lịch sử và quá trình vận động phát triển mà hình thành Mảnh đất và con người Định Hóa cũng thế, trải qua mấy thế kỷ khai hoang dựng nghiệp đến nay, với bao gian nan vất vả của nhiều thế hệ, người dân nơi đây đă chống chọi với thiên tai, địch họa mới

có được miền quê trù phú và thanh bình này Quá trình đó đã tôi luyện và hun đúc nên truyền thống tốt đẹp của cư dân Định Hóa, đó là truyền thống yêu nước thiết tha; luôn sáng tạo, cần cù trong lao động, anh dũng kiên cường trong đấu tranh chống kẻ thù, có tinh thần tự lực, tự cường và ý thức cộng đồng sâu sắc

Nơi đây đất rộng người thưa, núi non hiểm trở, có vị trí chiến lược quan trọng về quốc phòng Định Hóa từ xa xưa luôn là một bộ phận của Việt Nam thống nhất Đồng bào các dân tộc nơi đây có truyền thống đoàn kết, yêu nước giàu lòng nhân ái, dũng cảm trong đấu tranh chống lại các thế lực cường quyền, áp bức, đánh giặc ngoại xâm; cần cù, sáng tạo trong lao động và có đời sống văn hóa tinh thần khá phong phú, độc đáo

Ngày nay, để đẩy mạnh công cuộc đổi mới của đất nước theo xu hướng Công Nghiêp Hóa, Hiện đại hóa với việc thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược xây dựng và bảo vệ tổ quốc vì “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, văn minh” đó chính là sự nghiệp của toàn xã hội, toàn dân tộc trong đó có đóng góp không nhỏ của những huyện miền núi như Định Hóa vào công cuộc phát triển chung của đất nước

Bản thân tôi đang sinh sống và giảng dạy trên mảnh đất anh hùng giàu truyền thống cách mạng nơi từng là căn cứ kháng chiến và trở thành an toàn khu(ATK) trong kháng chiến chống Pháp xâm lược Mong muốn của bản thân tôi cũng như bao người dân khác muốn hiểu biết một cách sâu sắc về quê

Trang 5

Trong quá trình thực hiện đề tài chúng tôi được thừa hưởng rất nhiều các

kết quả nghiên cứu của những người đi trước vì chưa có một công trình nghiên cứu cụ thể nào về châu Định Hóa thế kỉ XIX Tuy nhiên, ở từng lĩnh vực và khía cạch khác nhau của các nhà nghiên cứu có tác phẩm nêu một cách trực tiếp hay gián tiếp, một số vấn đề đến Định Hóa, các dân tộc và văn hóa tộc người ở Thái Nguyên cùng các tộc người có liên quan Và một số tác phẩm chứa đựng một số vấn đề mang tính chất gợi mở cho nghiên cứu như:

- Phan Đại Doăn (2001), Làng bản Việt Nam một số vấn đề kinh tế - văn hóa-xă hội, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

- Khổng Diễn (1996), Những đặc điểm kinh tế - xã hội các dân tộc miền núi phía Bắc, Nxb Khoa học và Xã Hội

- Địa chí Thái Nguyên (2009), Nxb Chính trị Quốc gia

- Viện Dân tộc học (1976), Các dân tộc ít người ở Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội

- Viện Dân tộc học (1985), Các dân tộc Tày - Nùng ở Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội

- Hoàng Ngọc La (chủ biên) (2002), Văn hóa dân gian Tày, Sở Văn hóa thông tin Thái Nguyên

- Nguyễn Quang Ngọc (1998), Biến đổi cơ cấu xă hội Việt Nam trong lịch

sử, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

Các công trình nghiên cứu trên có một số vấn đề coi như gợi mở ban đầu, là nguồn tài liệu chung để đối chiếu so sánh khi giải quyết vấn đề, và cả

Trang 6

những vấn đề phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của tác giả luận văn này

3 Mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Mục đích: Góp phần tìm hiểu về một thời kỳ lịch sử và tạo cơ sở khoa học về cư dân miền núi nói chung và phía Bắc nói riêng lâu nay còn ít người quan tâm Đồng thời việc tìm hiểu này mong muốn góp phần nêu lên một cách chân thực, khoa học về một thời kì lịch sử trong quá khứ của mảnh đất cũng như con người Thái Nguyên Ngoài ra còn góp phần bổ sung thêm nguồn tư liệu lí giải một số vấn đề lịch sử đấu tranh bảo vệ biên cương, bảo

vệ chính quyền quốc gia dân tộc, mối quan hệ giữa các dân tộc trong quá trình tồn tại và phát triển của đất nước, góp phần lí giải về cơ sở sản xuất cho những chính sách của Đảng và Nhà nước

- Đối tượng nghiên cứu: đề tài đi sâu nghiên cứu các vấn đề có liên quan đến tình hình ruộng đất, kinh tế, đời sống văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần của cư dân châu Định Hóa (tập trung nghiên cứu về văn hóa 2 dân tộc tiêu biểu Tày - Nùng)

- Phạm vi nghiên cứu: Do hạn chế về thời gian và tư liệu nên phạm vi

nghiên cứu của đề tài chỉ tập trung nghiên cứu châu Định Hóa ở thế kỉ XIX Đây là giai đoạn lịch sử có nhiều sự kiện quan trọng, tác động mạnh mẽ đến quá trình tồn tại và phát triển của huyện Định Hóa nói riêng và tỉnh Thái Nguyên nói chung

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

- Nguồn tư liệu chung: Đồng khánh dư địa chí, Đại nam nhất thống chí, Khâm định việt sử thông giám cương mục , Đại nam thực lục,Đất nước Việt Nam qua các đời

Nguồn tư liệu địa phương: Địa bạ tỉnh Thái Nguyên, Các dân tộc thiểu số các tỉnh miền núi phía Bắc, Hương ước

Trang 7

- Trong giới hạn nghiên cứu của đề tài, chúng tôi sử dụng phương pháp lôgic, phương pháp phân tích, tổng hợp Ngoài ra còn sử dụng các phương pháp liên nghành như phương pháp hồi cố, phương pháp thống kê, phương pháp điền giã, phương pháp miêu tả.Chúng tôi đặt việc nghiên cứu lịch sử châu Định Hóa (Thái Nguyên) trong mối quan hệ với lịch sử dân tộc (thế kỉ XIX) để thấy được tác động, ảnh hưởng giữa lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc

5 Đóng góp của đề tài

Dựa trên tài liệu khoa học, đề tài sẽ phân tích chỉ ra tình hình Kinh tế - Văn hóa - Xã hội của châu Định Hóa thời Nguyễn (tức huyện Định Hóa - Thái Nguyên hiện nay), cung cấp cho người đọc cái nhìn khoa học hơn về những giá trị kinh tế, văn hóa truyền thống của nhân dân các dân tộc Định Hóa

6 Cấu trúc của đề tài:

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, đề tài được xây dựng thành 3 chương:

Chương 1: Khái quát về châu Định Hóa Tỉnh Thái Nguyên

Chương 2: Tình hình ruộng đất và kinh tế của châu Định Hóa thế kỉ XIX Chương 3: Tình hình Văn hóa của châu Định Hóa thế kỉ XIX

Trang 8

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ CHÂU ĐỊNH HÓA TỈNH THÁI NGUYÊN

1.1 Vị trí địa lí và điều kiện tự nhiên

Định Hóa là huyện miền núi của Tỉnh Thái Nguyên, nằm trong

phía Tây- Tây Bắc giáp tỉnh Tuyên Quang, phía Bắc- Đông Bắc giáp tỉnh Bắc Kạn; Nam- Đông Nam giáp huyện Đại Từ, Phú Lương; Huyện lỵ là thị trấn Chợ Chu, cách thành phố Thái Nguyên 50km về phía Tây Bắc Tính từ các điểm tận cùng theo hướng Đông-Tây, Nam-Bắc, chiều rộng của huyện 172km, chiều dài 93km “Định Châu châu lỵ nguyên đặt ở xã Trung Khảm, nay do phủ Tòng Hóa kiêm lý Phủ hạt phía Đông giáp xã Phủ lý (huyện Phú Lương) 46 dặm, Phía Tây giáp xã Kim Đài châu Chiêm Hóa (Tỉnh Tuyên Quang) 126 dặm, phía Nam giáp hai xã Trang Hạ Lãm và An Nghiệp Huyện Văn Lãng 46 dặm, Phía Bắc giáp Chợ Mới Trang Yên Đĩnh Châu Bạch Thông 47 dặm” [34, tr 806]

Theo “Đại Nam nhất thống chí, Trang 183”: Xưa là đất bộ Vũ Định, thời thuộc Minh gọi là huyện Tuyên Hóa Đời Lê là châu Tuyên Hóa, sau đổi thành châu Định Hóa, thuộc phủ Phú Bình, do phiên thần họ Ma nối đời cai quản

Toàn huyện có tổng diện tích tự nhiên là 322,72 km2, chiếm 14,76% diện tích tự nhiên toàn tỉnh Trong đó diện tích đất nông nghiệp chỉ chiếm 19,3%, diện tích đất lâm nghiệp chiếm 47,43%, diện tích đất chưa sử dụng chiếm 27,43%, còn lại là diện tích đất phi nông nghiệp So vớii các huyện, thành phố, thị xã trong tỉnh, Định Hóa là huyện có diện tích đất tự nhiên lớn thứ ba (sau các huyện Võ Nhai, Đại Từ)

Địa hình của huyện khá phức tạp và tương đối hiểm trở, ở dạng núi thấp, đồi cao Xen giữa các núi đá vôi và đồi, núi đất là những cách đồng hẹp Hướng địa hình thấp dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam, phân làm 2 vùng:

Trang 9

vùng núi cao gồm các địa bàn các xã nằm ở phía Bắc huyện: Linh Thông, Quy Kỳ, Lam Vĩ, Tân Thịnh, Kim Phượng, Kim Sơn, Phúc Chu, Bảo Linh Trong vùng có các dãy núi chạy từ Tây Bắc xuống Đông Nam, có độ dốc lớn, trong đó có dãy núi đá vôi thuộc phần cuối cách cung Sông Gâm, kéo dài từ phía Bắc qua trung tâm huyện, tạo nên bức tường thành ở phía Đông thị trấn Chợ Chu và dừng lại ở xã Trung Hội Dãy núi đá vôi này có độ cao từ 200m đến 400m so với mặt nước biển, địa bàn này có nhiều rừng già, nhiều khe, suối nhỏ, ruộng canh tác ít, dân cư thưa thớt

Tiếp theo là vùng núi thấp gồm địa bàn thị trấn Chợ Chu và các xã Trung Hội, Phượng Tiến, Bộc Nhiêu….Vùng núi này có độ cao trung bình từ

50 - 200m Độ dốc nhỏ, rừng già và những cánh đồng đất đai phì nhiêu, rất thuận lợi cho sản xuất lương thực, thực phẩm Đây là vựa lúa của huyện Định Hóa Do có những cánh rừng già đại ngàn rập rạp tạo thành những bức màn che phủ đường đi lối lại và nhà cửa ở bên trong Lại có những cánh đồng đất đai màu mỡ nên vùng này rất thuận lợi cho việc xây dựng căn cứ cách mạng

và an toàn khu kháng chiến

Trong hệ thống sông suối, có ba hệ thống dòng chảy chính, sông Chợ

nguồn từ các xã phía Tây, phía Bắc huyện Định Hóa, trong đó có ba suối chính gồm suối Chao, suối Múc….Đoạn sông Chợ Chu chạy qua địa bàn xã Tân Dương là đoạn lớn nhất Sau đó, sông Chợ Chu chảy qua địa bàn xã Yên Ninh (huyện Phú Lương) và hợp lưu với sông Cầu tại huyện Chợ Mới (tỉnh Bắc Cạn) Sông lớn thứ hai của huyện là sông Công bắt nguồn từ xã Thanh Định chảy qua các xã Bình Yên, Sơn Phú, Bình Thành xuống huyện Đại Từ, thị xã Sông Công về Phổ Yên hợp lưu với sông Cầu tại xã Thuận Thanh

Trang 10

sông Chợ Chu Sông Đu là hệ thống sông lớn thứ ba của huyện với số lượng nhỏ hơn Hệ thống sông suối của huyện Định Hóa có thể đảm bảo nước tưới

tự nhiên cho các cánh đồng phì nhiêu trong huyện đáp ứng yêu cầu sản xuất

tự nhiên trong huyện theo nhu cầu sản xuất tự cung, tự cấp một phần lương thực thực phẩm

Về khí hậu, Định Hóa có khí hậu nhiệt đới ẩm, chia làm hai mùa nóng

và lạnh Mùa nóng từ tháng 4 đến tháng 10, tháng 8 là tháng có nhiệt độ trung bình cao nhất 28,1oC và có những ngày nhiệt độ lên tới 41,1oC Mùa lạnh bắt đầu từ tháng 11 và kết thúc vào tháng 3 năm sau.Tháng 1 là tháng có nhiệt độ trung bình thấp nhất (15,1o

C mùa lạnh có lúc nhiệt độ xuống tới 1,0oC

Định Hóa có độ ẩm khá cao, trừ tháng 1, các tháng còn lại có độ ẩm đều trên 80% Những tháng có độ ẩm cao nhất là tháng 3, tháng 4 và tháng 8 và đây

là những tháng có mưa phùn, mưa ngâu, độ ẩm thường trên 80% trở lên

Ở Định Hóa có hai loại gió mùa đó là gió mùa Đông Bắc và gió mùa Đông Nam Gió mùa Đông Bắc thổi từ hướng Đông Bắc tới, thời gian ảnh hưởng của gió mùa đông Bắc trùng với mùa lạnh Mỗi khi có đợt gió mùa Đông Bắc tràn về nhiệt độ thường hạ xuống đột ngột làm cho thời tiết rất lạnh, đôi khi xuất hiện sương muối rất có hại cho sức khỏe con người và sự phát triển của cây trồng vật nuôi Gió mùa Đông Nam thổi từ hướng Đông Nam mang theo hơi nước từ biển Đông vào gây ra mưa lớn trong mùa nóng, thời gian ảnh hưởng của gió mùa Đông Nam trùng với mùa nóng

Lượng mưa trung bình hàng năm của huyện Định Hóa là vào khoảng 1,655mm, lượng mưa không đều, mùa nóng lượng mưa chiếm từ 85% đến 90% lượng mưa của năm Những tháng đầu mùa khô có khi cả tháng không

có mưa gây nên tình trạng hạn hán Mùa mưa, tháng 8 mưa nhiều nhất với lượng mưa trung bình 3115mm Đặc biệt mưa lớn thường gây ra lũ lụt

Trang 11

data error !!! can't not

read

Trang 12

read

Trang 13

read

Trang 14

read

Trang 15

read

Trang 17

read

Trang 18

read

Trang 19

read

Trang 20

read

Trang 21

read

Trang 22

read

Trang 23

read

Trang 24

read

Trang 26

read

Trang 27

read

Định dạng
Số trang	27
Dung lượng	331,19 KB