Mạch lạc diễn ngôn hội thoại trong một số tác phẩm văn học hiện đại

Như vậy, hiểu biết về mạch lạc để xác định, nắm bắt những biểu hiện cụ thể của mạch lạc là hết sức quan trọng, không chỉ đối với người nghiên cứu ngôn ngữ, người làm công tác phê bình vă

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

KHOA NGÔN NGỮ HỌC - -

TRẦN THỊ THU HƯƠNG

MẠCH LẠC DIỄN NGÔN HỘI THOẠI TRONG

MỘT SỐ TÁC PHẨM VĂN HỌC HIỆN ĐẠI

LUẬN VĂN THẠC SỸ

Chuyên ngành: Ngôn ngữ họ c

HÀ NỘI – 5/2009

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ngôn ngữ học văn bản là một lĩnh vực của ngôn ngữ học hiện đại Những vấn đề cơ bản của nó đã và đang được tập trung nghiên cứu, trong đó có mạch lạc văn bản Mạch lạc là điều kiện trọng yếu để một tập hợp câu nào đó trở thành một văn bản Lý thuyết về mạch lạc đã được ứng dụng vào nghiên cứu, phân tích văn chương và giúp ích rất nhiều cho sự lĩnh hội văn bản với tư cách là một chỉnh thể nghệ thuật Tuy nhiên theo ý kiến của nhiều nhà nghiên cứu, cho đến nay những giải thuyết về mạch lạc còn chưa đi đến thống nhất bởi tính phức tạp trong nội tại khái niệm

Trong những năm gần đây, mạch lạc đã và đang trở thành một vấn đề thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà ngôn ngữ trong và ngoài nước và đã thu được những kết quả bước đầu quan trọng Có thể nói đây chính là sự mở rộng của ngôn ngữ học trên nhiều phương diện như đối tượng nghiên cứu, hệ thống khái niệm và phương pháp luận

Trong những nghiên cứu về mạch lạc, mạch lạc trong lời nói chiếm một vị trí khá quan trọng và là một vấn đề tương đối mới mẻ Tuy vậy, trong các tư liệu, công trình nghiên cứu từ trước đến nay, vấn đề mạch lạc trong lời nói chưa được

đề cao và đưa lên vị trí xứng tầm của nó Mặc dù các lời nói rất đa dạng, biến hoá muôn hình vạn vẻ nhưng không phải lúc nào chúng ta cũng dễ dàng nắm bắt được cái “mạch” giữa chúng Như vậy, hiểu biết về mạch lạc để xác định, nắm bắt những biểu hiện cụ thể của mạch lạc là hết sức quan trọng, không chỉ đối với người nghiên cứu ngôn ngữ, người làm công tác phê bình văn học mà còn quan trọng với

cả những người viết văn, làm báo, nhà chính trị, nhà khoa học…

Chọn đề tài Mạch lạc diễn ngôn hội thoại trong một số tác phẩm văn học

hiện đại, chúng tôi mong muốn góp phần làm rõ thêm khái niệm mạch lạc, đồng

thời chỉ ra hướng triển khai mạch lạc mới trong văn bản nghệ thuật, trên cơ sở đó

đi vào lý giải sự phát triển tư duy văn học trong những năm gần đây dựa trên các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ nhằm cụ thể hoá khái niệm mạch lạc nói chung, khái niệm mạch lạc diễn ngôn hội thoại nói riêng trong các văn bản văn học, vai trò tạo lập tính chỉnh thể văn bản của mạch lạc, cách xác định mạch lạc trong một văn bản nghệ thuật

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu “mạch lạc”

Mạch lạc nói chung và mạch lạc diễn ngôn hội thoại nói riêng không phải là những khái niệm quá mới mẻ, nhưng việc ứng dụng chúng vào việc nghiên cứu văn học lại chưa được nhiều người quan tâm

Trong ngôn ngữ học hiện đại, giai đoạn thứ hai của ngôn ngữ học văn bản và

là thời kì hưng thịnh của dụng học, vấn đề mạch lạc được đề cập khá thường xuyên, hầu như trong các công trình nghiên cứu về diễn ngôn, dù là trực tiếp hay gián tiếp

K.Wales đã viết “Mạch lạc được coi là một trong những điều kiện hoặc

những đặc trưng hàng đầu của một văn bản: ngoài mạch lạc, một văn bản không đích thực là một văn bản” Như vậy đối với một văn bản, mạch lạc vừa là điều kiện

cần vừa là điều kiện đủ Không có mạch lạc, một chuỗi câu không thể trở thành một văn bản được

Trên thế giới đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về mạch lạc, có thể kể đến công trình của các tác giả Widdowson, Green, Edmoson, Gullian Brown, David Nunan… Tuy nhiên các cách hiểu về mạch lạc cho đến nay vẫn chưa có sự thống nhất hoàn toàn trên cơ sở khoa học Chẳng hạn, D Nunan, 1993, quan niệm

mạch lạc là cái tầm rộng mà ở đó các lời nói được tiếp nhận như là có mắc vào nhau, chứ không phải là một tập hợp các câu nói không có liên quan với nhau

Pergram Press trong “Bách khoa thư ngôn ngữ và ngôn ngữ học”, 1994, quan niệm

mạch lạc là sự nối kết có tính chất logic được trình bày trong quá trình triển khai một cốt truyện, một truyện kể… lệ thuộc vào việc tạo ra những sự kiện được nối kết với nhau, hơn là những dây liên hệ thuộc ngôn ngữ (như trong liên kết) D

Togeby, 1994 cho rằng mạch lạc là cái đặc tính của sự tích hợp văn bản, tức là cái

đặc tính đảm bảo cho các yếu tố khác nhau trong văn bản được khớp với nhau trong một tổng thể gắn kết Còn Galperin hiểu mạch lạc trong văn bản văn chương

nói chung như sau: “Những phương tiện liệt kê mạch lạc được xem là những

phương tiện logic bởi vì chúng được sắp xếp vào những khái niệm logic-triết học, những khái niệm về chuỗi liên tục, về quan hệ thời gian, không gian, nhân-quả Những phương tiện giải mã dễ dàng bởi vậy không kìm giữ sự chú ý của người đọc, chỉ trừ những trường hợp muốn hay không vẫn phát hiện ra sự tương ứng giữa các đại diện được kết chuỗi với chính những phương tiện mạch lạc”

Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu Diệp Quang Ban, Đinh Trọng Lạc, Nguyễn Thiện Giáp… là những người đi đầu trong việc nghiên cứu các vấn đề về mạch lạc nhưng cũng mới chỉ dừng lại ở việc giới thiệu những khái niệm ban đầu chứ chưa

đi sâu vào khảo sát nghiên cứu từng hiện tượng cụ thể Công trình nghiên cứu của

Giáo sư Diệp Quang Ban với Văn bản và liên kết trong tiếng Việt (1998) lần đầu tiên đã đề cập đến mạch lạc một cách tổng thể và chi tiết Sau đó, với Giao tiếp,

văn bản, mạch lạc, liên kết, đoạn văn (2003), Giáo sư đã giới thiệu “những nội dung có phân hoạch rõ ràng hơn và chi tiết hơn, xứng đáng với vị trí thực hữu của mạch lạc trong quá trình tạo lập và giải thích văn bản” Đinh Trọng Lạc với Phong cách tiếng Việt (2004), Đỗ Hữu Châu với Ngữ pháp văn bản (2004),

Nguyễn Thiện Giáp với Dụng học Việt ngữ (2000), Bùi Minh Toán với Tiếng Việt

thực hành (2004), Nguyễn Thị Thìn, Nguyễn Thị Việt Thanh… cũng đã có những

nghiên cứu từ những góc độ khác nhau, góp phần làm “dày” dần những nghiên cứu

về mạch lạc ở Việt Nam Trong những năm gần đây cũng đã có một vài khoá luận, luận văn đề cập đến vấn đề này, như khoá luận của Vương Bá Cẩn (K42 Ngôn ngữ), Nguyễn Thị Xuân Nữ (K43 Ngôn ngữ), Hoàng Thu Trang (K46CLC Ngôn ngữ) đi vào tìm hiểu mạch lạc từ các góc độ khác nhau… Luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thị Hồng Nga cũng đã đề cập đến các biểu hiện của mạch lạc theo quan hệ thời gian và không gian trong một số truyện ngắn Các công trình trên đã đưa ra được một số nhận xét bước đầu về mạch lạc, góp phần bổ sung và hoàn thiện thêm những nghiên cứu của các tác giả đi trước

Trên cơ sở vận dụng lý thuyết chung và tiếp thu, tổng hợp những công trình nghiên cứu của các tác giả đi trước, trong luận văn này, chúng tôi đi vào tìm hiểu hiện tượng mạch lạc diễn ngôn hội thoại trong một số tác phẩm văn học hiện đại, qua đó hi vọng sẽ rút ra được các đặc trưng của mạch lạc trong văn bản nói chung

và trong các văn bản diễn ngôn hội thoại nói riêng

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng của luận văn này là các diễn ngôn hội thoại, cụ thể là các cặp thoại Hỏi - Đáp được rút ra từ các tác phẩm truyện ngắn, tiểu thuyết in trong một

số tuyển tập như:

- Tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới (NXB Hội Nhà văn - 2004)

- 37 truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ (NXB Hội Nhà văn – 2004)

- Giấc mơ không có con dế nhỏ (NXB Hội Nhà văn và báo Tiền Phong - 1997)

- 80 tác giả nữ Việt Nam (NXB Thanh niên – 2000)

- Truyện ngắn hay 2000 (NXB Hội Nhà văn – 2000)

- Truyện ngắn chọn lọc (NXB Hội Nhà văn – 1995)

- Truyện ngắn chọn lọc báo Văn nghệ trẻ 2002 (NXB Hội Nhà văn – 2003)

- Truyện ngắn hay và đoạt giải Tạp chí Văn nghệ Quân đội 2001-2002 (NXB Văn học – 2003)

- Dương Hướng, Bến không chồng (NXB Hội Nhà văn)

- Nguyễn Quang Sáng, Con mèo của Foujitta (NXB Phụ nữ - 1996)

- Thạch Lam, Một đời người (NXB Văn học, 1987)

- Ma Văn Kháng, Mùa lá rụng trong vườn

- Đoàn Giỏi, Đất rừng phương Nam

- Trần Văn Tuấn, Ngõ hẻm bên cầu

- Nguyễn Dậu, Con thú bị ruồng bỏ

Có thể nói rằng, trong diễn ngôn, mạch lạc biểu hiện ở khả năng dung hợp giữa các hành động nói Hành động nói là hành động được thực hiện trong khi nói như hành động hỏi, ra lệnh, hứa hẹn, chào, cảm ơn, xin lỗi… Có những hành động nói thường phải đi đôi với nhau và cũng có những hành động nói không thể ăn nhập với nhau Khi các hành động nói đi đôi với nhau thì bản thân chúng cũng tạo

ra được mạch lạc cho những lời trao đổi hoặc những chuỗi câu nối tiếp nhau Chẳng hạn hành động hỏi thường kéo theo hành động trả lời, hành động mời thường kéo theo hành động chấp nhận hoặc từ chối lời mời, hành động chào thường kéo theo hành động chào đáp lễ Tuy nhiên, trong phạm vi luận văn này,

do sự giới hạn về thời gian và tư liệu, chúng tôi chỉ xin đề cập đến vấn đề mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi – Đáp (cặp thoại có thể được xem là dạng tiêu biểu nhất của diễn ngôn hội thoại), đặc biệt là các cặp thoại Hỏi – Đáp bao gồm một lượt lời

và hai lượt lời

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Trong các cặp thoại Hỏi – Đáp thường có một người đưa ra câu hỏi và người kia đáp lại Tuy nhiên trong thực tế, không phải lúc nào câu hỏi và câu đáp cũng có

sự tương hợp với nhau Trong nhiều trường hợp câu đáp dường như không có sự liên quan gì với câu hỏi cả về mặt nội dung cũng như sự hiện diện của các phương tiện liên kết ngữ kết học, song nó lại chính là câu trả lời xác đáng cho thông tin còn thiếu cũng như biểu thị sự phản ứng đối với câu hỏi Mục đích của luận văn này là

đi tìm sự mạch lạc trong cả hai trường hợp: cặp thoại Hỏi – Đáp tương hợp và cặp thoại Hỏi – Đáp không tương hợp Trong các cặp thoại Hỏi – Đáp tương hợp thì mạch lạc chính là khi người nghe hiểu câu hỏi của người nói và đưa ra lời đáp phù hợp với câu hỏi đó (có thể là nội dung thông tin của sự đồng tình, bác bỏ, khẳng định, tuyên bố…) Còn trong trường hợp các cặp thoại Hỏi – Đáp không tương hợp thì yếu tố quyết định sự mạch lạc chính là sự tồn tại của các lớp nghĩa ngầm ẩn, sâu xa, những tiền giả định, hàm ý… mà chúng ta khó có thể nhận thấy thông qua các phương tiện ngôn ngữ hiển ngôn Việc nghiên cứu mạch lạc trong diễn ngôn hội thoại nói chung và các cặp thoại Hỏi – Đáp nói riêng sẽ giúp cho quá trình giao tiếp giữa con người với con người được tốt hơn, duy trì được những xu hướng tích cực trong hội thoại để từ đó mỗi đối tượng giao tiếp đều có thể đạt được những mục đích giao tiếp nhất định

Đi tìm sự mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi – Đáp đồng nghĩa với việc tìm hiểu sự liên quan về mặt nội dung giữa chúng, đồng thời lý giải được sự liên quan

về nghĩa đó được biểu hiện như thế nào Bên cạnh đó, việc khảo sát hiện tượng mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi – Đáp được chúng tôi tiến hành trên cả ba bình diện: kết học, nghĩa học và dụng học

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong công trình này, chúng tôi chủ yếu sử dụng phương pháp phân tích miêu tả Ngoài ra các phương pháp khác như thống kê, so sánh, đối chiếu… cũng được chúng tôi vận dụng nhằm phục vụ hiệu quả cho mục đích nghiên cứu của mình

6 Kết cấu luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn của chúng tôi được bố cục thành ba chương cụ thể như sau:

Chương 1: Một số cơ sở lí thuyết

Chương 2: Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi – Đáp tương hợp

Chương 3: Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi – Đáp không tương hợp

PHẦN NỘI DUNG

Chương 1 MỘT SỐ CƠ SỞ LÍ THUYẾT

1 Vấn đề mạch lạc

1.1 Các quan niệm về mạch lạc

Như đã nói ở trên, vấn đề mạch lạc từ lâu đã được các nhà ngôn ngữ học quan tâm nghiên cứu, song giữa họ vẫn chưa đi đến một sự thống nhất hoàn toàn trên phương diện khoa học về cách hiểu cũng như định nghĩa thuật ngữ “mạch lạc”

Halliday và Hasan không bàn đến mạch lạc riêng rẽ như một đề tài, mà chỉ nhắc đến nó nhân nói đến dấu vết của tình huống trong văn bản Tuy nhiên qua đó cũng thấy được một phần quan niệm về mạch lạc của tác giả Đề tài chung có liên

quan đến mạch lạc được bàn đến ở đây là “chất văn bản” (texture): “… chất văn

bản bao gồm nhiều hơn, không chỉ là sự có mặt của những quan hệ nghĩa thuộc loại mà chúng tôi qui về liên kết - sự phụ thuộc của một yếu tố này vào yếu tố khác

để giải thích được nó Nó bao gồm cả một chừng mực nào đó của mạch lạc trong các ý nghĩa được diễn đạt: không chỉ hoặc cũng không phải chủ yếu là ở nội dung,

mà ở sự lựa chọn toàn bộ từ các nguồn ý nghĩa của ngôn ngữ đó, bao gồm cả các thành tố liên cá nhân (xã hội - biểu cảm - ý chí) khác nhau - các thức, các tình thái, các độ mạnh, và những hình thái khác nữa mà người nói nhồi nhét vào trong tình huống nói”

So với Halliday và Hasan thì cách định nghĩa của David Nunan có phần dễ

hiểu hơn Theo ông “mạch lạc là tầm rộng mà ở đó diễn ngôn được tiếp nhận như

là có mắc vào nhau chứ không phải là một tập hợp câu hoặc phát ngôn không có liên quan nhau”

Các tác giả Việt ngữ học cũng đưa ra các cách nhìn nhận về mạch lạc

Theo Nguyễn Thiện Giáp thì “văn bản mạch lạc là văn bản mà ở đó người giải

mã có thể cấu trúc lại sơ đồ của người nói một cách hợp lí bằng cách suy luận những mối liên hệ giữa các câu và những mối liên hệ riêng biệt của chúng với những mục đích thứ cấp khác nhau trong sơ đồ giải thích, khiến cho sự khó hiểu trở nên dễ hiểu” Theo quan điểm này, mạch lạc không phụ thuộc vào những

đặc trưng liên kết lẫn nhau mà phụ thuộc vào qui mô mà người tạo ra văn bản cố gắng đạt được để cấu trúc một sơ đồ hợp lí trong việc tạo ra văn bản Cấu trúc một sơ đồ hợp lí trong việc tạo ra văn bản lại phụ thuộc vào việc xem xét mỗi câu có phải là sự thể hiện của một chân lí, một đóng góp cần thiết và thích hợp đối với sơ đồ đó hay không

Còn theo Diệp Quang Ban, “mạch lạc là một khái niệm phức tạp và bao gồm

nhiều yếu tố trừu tượng không dễ xác định” Từ góc độ dụng học, ông đã phát biểu

rằng: “mạch lạc chính là sự áp dụng các qui tắc tạo hành động và hiểu hành động

nói” Trong cuốn “Văn bản và liên kết trong tiếng Việt” ông đã khái quát mạch lạc

thành ba kiểu như sau

1 Mạch lạc trong triển khai mệnh đề

2 Mạch lạc trong hành động ngôn ngữ

3 Mạch lạc theo nguyên tắc cộng tác

Nếu đặt các cách hiểu mạch lạc này trong mối quan hệ với liên kết và với văn bản/phi văn bản thì có thể thấy chính mạch lạc là yếu tố có tác dụng làm cho một sản phẩm ngôn ngữ có tư cách là một văn bản

Tác giả Nguyễn Hoà trong cuốn “Phân tích diễn ngôn - Một số vấn đề lí luận và

phương pháp” cũng đã nhận định rằng: “mạch lạc là một vấn đề cốt yếu của lí luận phân tích diễn ngôn” Trong chương 1, khi bàn về vấn đề mạch lạc, ông cũng

đã xem xét một vài khía cạnh tạo mạch lạc chính trong diễn ngôn như mạch lạc trong liên kết, mạch lạc trong cấu trúc… Nguyễn Hoà đã tóm tắt được quan điểm