MỘT số tư TƯỞNG TRIẾT học TRONG đại TRÍ độ LUẬN

Vì vậy, để tìm hiểu và làm rõ hơn tư tưởng triết học trong bộ Luận này, chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài “Một số tư tưởng triết học trong Đại Trí Độ Luận” làm luận văn Thạc sỹ triết học,

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

HOÀNG THỊ LAN ANH

(Thích Giác Ân)

MỘT SỐ TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC TRONG ĐẠI TRÍ ĐỘ LUẬN

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Tôn giáo học

Hà Nội - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

HOÀNG THỊ LAN ANH

(Thích Giác Ân)

MỘT SỐ TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC TRONG ĐẠI TRÍ ĐỘ LUẬN

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Tôn giáo học

Mã số: 60 22 03 09

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Hùng Hậu

Hà Nội - 2014

1

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan bản luận văn là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

NGUYỄN XUÂN TRƯỜNG

2

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, em muốn gửi lời cảm ơn tới Ban giám hiệu Trường Đại học Kinh tế - ĐHQG Hà Nội đã tổ chức khóa học để em có cơ hội tham gia học tập

và nghiên cứu khoa học

Em xin cảm ơn các thầy cô trong trường và thầy cô khoa tài chính ngân hàng đã truyền đạt lại cho em những kiến thức bổ ích để em có thể thực hiện được nghiên cứu này

Đặc biệt, em muốn gửi lời cảm ơn sâu sắc tới thầy giáo: Đinh Xuân Cường người đã tận tình hướng dẫn em trong suốt quá trình nghiên cứu đề tài này

Cuối cùng, em xin cảm ơn đến gia đình, bạn bè và toàn thể cán bộ Ngân hàng Standard Chartered những người đã ủng hộ và nhiệt tình giúp đỡ em hoàn thành đề tài nghiên cứu này

Học viên nghiên cứu

NGUYỄN XUÂN TRƯỜNG

3

MỤC LỤC

defined

1.1 Thân thế và sự nghiệp của Long Thọ.Error! Bookmark not defined

1.1.1 Thân thế của Long Thọ Error! Bookmark not defined

1.1.2 Những trước tác của Long Thọ Error! Bookmark not defined

1.2 Lịch sử hình thành và phát triển Đại Trí Độ Luận.Error! Bookmark

not defined

1.3 Những đặc điểm chính trong Đại Trí Độ Luận Error! Bookmark

not defined

1.3.1 Triết lý về tinh thần nhập thế của Bồ tát.Error! Bookmark not defined

1.3.2 Tư tưởng giải thoát trong Đại Trí Độ LuậnError! Bookmark not defined

Bookmark not defined

2.1 Nguyên lý về Duyên Sinh trong Đại Trí Độ Luận Error! Bookmark

not defined

2.1.1 Nội dung Error! Bookmark not defined

2.1.2 Ý nghĩa Error! Bookmark not defined

2.2 Triết học tính Không trong Đại Trí Độ Luận Error! Bookmark not

defined

2.2.1 Quan niệm về tính Không trong Đại Trí Độ Luận.Error! Bookmark not defined 2.2.2 Tư tưởng tính Không trong Đại Trí Độ Luận.Error! Bookmark not defined

Bookmark not defined

3.1 Nguồn gốc và bản chất của nhận thức trong Đại Trí Độ Luận.Error!

Bookmark not defined

3.1.1 Nguồn gốc của nhận thức trong Đại Trí Độ Luận.Error! Bookmark not defined

4

3.1.2 Bản chất của nhận thức luận trong Đại Trí Độ Luận.Error! Bookmark not defined

3.2 Phương pháp nhận thức trong Đại Trí Độ Luận Error! Bookmark

not defined

3.2.2 Nhận Thức chân lý Tứ Diệu Đế Error! Bookmark not defined

3.2.2 Các biện pháp nhận thức qua triết lý Bát Chính ĐạoError! Bookmark not defined.

Tiểu kết chương 3 89

CÁC CHỮ VIẾT TẮT SỬ DỤNG TRONG LUẬN VĂN

5

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đại Trí Độ Luận – Mahàpra-jnàpàramitásastra do Cưu Ma La Thập

(Kumarajva) dịch vào đời Diêu Tần (384-417) và đã có ảnh hưởng lớn trong sự

phát triển Phật học Trung Quốc Chẳng hạn như Tông Tam Luận, ngoài 3 bộ

thì cả ba bộ

Luận này đều do Cưu Ma La Thập dịch, trong đó đã bao gồm Đại Trí

Độ Luận vào phần lập giáo của Tông mình, nên còn gọi là Tông Tứ Luận

Trong 13 tông của LSPGTQ không có Tứ Luận tông Chỉ vào thời Nam - Bắc triều (420-581), ở phía Bắc có hiện tượng nhập Đại Trí Độ luận vào hệ thống 3

bộ luận trên để giải thích rộng và rõ hơn “tính Không”, cho nên có người gọi là

Tứ Luận tông, tồn tại trong một thời gian ngắn

Với tính cách đồ sộ của bộ Luận - 100 quyển được Cưu Ma La Thập dịch

từ Phạn sang Hán Luận tạng Phật giáo Đại thừa thời kỳ đầu có thêm một Luận

thư đáng kể Sự uyên bác của Đại Trí Độ Luận, sự tinh tế của Thập Nhị Môn

Luận, sự khúc chiết của Trung Quán Luận và Bách Luận, cuối cùng đều quy

về Trung Đạo thực tướng Đây chính là tư tưởng chính thống Phật giáo Đại thừa mà Long Thọ là một trong tứ Luận sư (Luận sư Asvaghosa, Devabodhisattva, Nàgàrjuna, Kumàralabdha) đã xiển dương sau khi Đức Phật nhập Niết bàn Ông thực xứng danh Mãnh Long trên bầu trời Phật giáo mà sau này không mấy ai vượt qua được

Đại Trí Độ Luận là bộ luận căn bản, giảng giải nhiều vấn đề liên quan đến

tư tưởng, lịch sử, v.v cho đến các quy định Giới Luật Tăng già đều được

trình bày đầy đủ, bao gồm cả tư tưởng Tiểu thừa, lẫn Đại thừa Do đó, Đại Trí

Độ Luận được ví như một bộ Bách khoa toàn thư về Phật giáo Vì thế, việc

nghiên cứu tư tưởng về bộ luận này là một nhu cầu cần thiết, không chỉ tạo cơ

sở cho việc quy tập, tiếp cận những giá trị tinh túy của hệ thống Kinh tạng Bát

1

Ha i bộ luận đầu do Bồ tát Long Thọ viết, bộ luận sau do Bồ tát Đề Bà trước tác

6

nhã mà còn là chiếc chìa khóa để mở cánh cửa đi vào các kinh điển thuộc Phật giáo Đại thừa và các bộ luận khác

Tư tưởng chủ đạo của Đại Trí Độ Luận là tính “Không”, cốt gạt bỏ mọi

quan niệm do vọng tưởng đem lại, luôn nhìn thế giới theo hai chiều sinh diệt,

có không… khiến thế giới bị bóp méo, bị che lấp Thực ra, thực tướng của thế giới là không, không sinh không diệt, không đi không lại… trong đó không thể thêm vào một thuộc tính nào nữa

Để thấu triệt tính “Không” ấy người ta thường theo hai lối quán là Tích không quán và Thể không quán Quán pháp phân tích thấy các pháp không tự

có mà phải do nhân duyên hòa hợp mới có, có một cách giả tạo, trống rỗng, không có thật tính, như vậy gọi là Tích không quán Nếu không thông qua sự quán sát phân tích nhân duyên, mà chỉ thể nhận trực tiếp tính “Không” thì thấy sự vật như thấy trăng dưới nước, bóng trong gương… gọi là Thể không quán

Các pháp tính không mà chấp cho là thật có, ấy là vọng tưởng Nhưng nếu lại chấp tướng không mà phá hủy tất cả, không thừa nhận vọng tưởng là có

thật, thì lại rơi vào tà kiến Vì vậy mà trong Đại Trí Độ Luận đã cảnh tỉnh như

sau: "Nếu người không tu tập hai Không ấy, tức rơi vào hai bên hoặc thường hoặc đoạn diệt, vì sao? Vì nếu các pháp thật có thời không có nghĩa diệt, bị rơi vào chấp thường; như người ra khỏi nhà này đi vào nhà khác, mắt tuy không thấy mà không gọi là không có Các pháp cũng như vậy, từ đời vị lai đi vào đời hiện tại, từ đời hiện tại đi vào đời quá khứ, như vậy thời không diệt

Hành giả vì lo sợ “Có”, mà dùng “Không” để phá tâm chấp “Có”, song lại chấp “Không” mà đắm vào “Không”, thời bị rơi vào đoạn diệt Vì vậy nên tu hành “Không” ấy để phá “Có”, cũng không đắm “Không” Xa lìa hai cực đoan

ấy, lấy Trung Đạo để hành mười tám Không, dùng tâm đại bi mà độ chúng sinh, thế cho nên sau mười tám Không, đều nói chẳng phải thường chẳng phải

của người cuồng, ở trong Phật

2

Hý luận là những lời nói không có ý nghĩa, không có sự thực, là những lời nói là m rố i loạn nội tâ m

7

pháp vốn không được gì, như người ở giữa đống trân bảo lượm lấy ngọc thủy tinh, mắt tuy thấy đẹp mà chẳng có giá trị gì".[57, tr 233]

Đại Trí Độ Luận không chỉ ẩn chứa những tư tưởng triết lý vi diệu của

Phật giáo mà còn ảnh hưởng rất lớn đến các nhà tu hành trong quan niệm về thế giới Nhân sinh Vì vậy, để tìm hiểu và làm rõ hơn tư tưởng triết học trong

bộ Luận này, chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài “Một số tư tưởng triết học trong

Đại Trí Độ Luận” làm luận văn Thạc sỹ triết học, chuyên ngành Tôn giáo học

của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Trong kho tàng tư tưởng nhân loại từ xưa cho đến nay, Phật giáo như một cây cổ thụ lặng lẽ, đầy cuốn hút giữa một rừng tư tưởng Mặc dù nội dung chủ yếu của Phật giáo là bàn về vấn đề giải thoát - đưa chúng sinh thoát khỏi nỗi khổ đau của cuộc đời hiện thực, nhưng với tư cách là một học thuyết mang đậm tính triết lý, nên những tư tưởng của Phật giáo cũng luận bàn nhiều những vấn đề của triết học như quan niệm về sự tồn tại của thế giới (bản thể luận), về

sự tồn tại của con người và ý nghĩa của cuộc sống (Nhân sinh quan) Những quan niệm về “Pháp”, “Bản thể”, “Tâm”, “Vô thường”, “Vô ngã”, “Sắc không”, “Nhân quả”, “Luân hồi”, “Nghiệp báo”, “Thập nhị nhân duyên”, “Tứ diệu đế”, “Giải thoát”, “Niết bàn” là những tư tưởng thể hiện điều đó

Tư tưởng triết học và triết học Phật giáo trong lịch sử và hiện tại ở Việt Nam đã có khá nhiều các công trình khoa học nghiên cứu rất thâm sâu Mỗi công trình khoa học đó lại có những điểm quy chiếu dưới nhiều góc độ khác

nhau và ta có thể kể đến một số công trình điển hình như sau: Cuốn Triết học

phương đông và phương Tây vấn đề và cách tiếp cận của Nguyễn Quang Hưng

- Lương Gia Tĩnh và Nguyễn Thanh Bình đồng chủ biên (2012), (Nxb chính trị quốc gia - sự thật Hà Nội) đã bàn về Triết học phương Tây, một số vấn đề

Triết học phương Đông và lịch sử tư tưởng Triết học VN; Cuốn Những vẫn đề

cơ bản của Triết Học của S.E.Frost,Tr Ph D trước tác và Đông Hương – Kiến

Văn biên dịch (Nxb từ điển Bách Khoa- 2008) mang tới cho bạn đọc những

8

quan điểm, cách nhìn nhận và giải quyết những vấn đề cốt lỗi của Triết học như bản chất của vũ trụ, vị trí của con người trong vũ trụ, con người và nhà

nước, con người và giáo dục, ý thức và vật chất, ý tưởng và tư duy; Cuốn Triết

học tôn giáo của Mel Thomson, (Nxb chính trị quốc gia – 2004) trình bày về

kinh nghiệm tôn giáo, ngôn ngữ tôn giáo, mối quan hệ giữa tôn giáo và khoa

học, tôn giáo và đạo đức, nhân cách, tôn giáo với cái thiện cái ác; Cuốn Đại

cương Triết học Trung Quán luận, Jaidevsingh, Thích Viên Lý dịch (Viện triết

lý VN và Triết học thế giới 1998) Công trình biên soạn này trình bày một cách

rõ ràng từ lịch sử hình thành và phát triển của hệ thống triết học Trung Quán cho đến khởi nguyên, cấu trúc, sự phát triển và mục đích của Trung Quán phái biện chứng pháp Chẳng những thế, nó còn thuyết minh một cách tường tận những nhận xét khác nhau về những khái niệm Phật Pháp luận v.v kể cả những lý tưởng về Giới Luật, tôn giáo, Niết bàn, quan hệ duyên khởi, giữa Đại thừa và Nguyên Thủy Đối với ý nghĩa “Không” và “Không Tính” kể cả những

ý nghĩa được bao hàm trong phương diện giá trị luận và cứu thế học cũng đã

được văn bản này mổ xẻ, trình bày một cách rốt ráo, tỉ mỉ; Cuốn Đại thừa Phật

giáo tư tưởng luận, ; KimMuRa taiken Thích Quảng Độ dịch, (Viện đại học

Vạn Hạnh 1969); cuốn sách này tác giả nghiêm cứu về lịch sử tư tưởng của Phật giáo Đại thừa, những triết lý trong giáo lý Phật giáo như: bản chất của tôn giáo với Phật giáo, giải thoát luận Phật giáo, chân như quann của Phật giáo từ

đó tác giả đưa ra nhưng ý nghĩa thực tiễn trong Phật giáo Đại thừa Bên cạnh

đó còn có các cuốc sách Tư tưởng Phật giáo - Tâp II , Thích Trí Quảng (2004) Nxb Tôn Giáo; Walpola Rahula, Thích Nữ Trí Hải dịch, Tư Tưởng Phật Học,

Nxb Văn Hóa Sài Gòn.v.v… cũng bàn luận về các vấn đề triết học trong giáo

lý của đức Phật

Ngoài ra còn có các Luận án tiến sĩ triết học của: Đoàn Văn An (2001),

đã đưa ra được một cái nhìn hệ thống khi tiếp cận kinh Kim Cương từ phương diện triết học, qua việc phân tích, làm rõ những nội dung triết học cơ bản trong

9

bản kinh này, như vấn đề Bản thể luận, Nhận thức luận, Mẫu người lý tưởng

và triết lý nhập thế Từ những phân tích về nội dung triết học trong kinh Kim

Cương, đặc biệt là về mẫu người lý tưởng và triết lý nhập thế, luận án đã bước đầu chỉ ra những ảnh hưởng của kinh Kim Cương đến việc hình thành một đặc điểm nổi bật trong Thiền học Việt Nam thời Lý – Trần, đó là tinh thần nhập

thế; Cuốn Tư tưởng Triết học của Trần Nhân Tông của Bùi Huy Du (Đại Học

Quốc gia Tp HCM, 2011) Luận án này tác giả trình bày về cơ sở xã hội và những tiền đề tư tưởng hình thành Triết học của Trần Nhân Tông, phân tích nội dung tư tưởng Triết học cơ bản của Trần Nhân Tông qua các vấn đề Triết học về bản thể luận, đạo đức nhân sinh, từ đó rút ra những đặc điểm và giá trị trong lich sử tư tưởng Triết học VN; Luận văn thạc sĩ triết học của: Nguyễn

Thị Hảo (2000) Nhân sinh quan Phật giáo và sự thể hiện của nó ở một số tín

đồ Đạo Phật hiện nay (qua quan sát một số Chùa ở HN), Viện Triết học Ở

luận văn này tác giả đã hệ thống hóa và phân tích những vấn đề thuộc nhân sinh quan của Phật giáo như: Quan niệm về con người và cuộc đời con người, quan niệm về giải thoát và con đường giải thoát, Phân tích những biểu hiện của quan niệm nhân sinh Phật giáo ở tín đồ đạo Phật Hà Nội hiện nay qua niềm tin tôn giáo, việc thực hiện lễ nghi và sự thực hành giới luật của họ Từ đó rút ra những kết luận về ảnh hưởng của nó đến đời sống xã hội nước ta hiện nay

Riêng với bộ Đại Trí Độ Luận, vào những năm đầu thập niên 40 của thế

kỷ XX, nó mới được học giả người Pháp là Étienne Lamotte dịch mang tựa đề

Le Traité de la Grande vertu de Sagesse Nhưng mới chỉ được xuất bản tập

đầu vào năm 1944; tập 3 năm 1970 và tập 5 năm 1980 Ở Việt Nam, trước đây Đại Trí Độ Luận mới chỉ biết đến qua hai bản dịch do Ni sư Diệu Không và Hòa thượng Trung Quán dịch Và gần đây nhất, là bản dịch của Hòa thượng Thiện Siêu, viện nghiên cứu Phật học Việt Nan xuất bản, gồm 5 tập Đó là những bản Hán được dịch sang tiếng Việt Bên cạnh đó là các nhà tu hành có kiến thức uyên thâm Phật học đã giảng dạy và giải thích một số tư tưởng triết học thể hiện qua bộ luận, nhưng chưa có công trình nào luận giải hay nghiên

10

cứu một cách căn bản về tư tưởng triết học của Đại Trí Độ Luận Do vậy, việc

nghiên cứu “Một số tư tưởng triết học trong Đại Trí Độ Luận” là cần thiết và

có ý nghĩa, từ lý luận đến thực tiễn trong việc phát huy vị trí và vai trò của Phật giáo Việt Nam trong lịch sử và hiện tại

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của Luận văn nhằm phân tích và làm rõ một số nội dung tư

tưởng triết học cơ bản trong bộ Đại Trí Độ Luận và thông qua việc khảo sát

nghiên cứu, chúng ta có thể hiểu được những tư tưởng triết học sâu sắc trong kho tàng giáo lý đạo Phật và đạo Phật Việt Nam

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện được mục đích trên, đề tài cần thực hiện những nhiệm vụ:

- Nhiệm vụ thứ nhất: Lược khảo về Đại Trí Độ Luận

- Nhiệm vụ thứ 2: Bản thể luận trong Đại Trí Độ Luận

- Nhiệm vụ thứ 3: Nhận thức luận trong Đại Trí Độ Luận

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Từ quan điểm Phật học và trên cơ sở phương pháp luận biện chứng khoa

học, tôn giáo học để làm rõ những vấn đề triết học cơ bản trong Đại Trí Độ

Luận Ngoài việc khảo sát, phân tích, đúc kết nội dung những vấn đề trong bộ

Luận, luận văn còn đối chiếu những bộ Kinh điển và những công trình khảo cứu có liên quan trực tiếp đến bộ Luận này, đặc biệt là những chuyên khảo về

triết học, nhằm chỉ rõ đâu là tư tưởng triết học trong bộ Đại Trí Độ Luận

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong hướng nghiên cứu đó, luận văn sử dụng những phương pháp cơ bản sau: Phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp so sánh - đối chiếu, phương pháp logic - lịch sử, phương pháp hệ thống - cấu trúc, phương pháp

nghiên cứu lịch sử triết ho ̣c và phương pháp chú giải ho ̣c (còn gọi là Thông diễn )