Kinh tế, văn hóa huyện Phổ Yên (tỉnh Thái Nguyên) thế kỷ XIX (tóm tắt)

Các triều vua Nguyễn có nhiều cô găng trong việc ồn định tình hình đất nước sau thời kỳ nội chiến phân liệt, có những thành tựu mở mang kinh tế và văn hóa nhưng không thể giải quyết đượ

ĐỖ HÀNG NGA

KINH TE, VAN HOA HUYEN PHO YEN

(TINH THAI NGUYEN) THE KY XIX

Chuyên ngành : Lịch sử Việt Nam

Mã số :62.22.03.13

TOM TAT LUAN AN TIEN SI LICH SU

HA NOI - 2017

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS Đàm Thị Uyên

PGS.TS Nguyễn Cảnh Minh

Phản biện l: PGS.TS Phạm Xanh

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - DHQGHN

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Văn Nhật

Viện Sử học

Phản biện 3: PGS.TS Hà Thị Thu Thủy

Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đằng cham luận án cấp Trường

Họp tại: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Vào hôi giờ ngày tháng năm

Có thê tìm hiệu luận án tại thư viện:

- Thư viện Quộc Gia

- Hoặc Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

1 Đỗ Hằng Nga (2012), "Kẻ sĩ" trong kết cấu cư dân làng xã truyền thông qua

tự liệu hương ước huyện Phố Yên (tỉnh Thái Nguyên), Tạp chí Khoa học và

công nghệ, ISSN1859-2171, Tập 96, số 8, tr.219-224

2 Đỗ Hằng Nga (2013), Tổ chức quan phương và phi quan phương trong kết cẩu xã hội làng xã truyền thống huyện Phổ Yên (Thái Nguyên), Tạp chí Khoa học và công nghệ, ISSN1859-2171, Tập 109, số 9, tr.73-78

3 Đỗ Hằng Nga (2013), Phu Binh and Pho Yen village regulation with the study on traditional villagers’ mental life, Ky yéu hi thao quéc té "Két ndi Việt Nam: thông qua đối thoại liên ngành lần thứ 5", tr.54-56

4 Đỗ Hằng Nga (2013), Thương nghiệp nông thôn trung du Bắc Bộ qua trường hợp chợ làng ở huyện Phú Bình - tỉnh Thải Nguyên, Tạp chí Khoa học

và công nghệ, ISSN1859-2171, Tập 112, số 12/1, tr.85-89

5 Đỗ Hằng Nga (2012-2013), Kinh tế - xã hội - văn hóa huyện Phú Bình tỉnh Thái Nguyên nửa đầu thể ki XIY, Đề tài Khoa học công nghệ cấp Đại học Thái

Nguyên, mã số ĐH2012 - TN0? - 03

6 Đỗ Hằng Nga (2016), Tình hình ruộng đất huyện Phổ Yên (tỉnh Thái

Nguyên) qua tư liệu địa bạ Gia Long 4 (1805), Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử,

ISSN0866-7497, số 6 (482), tr.19-29

7 Đỗ Hằng Nga (2016), Sứ liệu về tục cúng hậu, bầu hậu ở Phô Yên (Thái

Nguyên), Tạp chí Khoa học và Công nghệ, ISSN1859-2171, Tập 157, số 12/2,

tr.107-112.

MO DAU

1 Ly do chon dé tai

Trong đời sông cộng đồng của con người, kinh tế là toàn bộ hoạt động vật

chất, còn văn hóa là toàn bộ hoạt động tinh thân Giữa văn hóa và kinh tế không

có ranh giới rõ ràng mà hòa quyện vào nhau, tác động lẫn nhau, trong văn hóa luôn có yếu tô kinh tế, cũng như trong kinh tế luôn có yếu tô văn hóa Đây là

hai lĩnh vực hoạt động thiết yếu, phổ quát, tạo nên hệ thống những giá trị mang

bản sắc của các cộng đồng cư dân lớn nhỏ khác nhau Trong bối cảnh quá trình toàn cầu hoá ngày càng gia tăng, kinh tế và văn hoá được xem là hai nguồn lực

lớn nhất quy định hành vi của con người, của cộng đồng Mối quan hệ giữa

kinh tế và văn hoá được Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định: kinh tế phát triển là cơ sở để xây dựng và phát triển nền văn hóa, đông thời văn hoá là nền

tang tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đây sự phát triển

kinh tế - xã hội Như thế, việc nghiên cứu diện mạo kinh tế, văn hóa của quốc

gia hay từng khu vực cụ thể sẽ đem lại những hiểu biết toàn diện, góp phân kế thừa, phát huy những di sản truyền thống trong quá trình hoạch định, triển khai

các chiến lược phát triển phù hợp với quốc gia, vùng miền

Nếu lịch sử dân tộc là lịch sử chung của người Việt thì mỗi địa phương lại

có những sắc màu lịch sử - văn hóa riêng mà địa phương khác không có Đó là

một thực tế khách quan mang tính chất quy luật, phản ánh môi trường và điều kiện lịch sử cụ thể, thể hiện mối quan hệ vừa đâu tranh vừa hòa đồng với thiên

nhiên, với xã hội trên từng địa bàn lãnh thô Trên mảnh đất hình chữ S giau

truyền thông, 54 dân tộc anh em trên 63 tỉnh, thành phố đã chung sông, đoàn

kết cùng nhau đâu tranh giữ vững chủ quyên dân tộc, xây dựng và phát triển đất nước Do đó, thật là thiếu sót khi tìm hiểu lịch sử dân tộc mà không thông qua

lịch sử cụ thể của từng địa phương

Phô Yên là địa phương trung du, địa đâu phía nam của tỉnh Thái Nguyên

Đây là địa bàn có “zên cảnh địa văn hóa” từ lâu đời, là một phần trong không gian Tày cô với chế độ thủ lĩnh địa phương, qua chiến lược khoan nhượng của

các nhà nước quân chủ Việt Nam ngày càng trở nên gắn bó với triều đình trung ương Đặt trong khu vực trung du miền núi phía Bắc rộng lớn, khác biệt rõ nét so

với các huyện lân cận như Vũ Nhai, Động Hỉ, Định Hóa, chịu su chi phối phố biến của địa hình núi cao, Phô Yên lại thuộc nhóm địa hình đồng băng trung du

và có cộng đồng người Kinh chiếm đa số trong kết câu cư dân Phố Yên là vùng

chân núi Là vùng năm giữa đồng bằng và miền núi với vị trí kinh tế, quốc phòng quan trọng, Phố Yên được ví như chiếc câu nối liền vùng đồng bằng châu thô - nơi có những đô thị buôn bán sâm uất, với miền núi non hiểm trở phía bắc, nơi ngã ba của con đường giao lưu với các tỉnh lân cận như Vĩnh

Phúc, Bắc Giang, Bắc Ninh, Hà Nội Vị trí này khiển cho Phố Yên trở thành

vùng tiếp xúc về dân cư và kinh tế, tạo nên những biến đổi, giao thoa ngôn ngữ,

giao thoa văn hóa Tày - Kinh Tìm hiểu lịch sử của vùng đất này sẽ mang đến

một hình ảnh về sự giao lưu miễn XUÔI, miền ngược trên các mặt kinh 6, xã hội,

văn hóa

Trong tiến trình lịch sử Việt Nam thời trung đại, thê kỷ XIX là thế kỷ của những biến động và phân hóa sâu sắc Chế độ phong kiến Việt Nam đã khủng

hoang tir thé ki XVIII Buéc sang thé ky XIX, tinh hình đất nước đây rẫy khó

khăn Hàng loạt thách thức đặt ra cho triều đình nhà Nguyễn Các triều vua Nguyễn có nhiều cô găng trong việc ồn định tình hình đất nước sau thời kỳ nội

chiến phân liệt, có những thành tựu mở mang kinh tế và văn hóa nhưng không

thể giải quyết được xu thê khủng hoảng của chế độ phong kiến, nhất là khi làn sóng thực dân phương Tây ngày càng đến gân Có thê nói, toàn cục bức tranh

chính trị, kinh tế, xã hội của vương triều phong kiến cuối cùng ở Việt Nam là đa

dạng, phức tạp, mâu thuẫn giữa cái tiễn bộ và bảo thủ, giữa cái mạnh và cái yếu, Những vấn đề đa chiều này can duoc nhìn nhận toàn diện và cụ thê dé

có đánh giá khách quan Từ đó, nghiên cứu về một địa phương trong bôi cảnh

phức tạp của lịch sử dân tộc thé kỷ XIX là một việc làm cân thiết, gop phan lam

sáng tỏ các vần để của lịch sử triều Nguyễn

Chọn “Kinh tế, văn hóa huyện Phổ Yên (tỉnh Thái Nguyên) thế kỷ XIX” làm đề tài luận án tiễn sĩ, tác giả hy vọng sẽ góp phần nhỏ bé của mình vào việc tìm hiểu diện mạo của vùng đất Phô Yên và những con người sáng tạo ra lịch sử

ở đây với những nét riêng, độc đáo, cụ thê hóa, sinh động hóa bức tranh lịch sử chung của toàn dân tộc

2 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là tình hình kinh tế và văn hóa của

huyện Phố Yên ở thế kỷ XIX Đối tượng được quan tâm trên một số khía cạnh gồm những yêu tô ảnh hưởng đến kinh tế, văn hóa huyện Phô Yên thê kỷ XIX

(như điều kiện địa lý tự nhiên; lịch sử hành chính; diện mạo văn hóa - xã hội

trước thế kỷ XIX); chế độ sở hữu ruộng đất và tình hình kinh tế nông nghiệp,

thủ công nghiệp, thương nghiệp; bức tranh văn hóa thế kỷ XIX Đôi tượng nghiên cứu được tập trung trình bày, làm rõ ở chương 2, chương 3 và chương

4 của luận án

Phạm vì nghiên cứu

Pham vi noi dung:

- Trong tinh hinh kinh té, tir han ché vé tu liéu dia ba, van dé ruộng đất được phục dựng chủ đạo ở giai đoạn nửa đầu thế kỷ XIX dưới hai triều vua

Gia Long và Minh Mệnh Diện mạo kinh tế nông nghiệp, thủ công nghiệp va thương nghiệp được dựng nên với những đường nét khái quát và một sô dau

ân nôi bật

- Trong tình hình văn hóa, luận án đặt trọng tâm nghiên cứu vào các vẫn

dé nỗi bật của diện mạo văn hóa Phô Yên thé kỷ XIX như đời sông văn hóa

vật chất, tín ngưỡng tôn giáo, phong tục tập quán, văn học dân gian, chứ không đi vào trình bày dàn trải tất cả các khía cạnh của nội hàm văn hóa nói

chung Thêm vào đó, đôi với một số lĩnh vực văn hóa, vì tư liệu không cho phép sự thể hiện cu thé về mặt thời gian, nên luận án dừng lại ở việc nêu

những nét nồi bật đã được định hình mang tính truyền thống tại địa phương

Phạm vi không gian: Luận án nghiên cứu trên địa bàn các tổng, xã, thôn của huyện Phô Yên Trong đó, ứổng là đơn vị trung gian giữa huyện va xã; dưới tông là đến xã; xẽ (trang, phường) là đơn vị hành chính cấp nhỏ nhất Địa giới huyện có sự thay đổi ở nửa đâu và nửa sau thế kỷ XIX Theo

sự thay đổi này, luận án tập trung nghiên cứu 6 tổng chính (Hoàng Đàm,

Thượng Vụ, Thượng Kết, Thống Thượng, Vạn Phái, Nhã Luật) với 24 xã, 1

phường và 1 trang Ngoài ra, luận án mở rộng tìm hiểu ở một số tông mà nửa

dau thé ky XIX thuộc về phủ Bắc Hà, tỉnh Bắc Ninh, cho đến đời vua Đồng

Khánh thì thuộc Phô Yên Đó là các tông Tiên Thù, Tiêu Lễ, Thuong Gia

Trong một số nội dung cụ thể (như sở hữu ruộng đất, kinh tế nông nghiệp,

thương nghiệp hay văn hóa), luận án bước đâu tiễn hành so sánh với những

huyện khác (Tư Nông, Đại Từ, Động Hi, ) cùng thuộc về phủ Phú Binh, tỉnh Thái Nguyên

Phạm vi thời gian: Luận án nghiên cứu về huyện Phố Yên trong thời gian thê ký XIX, là thời kỳ Việt Nam có nhiều biển động về chính trị: có

những cô găng củng có quyên lực của triều Nguyễn, có quá trình xâm lược và

đặt ách bảo hộ của thực dân Pháp

Tuy nhiên, luận án giải quyết các vẫn đề đặt ra về kinh tế, văn hóa huyện Phổ Yên chủ yếu dưới góc độ tác động của nhà nước quân chủ, chứ chưa quan

tâm đến tác động từ quá trình xâm lược và đô hộ của thực dân Pháp Từ năm

1884, trong quá trình xúc tiễn xâm lược các tỉnh trung du và thượng du Bắc

Kỳ, thực dân Pháp đánh lên Thái Nguyên Tuy nhiên, thực dân Pháp phải mất hơn 10 năm sau đó để tiễn hành quá trình bình định phong trào kháng chiến của nhân dân các dân tộc Thái Nguyên mới có thê xây dựng bộ máy thống trị

ở vùng này Như thê, đặt trong tổng thê thời gian nghiên cứu “thế ký XIX”, đề tài của luận án chủ yêu chịu tác động từ nhà nước quân chủ phong kiến

Mặt khác, tùy từng khía cạnh của vẫn đề nghiên cứu, do nguôn tư liệu

nhiều ít khác nhau, hoặc để đảm bảo tính hệ thông của vấn đẻ, nên luận án còn

sử dụng cả những tư liệu phản ánh nội dung lịch sử trước thé ky XIX hoặc dau thê kỷ XX

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Với mục đích phục dựng bức tranh lịch sử kinh tế, văn hóa ở Phố Yên thế

kỷ XIX một cách chân thực, toàn diện và hệ thông, đặt cơ sở cho việc làm sáng tỏ

nét đặc thù vùng miễn và làm sinh động hóa các sự kiện lịch sử dân tộc có liên quan, nhiệm vụ cụ thê của luận án được đặt ra là:

Khái quát về các yêu tô ảnh hưởng đến kinh tế, văn hóa huyện Phô Yên thế

kỷ XIX như vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, quá trình hình thành và sự biến đổi địa danh địa giới của huyện qua các thời kỳ lịch sử; đặc điềm dân cư và truyền thông

lịch sử

Phản ánh khoa học, chân thực về diễn biến sở hữu ruộng dat cua huyén Phố

Yên thế ký XIX, phân tích và nhận xét về tình hình ruộng đất và các thành phân

kinh tế (nông nghiệp, thủ công nghiệp, thương nghiệp) của huyện ở thời điểm này,

so sánh với một số địa phương khác trong và ngoài phủ Phú Bình, trong và ngoài tỉnh Thái Nguyên cùng giai đoạn lịch sử

Khôi phục lại những nét tiêu biểu trong đời sống văn hóa vật chất và tinh thân của cư dân Phô Yên thế ký XIX trong tổng thê diện mạo văn hóa mang tính

truyền thông ở địa phương

4 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

Nguân tư liệu

Để hoàn thành luận án, tác giả sử dụng các nguồn tư liệu sau:

- Một số sách sử và địa chí được biên soạn dưới thời phong kiến như Đại

Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Đại Nam thực

lục, Đại Nam nhất thống chí, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Lịch triều

hiễn chương loại chí, Đồng Khánh địa dư chí,

- Các thân tích, thần sắc lưu giữ ở các công trình tín ngưỡng tôn giáo, hương ước thê kỷ XIX và hương ước cải lương của các làng xã Phố Yên, các bản gia phả

dòng họ, các hé so di tích lịch sử văn hóa, địa chí Thái Nguyên,

- Các văn bia và minh văn tôn tại rải rác trong các làng xã Phô Yên, có

niên đại thê kỷ XIX hoặc sớm hơn

- 19 đơn vị địa bạ có niên đại Gia Long 4 (1805) và 13 đơn vị địa bạ có

niên đại Minh Mệnh 21 (1840) Đây là cơ sở quan trọng để tác giả luận án nghiên cứu và khôi phục bức tranh ruộng đất và kinh tế nông nghiệp của các

làng xã huyện Phố Yên nia dau thé ky XIX

- Tác giả tiến hành các đợt thực địa tại huyện Phố Yên và các vùng lân

cận để quan sát địa hình, cảnh quan, đời sông văn hóa, xã hội của nhân dân địa

phương, tìm hiểu một số di tích lịch sử văn hóa, thu thập các tư liệu truyền

miệng từ lớp người cao tuổi,

Phương phúp nghiên cứu

- Trong quá trình thực hiện luận án, tác giả sử dụng chủ yếu phương pháp lịch sử và logic Phương pháp lịch sử giúp tác giả tái hiện trung thực bức

tranh kinh tế, văn hóa của Phố Yên theo trình tự thời gian, không gian Phương pháp logic giúp tác giả rút ra những đánh giá về bản chất, tính tất yếu, tính quy luật của những chuyển biến kinh tế - văn hóa ở Phố Yên trong bôi cảnh chung của thời phong kiến

- Trong sưu tâm tư liệu và khảo sát thực địa, tác giả sử dụng phương pháp điều tra xã hội học, dân tộc học thông qua việc phỏng vẫn sâu với nhiều đôi tượng và về nhiều vẫn đề khác nhau Công tác điền dã để sưu tầm tư liệu văn

học dân gian, khảo cứu các di tích, địa danh, được thực hiện trên hầu khắp

các địa bàn làng xã thuộc huyện Phố Yên

Khối lượng tư liệu đã sưu tầm được tác giả phân loại theo vẫn đề nghiên

cứu (kinh tế, chính trị, văn hóa, .) và theo loại hình tư liệu (thành văn, vật chất,

truyền miệng, ngôn ngữ, .) để có những phê phán sử liệu phù hợp Trong quá

trình này, nguồn tư liệu thành văn và tư liệu vật chất được sử dụng triệt dé sau

khi đã thâm định mức độ tin cậy (về văn bản, về nguôn gốc, xuất xứ) Các

nguồn tư liệu khác được sử dụng khi có sự xử lý, đối chiêu một cách kĩ lưỡng

Đối với tư liệu địa bạ phục vụ cho việc phục dựng tình hình ruộng đất và

kinh tế nông nghiệp ở chương 3, luận án áp dụng phương pháp thống kê trong

việc xử lý 19 địa bạ lập vào năm 1805 và 13 địa bạ lập vào năm 1840 để đi sâu

nghiên cứu Luận án sử dụng phương pháp định lượng trong tổng hợp, phân

tích và xử lý các thông tin từ địa bạ thành hệ thông bảng biểu, kế thừa và so

sánh với kết quả nghiên cứu địa bạ của một số huyện trong phủ Phú Bình và

đi sâu phân tích phân ruộng đất tư hữu trên nhiều góc độ: từ ruộng đất tư hữu ở

từng thời điểm đến sự thay đôi của ruộng đất tư hữu qua các triều vua, từ cái

nhìn tong quan đến sự sở hữu phân theo dòng họ, theo địa vị chính trị, theo giới

tính, theo nguồn géc dân cư, Căn cứ vào những số liệu cụ thể được xử lý,

luận án rút ra những kết luận về tình hình sở hữu ruộng đất và sự biến đôi của

các loại hình sở hữu ruộng đất ở Phô Yên thê kỷ XIX, làm rõ một vài van dé

lịch sử triều Nguyễn có liên quan

Về mặt nội dung, trên cơ sở khai thác tôi đa nguồn tư liệu địa phương,

luận án khôi phục một cách hệ thông và cụ thể về tình hình kinh tê, văn hóa

huyện Phô Yên thế kỷ XIX Luận án không hướng tới việc bao quát mọi khía

cạnh của vấn đề, mà đi sâu tìm hiểu về những nét cơ bản nhất, đặc trưng nhất

trong các lĩnh vực nêu trên Dưới góc độ nghiên cứu làng xã, luận án góp thêm một công trình nghiên cứu về làng xã vùng trung du nói riêng và làng

xã Việt Nam nói chung Từ kết quả nghiên cứu, nhìn nhận rõ hơn về những

nét chung cũng như tính đa dạng, đặc thù của làng xã Việt Nam

truyền thông Dưới góc độ nghiên cứu vùng miên, luận án góp phân vào việc làm sáng tỏ những vấn đề lịch sử - văn hóa của khu vực miễn núi phía Bắc trong bối cảnh chung của lịch sử dân tộc thê kỷ XIX

Luận án là tài liệu tham khảo, cung cấp tư liệu có tính hệ thông cho việc nghiên cứu, giảng dạy và học tập lịch sử địa phương Kết quả nghiên cứu của luận án góp thêm những luận chứng phục vụ công tác hoạch định và triển

khai các chính sách kinh tế - văn hóa của huyện Phô Yên (từ năm 2015 là thị

xã Phổ Yên) trên cơ sở khai thác những lợi thế, tiềm năng về điều kiện tự nhiên, nguồn nhân lực và nên tảng kinh tế - văn hóa truyền thông Từ nội dung luận án, cư dân địa phương có thê thấy được những giá trị bản sắc tốt đẹp của quê hương để tự hào, gìn giữ, phát triển; đồng thời khăc phục các hạn chế

trong đời sống hiện tại Như thế, luận án đã góp phân vào việc bảo tồn và phát

huy những giá tr văn hóa cô truyền tại địa phương

6 Bỗ cục của luận án

Ngoài phần Mở đâu (7 trang), Kết luận (5 trang), Danh mục Tài liệu tham

khảo (gồm 200 đề mục được sắp xếp theo thê loại) và Phụ lục (gồm một số bản

đồ, bản sao chụp tư liệu, hình ảnh), nội dung luận án được bố cục thành 4 chương với tên chương lần lượt như sau:

Chương 1: Tổng quan về nguồn tư liệu và tình hình nghiên cứu (18 trang) Chương 2: Khái quát về địa bàn nghiên cứu (23 trang)

Chương 3: Kinh tế huyện Phô Yên thế kỷ XIX (57 trang)

Chương 4: Văn hóa huyện Phố Yên thê kỷ XIX (38 trang)

CHUONG 1 TONG QUAN VE NGUON TU LIEU VA TINH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 Téng quan nguén tw liéu

Một sô sách sử và địa chí được biên soạn dưới thời phong kiến được khai

thác và sử dụng triệt để trong giải quyết và trình bày các nội dung của luận án

Các văn bia, thân tích, thân sắc, hương ước, là cơ sở cho việc tra cứu, đối sánh, xác minh những ký ức dân gian, phục dựng một số mặt đời sống kinh

tế, văn hóa của nhân dân địa phương

19 đơn vị địa bạ có niên đại Gia Long 4 (1805) và 13 đơn vị địa bạ có niên đại Minh Mệnh 21 (1840) Nội dung địa bạ tập trung vào các vân đề: xác

định địa phận làng xã (tên gọi, vị trí, giáp giới); kê khai diện tích ruộng đất của làng xã; kê khai từng thửa ruộng đất; phân xác nhận thủ tục hành chính Ngoài

ra, luận án tiên hành đôi sánh với những thông tin địa bạ của một số địa phương

trong và ngoài phủ Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên đã được công bó

Các tư liệu khảo sát điền dã Nhiều đợt thực địa tại huyện Phé Yên và các

vùng lân cận được thực hiện để thu thập những thông tin về biến đổi hành

chính qua các thời kỳ của Phố Yên và các làng xã; đặc điểm địa hình, cảnh quan, đời sông kinh tế, đời sống văn hóa, xã hội của nhân dân địa phương

1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.2.1 Các công trình nghiên cứu trong nước

Những nghiên cứu về kinh tế - văn hóa triều Nguyễn thê kỷ XIX

Những nghiên cứu về tỉnh Thái Nguyên, phủ Phú Bình, huyện Phô Yên

Ngoài sách, nhiều bài Tap chi, nhiéu Luan văn, Luận án của các tác gia di

trước cũng đề cập ít nhiều những khía cạnh khác nhau của vẫn dé

1.2.2 Các công trình nghiên cứu của người nước ngoài

Trước năm 1945, tỉnh Thái Nguyên (trong đó có huyện Phô Yên) đã được một số tác giả dé cập đến qua các khảo cứu tổng hop Co thé kể đến Les Provinces đụ Tonhin: Thai Nguyên (Conrandy, 1904) cung cấp tư liệu về các

tộc người ở Thái Nguyên, ít đề cập cụ thê đến từng huyén trong tinh; Lich sit

chính trị và quân sự tỉnh Thái Nguyên (Alf Red Chinard, 1934) trình bày bộ

máy cai trị của Pháp, diện tích đất đai, chăn nuôi, đời sông nông dân, một số

đồn điển ở Thái Nguyên cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX:

1.2.3 Nhận xét

Các công trình đi trước đã giải quyết một số khía cạnh của đề tài ở mức

độ khác nhau Về kinh tế, đã làm rõ chính sách và thực trạng kinh tế Việt Nam

thế kỷ XIX Chính sách kinh tế với vùng trung du miền núi phía Bắc cũng được

trình bày hệ thông Tuy nhiên, tác động của chính sách đến các vùng địa lý cụ

thê chưa được khảo cứu triệt đề Về văn hóa, đã khảo tả nhiều mặt đời sông văn

hóa vật chất và tinh thần với không gian mở rộng trên cả tỉnh Thái Nguyên Nét

chung của văn hóa vùng (mà Phô Yên là một bộ phận) đã được làm rõ, nhưng sắc thái văn hóa của Phô Yên thì còn bỏ trông Các nghiên cứu chủ yêu xoay quanh hai phạm trù thời gian rộng lớn là truyền thông - hiện đại Chưa có công

trình nào về văn hóa Phé Yén thé ky XIX

Với đề tài này, có những vấn đề chưa được nghiên cứu và những khía

cạnh chưa được tiếp cận, khảo cứu kỹ lưỡng

Những yếu tô tác động đến kinh tế, văn hóa Phổ Yên thế kỷ XIX chưa

được nghiên cứu VỊ trí, điều kiện tự nhiên, hành chính, dân cư, của Phố Yên

đã được làm rõ ở nhiều mức độ Nhưng trong bối cảnh thê ký XIX, đó là thuận

lợi hay khó khăn, động lực hay vật cản với sự phát triển của Phô Yên?

Thực trạng sở hữu và sử dụng ruộng đất ở Phố Yên chưa được nghiên

cứu Bức tranh ruộng đất Việt Nam thế kỷ XIX đã được làm rõ, nhưng do

những đặc điểm riêng, bức tranh này có sự khác biệt giữa các địa phương

Nét nỗi bật trong hoạt động kinh tế như giống, kỹ thuật, mùa vụ, năng suất; nghề thủ công và phương thức, quy mô sản xuất; chợ làng, bến sông,

của Phố Yên thê kỷ XIX chưa được nghiên cứu

Tổng thẻ giá trị văn hóa vật chất, tinh thần của cư dân Phô Yên với nét

chung, nét riêng: cái phô biến, cái đặc thù được sắp xếp trong một chỉnh thé

mang tính hệ thông chưa được làm sáng rõ

CHUONG 2 KHAI QUAT VE DIA BAN NGHIEN CUU

2.1 Quá trình hình thành và những thay đối về diên cách

2.1.1 Trước thế kỷ XIX

Vùng đất được hình thành sớm Từ đâu công nguyên, vùng này đã được biết đến là một phân trung tâm của châu Giã Năng Địa giới và sự sắp xếp hành chính có sự thay đôi qua các triều đại Tên Phố Yên có từ thê kỷ XV

2.1.2 Thế kỷ XIX

Phô Yên là đơn vị hành chính cấp huyện, thuộc sự quản hạt của phủ Phú

Bình, tỉnh Thái Nguyên Đâu thế kỷ XIX, huyện được chia làm 6 tông: Hoàng Đàm (5 xã), Thượng Vụ (4 xã), Thượng Kết (3 xã), Thông Thượng (6 xa va 1

trang), Vạn Phái (3 xã), Nhã Luật (3 xã và 1 phường) Đến thời vua Đồng

Khánh, Phố Yên mở rộng thêm tổng Tiên Thù, tổng Tiểu Lễ và tổng Thượng Giã Huyện ly đặt tại xã Lợi Xá (tông Hoàng Đàm) Huyện ly Phố Yên không

có thành trì, chỉ có thành phủ Phú Bình đặt ở địa phận xã Triều Dương (huyện

Tư Nông)

2.2 Điều kiện tự nhiên

2.2.1 Vi tri dia ly, dia hình

Tọa độ địa lý của Phố Yên năm trong khoang 21°19’ dén 21°34’ vi Bac,

105540? đến 105°56’ kinh Đông Phổ Yên là cửa ngõ phía nam của tỉnh Thái

Nguyên, là một phần phên dậu quan trọng bảo vệ phía bắc kinh thành Thăng

Long - Hà Nội qua các thời kỳ Đây là chiếc câu nói liên vùng đồng băng Bắc

Bộ với trung du miễn núi phía Bắc, có vị trí quan yếu về cả kinh tế, văn hóa -

xã hội, quốc phòng

Đặc điểm địa hình của Phố Yên khác nhau theo khu vực, thấp dân về

phía đông nam Trong đó, trung du có thềm phù sa cổ là dạng địa hình chủ đạo Địa hình huyện chia thành hai vùng tự nhiên: phía đông rộng là đôi bãi