Dạy học nhóm còn được gọi bằng những tên khác nhau như: Dạy học hợp tác, Dạy học theo nhóm nhỏ, trong đó HS của một lớp học được chia thành các nhóm nhỏ, trong khoảng thời gian giới hạn,
Trang 1A.MỞ ĐẦU
I Đặt vấn đề
Trong thời đại ngày nay, khi khoa học kĩ thuật ngày càng phát triển thì yêu cầu làm việc theo nhóm là cần thiết hơn bao giờ hết Đơn giản là vì không ai hoàn hảo, làm việc theo nhóm có thể tập trung những mặt mạnh của từng người và bổ sung, hoàn thiện cho nhau những điểm yếu Phương pháp dạy học theo nhóm là một trong những phương pháp dạy học phát huy tính tích cực của học sinh
Dạy học nhóm còn được gọi bằng những tên khác nhau như: Dạy học hợp tác, Dạy học theo nhóm nhỏ, trong đó HS của một lớp học được chia thành các nhóm nhỏ, trong khoảng thời gian giới hạn, mỗi nhóm tự lực hoàn thành các nhiệm vụ học tập trên cơ sở phân công và hợp tác làm việc Kết quả làm việc của nhóm sau đó được trình bày và đánh giá trước toàn lớp
Dạy học theo nhóm nâng cao tính tương tác giữa các thành viên trong nhóm Đây là yếu tố cơ bản của hoạt động nhóm, thường ở dạng tương tác mặt đối mặt Nó có những tác động tích cực đối với người học như:
+Tăng cường động cơ học tập, làm nảy sinh những hứng thú mới
+Kích thích sự giao tiếp, chia sẻ tư tưởng, nguồn lực và cách giải quyết vấn đề +Tăng cường các kĩ năng biểu đạt, phản hồi bằng các hình thức biểu đạt như lời nói, ánh mắt cử chỉ…
+Khích lệ mọi thành viên tham gia học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau, phát triển mối quan hệ gắn bó, quan tâm đến nhau
Thông qua hoạt động nhóm phát triển kĩ năng giao tiếp và kĩ năng xã hội
Đó là các kĩ năng giao tiếp như: biết chờ đợi đến lượt; tóm tắt và xử lí thông tin; biết xây dựng niềm tin như bày tỏ sự ủng hộ qua ánh mắt nụ cười, yêu cầu giải thích, giúp đỡ và sẵn sàng giúp đỡ; khả năng giải quyết bất đồng như kiềm chế bực tức, không làm xúc phạm người khác khi bất đồng ý kiến
Việc sử dụng phương phápdạy học theo nhóm trong giảng dạy đối với giáo viên không phải là mới vì ngay từ khi việc đổi mới chương trình triển khai thì song song đó giáo viên cũng được tập huấn những phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong đó có phương phápdạy học theo nhóm
và giáo viên cũng đã vận dụng trong công tác giảng dạy.Tuy nhiên vận dụng phương pháp dạy học theo nhóm như thế nào để mang lại hiệu quả cao nhất? Đó chính là điều tôi muốn chia sẻ, trao đổi và học tập kinh nghiệm từ các đồng nghiệp
Trang 2-Ý nghĩa và tác dụng: phương pháp dạy học ở bậc THCS phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh trên cơ sở khai thác đặc điểm triệt để tâm sinh lý của học sinh
Thông qua việc nghiên cứu tìm hiểu về hình thức tổ chức hoạt động nhóm, giúp bản thân đúc rút kinh nghiệm sử phương pháp một cách có hiệu quả trong quá trình dạy học
- Phạm vi nghiên cứu của đề tài:Nghiên cứu cách tiến hành tổ chức hoạt động nhóm, nguyên tắc thiết kế nhiệm vụ cho nhóm, một số hình thức chia nhóm, vai trò của giáo viên khi tổ chức hoạt động nhóm khi dạy học ở môn Toán THCS
b Phương pháp tiến hành
Trong phương pháp hoạt động nhóm nổi lên mối quan hệ giao tiếp học sinh - học sinh Thông qua thảo luận, tranh luận trong tập thể, ý kiến của mỗi cá nhân được điều chỉnh, qua đó người học nâng mình lên một trình độ mới
Hoạt động trong tập thể nhóm sẽ làm cho từng thành viên quen dần với sự phân công hợp tác trong lao động xã hội, phát triển tình bạn, ý thức tổ chức kỷ luật, ý thức cộng đồng Mô hình này nhằm chuẩn bị cho học sinh thích ứng với đời sống xã hội trong đó mỗi người sống và làm việc theo phân công, hợp tác với tập thể cộng đồng
Học sinh ở THCS hoạt động chủ đạo của các em đã có sự thay đổi về chất, chuyển từ hoạt động vui chơi sang hoạt động học tập, các em phải tiếp nhận hình thức học tập mới so với các cấp dưới nên các em dễ mất tập trung, không
tự tin Việc học nhóm tạo điều kiện cho các em thoải mái hơn, mạnh dạn hơn, tạo cảm giác gần gũi thân thiện như đang trao đổi chứ không phải là gò ép học tập Trẻ em vốn ưa quan sát, tò mò, thích nhận xét, so sánh, thích được vui chơi, thi đua để trở thành người chiến thắng
Phương pháp này còn bị hạn chế bởi không gian chật hẹp của lớp học, bởi thời gian hạn định cho một tiết học, giáo viên phải mất nhiều thời gian chuẩn bị đồ dùng và thiết kế nhiệm vụ cho nhóm , tổ chức một cách hợp lí và học sinh đã quen với hoạt động này thì mới có kết quả tốt
Do vậy giáo viên ngại đổi mới, ngại dạy học theo nhóm Có giáo viên tổ chức hoạt động nhóm chỉ mang tính hình thức, chưa phù hợp với nội dung bài
dạy.dẫn đến kết quả chưa cao
Một số giáo viên trẻ nhiệt tình hưởng ứng song chưa có nhiều kinh nghiệm trong việc tổ chứchoạt động nhóm
Trang 3Học sinh: Đa số học sinh được hỏi thì các em đều trả lời thích được học theo nhóm
- Phương pháp và thời gian nghiên cứu:
+ Phương pháp trò chuyện: tôi sử dụng phương pháp này để hỏi trò chuyện với một số giáo viên có kinh nghệm trong việc tổ chức hoạt động nhóm
+ Phương pháp tìm và nghiên cứu tài liệu: Tìm hiểu những tài liệu để thu thập những cách hướng dẫn tổ chức hoạt động nhóm, cách thiết kế nhiệm vụ cho nhóm
+ Phương pháp trải nghiêm: thông qua thực tế giảng dạy trên lớp của bản thân, và dự giờ đồng nghiệp để tìm ra cái được, cái hạn chế và biện pháp khắc phục
+ Phương pháp phỏng vấn: phỏng vấn các đối tượng học sinh, tìm hiểu sự hứng thú của các em đối với việc học theo nhóm
Thời gian nghiên cứu: tù tháng 9 năm 2014 đến 11 năm 2014
Trang 4B.NỘI DUNG
a Mục tiêu:
b Mô tả giải pháp của đề tài
1 Cấu trúc chung của quá trình dạy học theo nhóm
NHẬP ĐỀ VÀ GIAO NHIỆM VỤ Giới thiệu chủ đề Xác định nhiệm vụ các nhóm
Thành lập các nhóm
LÀM VIỆC NHÓM Chuẩn bị chỗ làm việc
Lập kế hoạch làm việc Thoả thuận quy tắc làm việc Tiến hành giải quyết nhiệm vụ Chuẩn bị báo cáo kết quả
TRÌNH BÀY KẾT QUẢ / ĐÁNH GIÁ Các nhóm trình bày kết quả
Đánh giá kết quả
Làm việc toàn lớp
Làm việc toàn lớp
Làm việc nhóm
Trang 53.2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LIÊN QUAN KHI TỔ TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO
NHÓM
3.2.1 Cách thành lập nhóm:
Việc phân chia nhóm thường dựa trên:
+ Số lượng học sinh trong lớp
+ Nội dung của bài học
+ Đặc điểm của học sinh
Cách chia nhóm như thế nào cho hợp lý : có thể theo một tiêu chuẩn nào đó của bài học hay của giáo viên và cũng có thể hoàn toàn ngẫu nhiên
♦ Nhóm ngẫu nhiên: giáo viên chia nhóm một cách ngẫu nhiên
+ Chia nhóm theo biểu tượng
+ Ghép hình, Đếm số; Tháng sinh nhật,
+ Đặc điểm bên ngoài
♦ Nhóm chủ định: Giáo viên chủ động đưa ra yêu cầu theo đối tượng học
sinh, nắm bắt được trình độ từng học sinh ( chia nhóm khá, trung bình, nhóm yếu)Với kiểu chia này tôi thường áp dụng các cách chia nhóm như :
+ Theo giới, dân tộc
+ Theo sở thích
+ Theo chuyên môn sâu
+ Theo trình độ: khác nhau hoặc tương đồng (đa dạng hoặc đồng nhất)
3.2.2 Số lượng HS trong nhóm
- Nhóm nhỏ: 2 - 3 học sinh
Trang 6- Nhóm vừa: 4 - 5 học sinh.
- Nhóm lớn: 6 - 8 học sinh
3.2.3.Thành phần nhóm
• Hai yếu tố cần thiết cho sự thành công của hoạt động nhóm là sự an toàn
và sự thách thức Nhóm “bạn bè” sẽ cho HS cảm giác an toàn nhất,
nhưng không phải lúc nào cũng có sự thách thức cần thiết để giúp trẻ mở rộng suy nghĩ cũng như không mở rộng thêm những kĩ năng xã hội cần thiết để giao tiếp với những người không quen, thậm chí không thích
• Thành công trong cuộc sống đòi hỏi con người có lúc phải làm việc với tất cả mọi người Vì vậy, thỉnh thoảng cần thuyết phục trẻ làm việc trong nhóm, bất chấp những cái thích và không thích của cá nhân Các nhóm có khả năng khác nhau có lợi cho một diện HS rộng nhất, nhưng thỉnh thoảng vẫn phải tạo điều kiện cho những trẻ có cùng khả năng, đặc biệt những trẻ có khả năng cao làm việc cùng nhau
• Các nhóm sẽ làm việc tốt nhất, cho dù là thành phần như thế nào, nếu như
trẻ trở thành đồng đội tốt của nhau và hài hoà được kĩ năng để thực hiện nhiệm vụ của nhóm.
3.2.4 Kích cỡ nhóm
Số lượng HS trong một nhóm bao nhiêu thì vừa? Câu trả lời tuỳ thuộc vào hoạt động mà GV muốn HS thực hiện
• Nhóm càng đông thì các em càng tự tin hơn với những gì nhóm khám phá được, càng có nhiều kinh nghiệm bản thân để chia sẻ và GV càng tốn
ít thời gian đảo quanh các nhóm Tuy nhiên có thể số HS không làm việc càng nhiều, thời gian để nhóm đi đến quyết định càng dài và càng khó đạt đươc đồng thuận Nhóm càng ít người thì càng ít HS “ăn theo” và quyết định càng nhanh Ít nhiều gì thì cũng phải đảm bảo HS nào cũng làm việc
Trang 7• Một chiến lược học tập hợp tác hữu ích trong mọi tình huống học tập
được tóm tắt lại thành khẩu hiệu là: “Tư duy - từng đôi – chia sẻ” (HS
được dành thời gian để suy nghĩ - được ghép cặp với bạn ngồi bên cạnh
để thảo luận - cùng chia sẻ câu trả lời với nhóm hoặc cả lớp)
3.2.5 Thời gian duy trì nhóm
• Thông thường nhóm cần được duy trì sao cho đủ thời gian để các thành viên hiểu nhau và có được các kỹ năng cần thiết,
• Không nên lâu quá gây ra sự nhàm chán, tình trạng trì trệ thiếu năng động, dựa dẫm vào nhau
3.2.6 Thiết kế nhiệm vụ cho hoạt động nhóm
Nhiệm vụ nhóm phải đủ độ khó, cần đến sự hợp tác của học sinh để giải quyết vấn đề
• Vấn đề đòi hỏi thảo luận, giải thích Các nhóm tìm hiểu và thảo luận một
chủ đề cho trước (bức tranh, một bài thơ hay một hiện vật,…), tập hợp những ý tưởng, chia sẻ kinh nghiệm
• Giải quyết một vấn đề / bài tập Các nhóm tìm hiểu một vấn đề hay một
tình huống còn bỏ ngỏ và quyết định xem có thể làm gì Ví dụ: Giải quyết một vấn đề về môi trường hay xã hội, giải quyết một bài toán khó,…
• Thực hành, làm ra sản phẩm nào đó Các thành viên trong nhóm cùng
làm việc để tạo ra một kết quả vật chất Chẳng hạn:
+ Tạo ra các sản phẩm riêng và đánh giá xem sản phẩm nào tốt nhất (gấp chiếc
máy bay giấy,…);
+ Tạo ra các thành phần khác nhau của một sản phẩm chung (làm một tờ báo
tường,…);
+ Cùng nhau làm một sản phẩm lớn (làm một toà tháp bằng giấy,…)
V.v …
Lưu ý:Thiết kế nhiệm vụ nhóm cần xác định rõ:
Trang 8- Nhiệm vụ cần cho kiểu nhóm chủ định hay nhóm ngẫu nhiên ?
- Nhiệm vụ nhóm đó phù hợp với kích cỡ nhóm nào ?
- Nhiệm vụ nhóm cần khoảng bao nhiêu thời gian mới đủ hoàn thành ?
- Một nhiệm vụ chung cho cả lớp hay mỗi nhóm một nhiệm vụ ?
3.2.7.Các bước tổ chức hoạt động nhóm
Bước 1: Chuẩn bị cho tổ chức hoạt động nhóm
• Xác định các nội dung cho hoạt động nhóm: Nội dung học tập thích hợp
cho hoạt động hợp tác theo nhóm thường là các vấn đề, câu hỏi, bài tập đòi hỏi tư duy và sự đóng góp của nhiều người để giải quyết
• Xác định thành phần nhóm
• Xác đinh quy mô nhóm
• Xác định thời gian của từng hoạt động học nhóm
Bước 2: Tiến hành tổ chức dạy học theo nhóm
- Chia nhóm và phân công nhiệm vụ cho các thành viên nhóm
- Giao nhiệm vụ cho hoạt động nhóm
- Hỗ trợ và hướng dẫn khi cần
- Tổ chức cho các nhóm báo cáo kết quả làm việc nhóm (Cách tổ chức cho các nhóm trình bày kết quả và xử lý tình huống khi HS không có ý nhận xét; mỗi nhóm có các nhiệm vụ khác nhau)
Bước 3: Tổng kết hoạt động học nhóm
- Tổng hợp, phân tích ý kiến và kết luận
- Đánh giá kết quả hoạt động nhóm
3.2.8.Vai trò của GV trong hoạt động nhóm
Cung cấp nhiệm vụ có thách thức và tạo điều kiện để nhóm hoàn thành nhiệm
vụ
Cân nhắc việc chia nhóm, thay đổi nhóm, tạo nhóm mới để đảm bảo 2 yếu tố an toàn và thách thức trong hoạt động nhóm.
Trang 9Quản lí hoạt động nhóm (quan sát quá trình hoạt động nhóm, hỗ trợ và hướng dẫn khi cần thiết, khen ngợi và động viên HS)
+ Người giáo viên phải là người điều động các nhóm làm việc
+ Phải quan sát và theo dõi hoạt động, công việc của từng nhóm để tìm ra cách giải quyết hợp lý nhất
+ Trong quá trình quan sát các nhóm làm việc, người giáo viên phải phát hiện các sai lầm mà các nhóm mắc phải khi tham gia nhóm, những sai lầm mang tính điển hình và chưa được sữa chữa để cuối phần thảo luận nhóm giáo viên có nhận xét, góp ý
+ Giáo viên phải nhắc lại các ý kiến mà nhóm đã trình bày một lần nữa khẳng định lại ý kiến của nhóm để nhóm cần bổ sung ý kiến hay không Nhấn mạng các khái niệm, các ý quan trọng của bài học
+ Giáo viên tóm tắt, tổng hợp, liên kết các ý kiến của từng nhóm thảo luận theo thứ tự để nêu bật được nội dung bài học
+ Người giáo viên là người hướng dẫn và giúp đỡ các nhóm nếu các nhóm có gặp khó khăn trong quá trình thảo luận
Lưu ý: Không can thiệp sâu vào quá trình làm việc của nhóm (đóng góp ý kiến
như một thành viên của nhóm hoặc hỏi nhiều câu hỏi làm ảnh hưởng đến sự tập trung của nhóm
Chức danh của các thành viên trong nhóm: tuỳ vào số lượng của nhóm mà giáo viên đè ra các chức danh: Ví dụ nhóm trưởng, thư ký, báo cáo, quản lý thời gian, giám sát, liên lạc,…
Để việc hoạt động nhóm thực sự có hiệu quả phải phân công nhiệm vụ, quy định thời gian rõ ràng và cụ thể cho các nhóm Nhóm trưởng đóng vai trò quan trọng nhất Nhóm trưởng phải là người khởi động buổi thảo luận nhóm bằng cách tạo một bầu không khí vào đề một cách sinh động, chân tình và thật sự thỏa mái
+ Trong khi thảo luận: Người nhóm trưởng phải điều động được tất cả các nhóm viên tham gia tích cực vào buổi thảo luận, người nhóm trưởng phải biết
Trang 10lắng nghe, khuyến khích các người rụt rè, ngăn chặn những người nói nhiều, theo dõi và quan sát phản ứng của từng người để điều chỉnh buổi thảo luận Khai thác nội dung bằng cách đặt câu hỏi kích thích tư duy của từng người Phát hiện những mâu thuẫn trong cách trình bày của mỗi thành viên, tổng kết lại ý kiến của nhóm ở cuối buổi thảo luận
Vì vậy cần hướng dẫn cho học sinh ngay từ những lần đầu tiên làm việc theo nhóm theo các hình thức đến khi quen việc, các em phải cùng nhau hợp sức để hoàn thành nhiệm vụ được giao
Khi làm việc theo nhóm tự các nhóm có quyền lựa chọn cách thực hiện nào tuỳ thích, sao cho khi nhóm trình bày phải đạt được yêu cầu tôi giao
Các thành viên trong nhóm thay phiên làm nhóm trưởng, thư ký, báo cáo,
… ở mỗi lần làn việc nhóm Với phương pháp này để tránh học sinh có thể làm qua loa, hình thức, nếu không có sự kiểm tra theo dõi của giáo viên, một số em yếu, thụ động không chịu động não, suy nghĩ, hoặc thuộc lòng đọc vẹt, không bày tỏ ý kiến của mình ngược lại những em nhanh nhẹn thì tự quyết định vấn đề
mà không có sự thảo luận trong nhóm Vì thế để đảm bảo cho tất cả học sinh đều tham gia làm việc một cách chủ động một mặt tôi khuyến khích động viên các em, nhất là các em còn nhút nhát, giao nhiệm vụ cho nhóm trưởng quản lí
và theo dõi phân công các thành viên trong nhóm làm việc Khi giao việc cho các nhóm tôi thường theo dõi quan sát , nếu thấy các em làm việc chăm chú và sôi nổi thì tôi yên tâm, nếu các em làm việc trầm hoặc nhốn nháo, lúng túng thì tôi hướng dẫn, gợi ý cho các em, tránh can thiệp quá sâu
Mặt khác luôn cho các nhóm thi đua với nhau qua bảng điểm làm việc giữa các nhóm, trong quá trình diễn ra hoạt động nhóm, nhóm nào làm việc tốt không gây ồn ào không có thành viên làm việc riêng nhóm đó được cộng điểm
và ngược lại, nhóm trưởng sẽ chịu trách nhiệm khi có bạn trong nhóm không hợp tác, để tránh nhóm làm nhanh chờ đợi sẽ sinh ra nói chuyện, làm việc riêng tôi cho các nhóm trưởng có thể chọn nhóm kiểm tra chéo, hay trao đổi thêm các thông tin có liên quan đến bài học từ các nhóm khác