Tư tưởng yêu nước từ trung nghĩa sang duy tân cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX qua tác giả Phan Đình Phùng và Phan Bội Châu

Do vậy, để góp phần làm rõ hơn bước chuyển mình của văn học giai đoạn giao thời, người viết xin thực hiện đề tài: Tư tưởng yêu nước từ trung nghĩa sang duy tân giai đoạn cuối thế kỷ XIX

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

TRẦN THỊ CÚC

TƯ TƯỞNG YÊU NƯỚC TỪ TRUNG NGHĨA SANG DUY TÂN CUỐI THẾ KỶ XIX - ĐẦU THẾ KỶ XX QUA TÁC GIẢ PHAN ĐÌNH PHÙNG VÀ PHAN BỘI CHÂU

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21 Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Đức Mậu

Hà Nội – 2016 MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 4

1 Lí do chọn đề tài 4

2 Lịch sử vấn đề 5

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 9

4 Phương pháp nghiên cứu 9

5 Cấu trúc đề tài 9

Chương 1 NHỮNG ĐIỀU KIỆN DẪN ĐẾN SỰ CHUYỂN ĐỔI TƯ TƯỞNG TRONG CHỦ NGHĨA YÊU NƯỚC VIỆT NAM CUỐI THẾ KỶ XIX – ĐẦU THẾ KỶ XX 10

1 1 Thời đại và tương quan lực lượng 10

1.2 Tình hình chính trị - xã hội trong nước 12

1.3 Tình hình văn hóa – tư tưởng 16

1.3.1 Tình hình văn hóa 16

1.3.2 Tình hình tư tưởng Error! Bookmark not defined Kết luận chương 1 27

Chương 2 TƯ TƯỞNG YÊU NƯỚC TỪ TRUNG NGHĨA ĐẾN DUY TÂN

CUỐI THẾ KỶ XIX – ĐẦU THẾ KỶ XX Error! Bookmark not defined

2 1 Giới thuyết chung về tư tưởng trung nghĩa và tư tưởng duy tân Error!

Bookmark not defined

2.1.1 Tư tưởng trung nghĩa và biểu hiện của tư tưởng trung nghĩa trong văn

học nhà Nho Error! Bookmark not defined

2.1.2 Tư tưởng duy tân và biểu hiện của tư tưởng duy tân trong thơ văn cận,

hiện đại Error! Bookmark not defined

2.2 Quá trình vận động tư tưởng yêu nước từ trung nghĩa sang duy tân Error!

Bookmark not defined

2.2.1 Chân dung tinh thần của nhà Nho trung nghĩa Error! Bookmark not

defined

2.2.2 Bi kịch của Phan Đình Phùng – nhà Nho trung nghĩa Error! Bookmark

not defined

2.2.3 Phan Bội Châu và quá trình hình thành tư tưởng duy tân Error!

Bookmark not defined

2.2.4 Hình tượng nhà nho kiểu mới Error! Bookmark not defined

Kết luận chương 2 Error! Bookmark not defined

Chương 3 SỰ THAY ĐỔI TRONG QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT, SỰ MỞ RỘNG HỆ THỐNG THỂ LOẠI VÀ SỰ VẬN ĐỘNG CỦA HỆ THỐNG

HÌNH TƯỢNG Error! Bookmark not defined 3.1 Sự thay đổi trong quan niệm nghệ thuật Error! Bookmark not defined 3.2 Sự mở rộng của hệ thống thể loại; Error! Bookmark not defined 3.3 Sự vận động của hệ thống hình tượng Error! Bookmark not defined Kết luận chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 19

Sống ở thời đại lịch sử biến động dữ dội, trước sự kiện thực dân Pháp xâm lược, vua quan nhà Nguyễn bạc nhược, bù nhìn hoá: “vua là tượng gỗ” khiến nhân dân khốn khổ, bần cùng: “dân là thân trâu”, tư tưởng trung nghĩa ăn sâu từ ngàn đời trong tâm thức các nhà Nho chính thống bị lung lay tận gốc, đi vào giai đoạn khủng hoảng trầm trọng Phong trào Cần Vương do Phan Đình Phùng lãnh đạo là cuộc khởi nghĩa lớn đấu tranh nhằm đánh đuổi thực dân, giành lại ngôi vua, bảo vệ nền hòa bình dân tộc Dù kéo dài đến mười năm, dù tinh thần chiến đấu của chủ tướng và nghĩa quân còn hừng hực song phương thức đấu tranh cũ không thể thắng thế trước loại kẻ thù hiện đại Cần Vương thất bại cũng là sự đổ vỡ của hệ tư tưởng yêu nước cũ - tư tưởng trung nghĩa Để rồi các nhà Nho phải tìm con đường đấu tranh mới xuất phát từ tư tưởng duy tân hóa Trong hàng chục năm đầu thế kỉ , bên cạnh phong trào yêu nước sôi sục là một phong trào văn học cũng sôi nổi và rất mới “Khác với thơ văn yêu nước cuối thế kỉ trước, những thơ ca này được viết hàng loạt, nhằm tuyên truyền cho một chủ trương chung duy tân để cứu nước” Quá trình chuyển đổi tư tưởng yêu nước từ trung nghĩa sang duy tân diễn ra mạnh

mẽ tạo nên sự vận động, thay đổi và phát triển của thơ văn yêu nước cuối thế kỉ XIX –đầu thế kỉ XX

1.2 Phan Đình Phùng và Phan Bội Châu là hai nhà yêu nước tiêu biểu của giai đoạn lịch sử đầy biến động này Nếu Phan Đình Phùng là đại biểu cuối cùng của thế hệ các nhà nho trung thành với chế độ quân chủ, thì Phan Bội Châu lại là một vị “huynh trưởng” của phong trào dân chủ tư sản Thực chất, Phan Châu Trinh mới là “người thắp ngọn đèn dân chủ” Nhưng chúng tôi chọn Phan Bội Châu bởi

ở nhà tư tưởng lớn này có sự kế thừa tư tưởng trung quân, cũng là người tiếp thu

và phát triển tư tưởng duy tân mới mẻ Tư tưởng của ông là một dòng sông bắt nguồn từ miền đất truyền thống chảy tới miền đất hiện đại, không khỏi mang theo những phù sa và cả những tạp chất của mảnh đất cũ Giáo sư Trần Ngọc Vương đã phát biểu: Phan Bội Châu tiếp xúc với tân thư muộn hơn so với Phan Châu Trinh, việc hiểu biết các vấn đề của thế giới hiện đại của ông không cập nhật bằng Phan Châu Trinh “Cho nên về mặt tinh thần, Phan Bội Châu là "con đẻ" của phòng trào Cần Vương” Từ Phan Đình Phùng đến Phan Bội Châu là sự nối tiếp của phương pháp đấu tranh truyền thống – đấu tranh bạo lực Cùng một thủ đoạn, cùng một mục đích, chỉ khi hành động thất bại trong phong trào Đông Du và nhất là khi nhìn thấy thắng lợi của cách mạng Tân Hợi, Phan Bội Châu mới thực sự gột được tư tưởng trung nghĩa, nghiêng hẳn sang tư tưởng duy tân Quá trình chuyển đổi tư tưởng thật không hề dễ dàng Việc làm rõ quá trình chuyển biến tư tưởng qua hai nhà yêu nước tiêu biểu cho hai hệ tư tưởng phong kiến và dân chủ tư sản trên giúp nhận thức sự vận động, thay đổi của văn học yêu nước dân tộc trong giai đoạn có tính chất bản lề giữa văn học trung đại và văn học hiện đại Đến nay, vấn đề này còn chưa được nhiều nhà nghiên cứu văn học chú ý tới Do vậy, để góp phần làm

rõ hơn bước chuyển mình của văn học giai đoạn giao thời, người viết xin thực hiện

đề tài: Tư tưởng yêu nước từ trung nghĩa sang duy tân giai đoạn cuối thế kỷ XIX –đầu thế kỷ XX qua tác giả Phan Đình Phùng và Phan Bội Châu

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Các cuốn sách: Tổng tập văn học Việt Nam đã tập hợp được phần lớn các tác phẩm của văn học yêu nước của ta trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX, đầu thế

kỷ XX cuốn Thơ văn Phan Đình Phùng, Thơ văn Phan Bội Châu lưu lại nhiều sáng

tác của hai tác giả Phan Đình Phùng và Phan Bội Châu Chúng tôi khảo sát tư tưởng yêu nước trong văn học đương thời, tư tưởng yêu nước của hai cụ Phan trên cơ sở các

văn bản trong các cuốn sách trên

Cuốn Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời 1900 – 1930, Nxb Đại học và

trung học chuyên nghiệp, Hà Nội, 1998 của tác giả Trần Đình Hượu, Lê Chí Dũng

đã đề cập đến quá trình khủng hoảng về mặt tư tưởng (trung nghĩa) của nhà nho và văn học nhà nho, sự tác động của Tân thư, các phong trào yêu nước tư tưởng dân chủ, sự xuất hiện của các nhà nho mang tư tưởng Duy tân để tự cường cùng các khuynh hướng Duy tân đương thời Trong đó, giáo sư đã đưa ra cách hiểu - cho đến nay giới nghiên cứu vẫn cho là đúng đắn về trung nghĩa và duy tân Kết quả nghiên cứu của cuốn sách chính là cơ sở lí luận để hình thành đề tài: Tư tưởng yêu nước từ trung nghĩa đến duy tân qua hai tác giả Phan Đình Phùng và Phan Bội Châu

Tác giả Phan Bội Châu được trình bày rải rác trong nhiều công trình nghiên cứu có giá trị như cuốn:

- Phan Bội Châu – thân thế và thơ văn 1867 – 1940 Thế Nguyên (1956)

- Giảng luận về Phan Bội Châu Lam Giang (1958)

- Luận đề về Phan Bội Châu Kiêm Đạt (1959)

- Văn thơ Phan Bội Châu Đặng Thai Mai (1958)

- Văn học Việt Nam dòng riêng giữa nguồn chung Trần Ngọc Vương

(1999)

- Giáo trình văn học Việt Nam ba mươi năm đầu thế kỷ XX Trần Ngọc

Vương chủ biên (2010)

Các cuốn sách đã thể hiện những góc nhìn khác nhau, từ đó khẳng định được

vẻ đẹp của con người, tư tưởng và văn thơ Phan Bội Châu

Đặc biệt cuốn Phan Bội Châu – tác giả, tác phẩm do nhà nghiên cứu

Chương Thâu và Trần Ngọc Vương biên soạn đã tập hợp, trích dẫn, giới thiệu những công trình, bài viết nhằm khẳng định tầm vóc lớn lao về tư tưởng, hành động và bầu máu nóng – nhiệt tình cứu nước, sức ảnh hưởng của Phan Bội Châu trong phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc giai đoạn đầu thế kỷ XX Bên cạnh

đó, thông qua các bài viết ghi lại k í ức của nhân dân trong và ngoài nước về cụ Phan khi còn sống, công trình đã khắc họa dấu ấn đậm nét về một nhà yêu nước, một nhà tư tưởng, nhà văn lớn của dân tộc

Cuốn Nghiên cứu Phan Bội Châu của tác giả Chương Thâu thể hiện cái nhìn

sâu sắc về mặt lịch sử tư tưởng của tác giả Phan Bội Châu Nhà nghiên cứu đã bám sát tư tưởng, hành động của Phan theo từng giai đoạn hoạt động cách mạng, chỉ ra những bước tiến, bước lùi, đánh giá những mặt tiến bộ và hạn chế trong tư tưởng của Phan Bội Châu trong những mốc son chính trị quan trọng Bên cạnh đó, tác giả cuốn sách cũng bày tỏ cách nhìn nhận, đánh giá của mình nhằm giới thiệu một số

tác phẩm tiêu biểu như Hồ thượng khóa lư, Bài phú Bái thạch vi huynh, Tuồng

Trưng nữ vương,Tước thái thiền sư, Tái sinh sinh, Chân tướng quân, Trùng quang tâm sử và một số bài chuyên khảo về Phan Bội Châu

Ngoài ra đã có không ít các luận văn nghiên cứu về Phan Bội Châu như:

- Tìm hiểu sự hình thành chủ nghĩa anh hùng cận đại qua thơ văn Nguyễn

Đình Chiểu và Phan Bội Châu Trịnh Thị Mai Lam

- Sự chuyển biến tư tưởng yêu nước của Phan Bội Châu qua thơ văn Trần

Đình Tường

Các luận văn trên đã nhắc đến tư tưởng yêu nước của Phan Bội Châu trong thơ văn ông Mặc dù chưa có điều kiện phân tích sâu song các cuốn khóa luận tốt nghiệp

trên đã có những cái nhìn khách quan, khoa học về tư tưởng của một nhà yêu nước lớn của Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX

Phan Đình Phùng sáng tác không nhiều và các tác phẩm của ông cũng chưa được các nhà nghiên cứu đi sâu Hiện nay chúng tôi mới khảo sát về tác giả thông

qua cuốn sách Phan Đình Phùng cuộc đời và sự nghiệp do Đinh Xuân Lâm và

Chương Thâu biên soạn Cuốn sách này đã tập hợp một số bài viết nhằm khẳng định vẻ đẹp người lãnh tụ nghĩa quân cùng sự nghiệp Cần Vương, tập hợp các sáng tác của Phan Đình Phùng, những bài viết về thơ văn Phan Đình Phùng và hình ảnh ông trong thơ văn Ở phần phụ lục, cuốn sách tập hợp các tư liệu, văn bản, tác phẩm liên quan đến Phan Đình Phùng và phong trào Cần Vương Nhìn chung, cuốn sách đã mang đến những cái nhìn khái quát nhất về người anh hùng trung nghĩa Phan Đình Phùng

Vấn đề về tính phát triển liên tục trong tư tưởng yêu nước giai đoạn cuối thế

kỷ XIX, đầu thế kỷ XX trong văn học Việt Nam đến nay vẫn chưa được khai thác với tư cách một công trình nghiên cứu chuyên biệt Do vậy, chúng tôi lựa chọn đề

tài Tư tưởng yêu nước từ trung nghĩa sang duy tân giai đoạn cuối thế kỷ XIX - đầu

thế kỷ XX qua tác giả Phan Đình Phùng và Phan Bội Châu với mong muốn đóng

góp một phần nhỏ bé vào công cuộc khai phá một “vùng đất giàu tài nguyên nhưng cũng đầy sỏi đá” mà chưa thật nhiều nhà nghiên cứu có hứng thú

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi bám sát cuốn sách Văn học Việt Nam giai

đoạn giao thời 1900 – 1930 của giáo sư Trần Đình Hượu Đặc biệt là cách hiểu về

tư tưởng trung nghĩa, tư tưởng duy tân của thầy Từ cơ sở lí luận đó, chúng tôi khảo sát trên các tác phẩm cụ thể của hai tác giả Phan Đình Phùng và Phan Bội Châu, hiểu rõ hơn về tư tưởng hai tác giả tiêu biểu này, đồng thời khái quát được những bậc thang tư tưởng của các thế hệ nhà nho trong giai đoạn văn học cuối thế

kỷ XIX – đầu thế kỷ XX

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Quá trình vận động tư tưởng trung nghĩa đến tư tưởng

duy tân của văn học giao thời qua tác giả Phan Đình Phùng và Phan Bội Châu

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là giai đoạn văn học có tính chất bản lề giữa hai thế kỷ XIX và XX trong đó tập trung vào hai tác giả Phan Đình Phùng và Phan Bội Châu

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp mô tả, phân loại

4.2 Phương pháp nghiên cứu xã hội – lịch sử

4.3 Phương pháp so sánh, đối chiếu

Chương 2: Sự vận động tư tưởng yêu nước từ trung nghĩa sang duy tân cuối thế

kỷ XIX - đầu thế kỷ XX qua tác giả Phan Đình Phùng và Phan Bội Châu

Chương 3: Sự vận động trong quan niệm nghệ thuật và hình thức biểu hiện Kết luận

Chương 1

NHỮNG ĐIỀU KIỆN DẪN ĐẾN SỰ CHUYỂN ĐỔI TƯ TƯỞNG TRONG

CHỦ NGHĨA YÊU NƯỚC VIỆT NAM CUỐI THẾ KỶ XIX – ĐẦU THẾ KỶ XX

1 1 Thời đại và tương quan lực lượng

Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược ở nước ta cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX diễn ra trong thời đại chủ nghĩa tư bản phương Tây chuyển biến mạnh mẽ từ giai đoạn tự do cạnh tranh sang giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền

Do nhu cầu tìm kiếm thị trường, nguồn nguyên liệu và nhân công rẻ quá lớn mà chúng tăng cường bành trướng ra khắp thế giới.Các cường quốc đế quốc ra sức xâm chiếm thuộc địa, bởi vì thuộc địa là nơi bảo đảm nguồn nguyên liệu và thị trường thường xuyên, là nơi tương đối an toàn trong cạnh tranh, bảo đảm thực hiện đồng thời những mục đích về kinh tế, quân sự và chính trị Đến cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, các nước đế quốc đã hoàn thành việc phân chia lãnh thổ thế giới

Đế quốc Anh chiếm được nhiều thuộc địa nhất, sau đó đến Nga (Nga Hoàng) và Pháp Số dân thuộc địa của Anh nhiều hơn 12 lần số dân thuộc địa của Nga và bằng 7 lần của Pháp Số dân thuộc địa của Pháp lại nhiều hơn số dân thuộc địa của

ba nước Đức, Mỹ, Nhật cộng lại Trong khi đó, Việt Nam vẫn ngủ ngon trong phương thức sản xuất phong kiến cổ truyền ì ạch Nhất là khi triều Nguyễn suốt nhiều năm không biết chăm lo kinh tế, xã hội khiến đất nước vô cùng nghèo nàn, lạc hậu Đây thật sự là một thách thức lớn lao đối với dân tộc Việt Nam bởi nước ta chưa bao giờ chiến đấu với một loại kẻ thù lớn mạnh hơn hẳn với phương thức xã hội khác biệt hoàn toàn với các loại kẻ thù truyền thống

Nền sản xuất tư bản chủ nghĩa đã tạo cho quân đội Pháp một lực lượng vật chất hùng hậu, vũ khí hiện đại và phương pháp tác chiến tiến bộ Còn dưới sự cai trị của triều Nguyễn, nền kinh tế Việt Nam bình thường vốn đã ốm yếu, khi có

chiến tranh thì nhanh chóng kiệt quệ Nhân dân Việt Nam giàu lòng yêu nước, dù sẵn có tinh thần quả cảm, dùkhông tiếc máu xương gìn giữ nền hòa bình dân tộc song xét về tương quan lực lượng, Việt Nam chỉ có thể dùng lưỡi dao phay, rơm con cúi, gậy tầm vông để chiến đấu với tàu đồng súng lớn của địch Vua nhà Nguyễn mặc dù đã cho tàu ra nước ngoài mua vũ khí chiến đấu song tất cả những

gì mua được đều là những vũ khí lạc hậu, thua kém vũ khí của quân xâm lược đến

cả trăm năm Sự thật là, trước sự chênh lệch lực lượng quá lớn như vậy, nhân dân Việt Nam đã đổ không ít máu xương vẫn không giành thắng lợi Dũng mãnh như Hoàng Hoa Thám, gan góc như Phan Đình Phùng, tài ba như Cao Thắng cuối cùng cũng không thoát khỏi cảnh thất bại đau đớn Có thể nói, sự chênh lệch quá lớn về vật chất đã khiến triều đình Huế ngã ngửa, choáng váng trước bọn “rợ Tây phương” Áp lực trước sự lớn mạnh, hiện đại của lực lượng xâm lược khiến triều Nguyễn chỉ đủ sức kháng cự cho có trong giai đoạn đầu ngắn ngủi rồi ngay sau đó

đã đầu hàng, làm tay sai, quay trở lại đàn áp phong trào yêu nước của nhân dân Cuộc chiến đấu chống kẻ thù lớn mạnh vốn đã khó khăn, nay càng căng thẳng gấp bội phần

Cuối thế kỷ XIX, các phong trào yêu nước lần lượt thất bại Đặc biệt, sau sự thất bại của phong trào Cần Vương, Pháp ráo riết chuẩn bị cho công cuộc khai thác thuộc địa tại Việt Nam Nhân dân còn giữ nguyên một tấm lòng yêu nước song thật

sự khủng hoảng bởi họ nhận ra sự thật rằng đấu tranh theo phương thức cũ chỉ là con đường chết nhưng nhất thời họ chưa thể tìm ra một con đường khác có vẻ tươi sáng hơn

Sang đầu thế kỷ XX, Pháp thực hiện xong công cuộc bình định nước ta, chính thức đi vào giai đoạn khai thác Chúng càng có cơ sở vững chắc để tăng cường bộ máy cai trị, cuộc chiến đấu giải phóng dân tộc Việt Nam càng khó khăn Tuy nhiên, một điều không thể phủ nhận là chủ nghĩa yêu nước truyền thống đã trở thành động lực to lớn để ta chiến đấu và chiến thắng không ít kẻ thù Đây chính là

vũ khí tinh thần giúp ta có thể lấy yếu thắng mạnh, lấy ít địch nhiều trong mọi cuộc chiến tranh tự vệ Một vấn đề có tính chất thời đại đặt ra với các nhà tư tưởng Việt Nam đương thời là cần thiết phải đổi mới phương pháp chiến đấu để thích ứng với

kẻ thù hiện đại hơn ta gấp nhiều lần Sự chuyển biến tư tưởng yêu nước từ trung nghĩa sang duy tân thực chất là sự chuyển biến trong chủ nghĩa yêu nước do yêu cầu bức thiết của thời đại

1.2 Tình hình chính trị - xã hội trong nước

Bước sang thế kỉ XIX, tình hình thế giới và trong nước có nhiều biến đổi, triều Nguyễn tuy đã cố gắng nhất định, nhưng trong thực tế chỉ chăm lo củng cố địa vị cai trị của dòng họ, không bắt kịp với xu thế phát triển và tiến bộ của thời đại, làm cho đất nước ngày càng lún sâu vào tình trạng trì trệ, lạc hậu, mất dần khả năng bảo vệ nền độc lập dân tộc trước cuộc tấn công xâm lược của thực dân Pháp Nguy cơ xâm lược của thực dân Pháp đối với Việt Nam ở thế kỉ XIX là kết quả tất yếu của quá trình phát triển tư bản chủ nghĩa ở các nước phương Tây và trở thành mối đe dọa lớn đối với nền độc lập của dân tộc Việt Nam Tuy nhiên, nguy cơ xâm lược đó không phải là tất yếu đưa đến mất nước vào tay Pháp Dân tộc ViệtNammất nước vào tay tư bản Pháp ở cuối XIX, trách nhiệm đó thuộc về triều Nguyễn

Do những vấn đề nội trị rối loạn, bất lực trong việc ổn định xã hội, chính sách ngoại giao mù quáng, chính sách tôn giáo sai lầm…ViệtNamgiữa thế kỉ XIX đối mặt với nguy cơ bị chủ nghĩa thực dân phương Tây xâm lược

Ngày 1/9/1858 thực dân Pháp nổ tiếng súng đầu tiên tại Đà Nẵng mở đầu công cuộc xâm lược Việt Nam Quan quân triều đình bắn trả nhưng do vũ khí lạc hậu và không được luyện tập thường xuyên nên không thể ngăn được quân Pháp Nguyễn Tri Phương và Nguyễn Trung Trực đại diện cho triều đình lãnh đạo nhân

dân ta đấu tranh chống Pháp nhưng đã thất bại