Tư tưởng triết học kinh tế trong tác phẩm lí thuyết về công lí của john rawls

TRẦN THẢO NGUYÊN TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC KINH TẾ TRONG TÁC PHẨM LÍ THUYẾT VỀ CÔNG LÍ CỦA JOHN RAWLS Chuyên ngành : CNDVBC&CNDVLS LUẬN ÁN TIẾN SỸ TRIẾT HỌC Hướng dẫn khoa học: - GS... Công

TRẦN THẢO NGUYÊN

TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC KINH TẾ TRONG TÁC PHẨM LÍ THUYẾT VỀ CÔNG LÍ

CỦA JOHN RAWLS

Chuyên ngành : CNDVBC&CNDVLS

LUẬN ÁN TIẾN SỸ TRIẾT HỌC

Hướng dẫn khoa học: - GS TS Lê Hữu Nghĩa

- PGS TS Đoàn Quang Thọ

Hà nội năm 2005

MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN 3

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 JOHN RAWLS VÀ TÁC PHẨM LÍ THUYẾT VỀ CÔNG LÍError! Bookmark not defined.

1 1 Nhà triết học John Rawls và Lí thuyết về công lí Error! Bookmark not defined

1.1.1 Vài nét về nước Mĩ Error! Bookmark not defined

1.1.2 Về cuộc đời của John Rawls Error! Bookmark not defined

1.1.3 Tác phẩm Lí thuyết về công lí Error! Bookmark not defined

1.2 Những tiền đề lí luận của Lí thuyết về công lí Error! Bookmark not defined

1.2.1 Chủ nghĩa tự do Error! Bookmark not defined

1.2.2 Đạo đức học của I.Kant Error! Bookmark not defined

1.2.3 Chủ nghĩa Vị lợi Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 CÔNG LÍ NHƯ LÀ CÔNG BẰNG – QUAN NIỆM NỀN TẢNG TRONG TƯ TƯỞNG

TRIẾT HỌC KINH TẾ CỦA JOHN RAWLS .Error! Bookmark not defined.

2.1 Triết học kinh tế và khái niệm công bằng Error! Bookmark not defined

2.1.1 Về khái niệm triết học kinh tế Error! Bookmark not defined

2.1.2 Công lí như là công bằng - một giá trị Error! Bookmark not defined

2.2 Những vấn đề phương pháp luận và chuẩn tắc của Lí thuyết về công líError! Bookmark not defined

2.2.1 Công lí như là công bằng- giải pháp cho tình trạng xung đột giữa công bằng xã

hội và hiệu quả kinh tế Error! Bookmark not defined

2.2.2 Hai nguyên tắc: Tự do và công lí - nền móng của khế ước xã hội Error!

Bookmark not defined

2.2.3 Vấn đề quyền phân phối lại Error! Bookmark not defined

2.2.4 Về vai trò của nhà nước trong việc thực hiện công bằng xã hội Error!

Bookmark not defined

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ GIÁ TRỊ VÀ HẠN CHẾ CỦA LÍ THUYẾT VỀ CÔNG LÍError! Bookmark not defined.

3.1 Những đóng góp của Lí thuyết về công lí cho sự phát triển lí luậnError! Bookmark not defined

3.1.1 Vấn đề sự đối lập của công bằng xã hội và công bằng thủ tụcError! Bookmark

not defined

3.1.2 Vấn đề công bằng xã hội trong phân phối Error! Bookmark not defined

3.1.3 Vấn đề bình đẳng về cơ hội Error! Bookmark not defined

3.1.4 Vấn đề bình đẳng về thị trường và các nguồn lựcError! Bookmark not

defined

3.2 Một số hạn chế của Lí thuyết về công lí Error! Bookmark not defined

3.2.1 Những hạn chế về lí luận Error! Bookmark not defined

3.2.2 Sự bất lực trong việc thực thi Lí thuyết về công lí ở phương Tây hiện nay

Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CÓ LIÊN QUAN ĐẾN NỘI DUNG LUẬN ÁN ĐÃ

CÔNG BỐ 9

TÀI LIỆU THAM KHẢO 10

PHỤ LỤC 1 CHÚ GIẢI THUẬT NGỮ (GLOSSARY) Error! Bookmark not defined.

PHỤ LỤC 2 CÂU CHUYỆN VỀ VỊ THẦN CÔNG LÍ Error! Bookmark not defined PHỤ LỤC 3 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA JOHN RAWLS .Error! Bookmark not defined.

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Luận án có trích dẫn nội dung của một số tài

liệu tham khảo và kết quả nghiên cứu là trung thực

Hà Nội, tháng 12 năm 2004

TrầnThảo Nguyên

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nói về yêu cầu đổi mới công tác nghiên cứu lí luận, trong buổi làm việc với Hội đồng Lí luận Trung ương ngày 29/1/2002, đồng chí Tổng Bí thư

Nông Đức Mạnh chỉ rõ: "Đổi mới và nâng cao chất lượng công tác nghiên

cứu lí luận, công tác giảng dạy lí luận là đòi hỏi bức xúc của Đảng Công tác nghiên cứu lí luận phải gắn với sự hiểu biết thực tiễn Việt Nam và những vấn

đề mới của thế giới; tổng kết thực tiễn và kinh nghiệm nghiên cứu khoa học của ta và tiếp thu có chọn lọc những thành tựu nghiên cứu khoa học của nhân loại; Nhận thức đúng Chủ nghĩa Mác Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh, đồng thời nghiên cứu để hiểu thực chất các học thuyết ngoài Mãcít" (trích bài Tổng kết thực tiễn để phát triển lí luận và dùng lí luận để hướng dẫn, cắt nghĩa những vấn đề do thực tiễn đặt ra; Báo Nhân dân số ra ngày 30/1/2002)

Nhưng hiện nay công tác nghiên cứu lí luận vẫn "chưa coi trọng việc nghiên

cứu các trào lưu khác" nên "hậu quả là số đông cán bộ lí luận thiếu hiểu biết rộng rãi về kho tàng tri thức của loài người, do đó khả năng bị hạn chế"

(Nghị quyết 01, ngày 28-3-1992 của Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khoá VIII) Những quan điểm chỉ đạo trên, một mặt đã chỉ ra những hạn chế của công tác nghiên cứu lí luận ở nước ta, mặt khác cũng khẳng định việc nghiên cứu triết học phương Tây là một yêu cầu của việc đổi mới công tác nghiên cứu lí luận

Thực tế cho thấy, việc nghiên cứu triết học phương Tây chưa được đầu

tư thích đáng nên khi hội nhập với thế giới chúng ta không khỏi bỡ ngỡ, thiếu

tự tin Yêu cầu mới đòi hỏi việc tiếp cận triết học phương Tây trong đó có triết học của Mĩ cần khách quan hơn, mạnh dạn hơn, đặc biệt phải thực sự cầu thị, cởi mở để cố gắng đi sâu vào thực chất các trường phái tư tưởng triết học

2

của loài người Phương Tây phát triển nhanh hơn chúng ta hàng trăm năm, chắc chắn ở đó trí tuệ nảy sinh nhiều điều kì diệu mà chúng ta phải sống hoà vào mới có thể tìm hiểu, khám phá được Nghiên cứu triết học phương Tây đòi hỏi chúng ta tự dỡ bỏ những định kiến trong tư duy để có thể thấu hiểu được những cái khác lạ đối với chúng ta Và từ đó, ta mới mở mang được kiến thức nhất là phát triển được phương pháp tư duy, cách tiếp cận những tri thức mới lạ, mở ra cho ta một thế giới đầy đủ về trí tuệ loài người Đó cũng là cách suy nghĩ, cách tiếp cận tích cực để phát triển nền triết học nước nhà Ngày nay cách mạng Khoa học và công nghệ đang làm cho nhịp điệu phát triển của thế giới diễn ra với một tốc độ ngày càng gia tăng Triết học phương Tây hiện đại, đặc biệt là các học thuyết ra đời vào nửa sau thế kỉ XX,

đã phản ánh được quá trình đầy biến động đó của thế giới hiện đại với những thành tựu, những mâu thuẫn, nghịch lí, phản ánh cuộc đấu tranh xã hội để tìm kiếm những phương cách tồn tại và phát triển Vì thế việc nghiên cứu triết học phương Tây hiện đại một cách thận trọng, cụ thể, có phê phán trên cơ sở quan điểm của Triết học Mác Lênin, sẽ giúp chúng ta hiểu đầy đủ hơn sự phát triển tri thức nhân loại, khẳng định tính đúng đắn khoa học của triết học mác xít và nhận thức ngày càng đúng lí luận về con đường xây dựng CNXH của Đảng Cộng sản Việt Nam

Luận án này chọn John Rawls (1921 - 2002) và tác phẩm Lí thuyết về

công lí của ông làm đối tượng nghiên cứu, bởi vì nhà triết học hàng đầu này

của nước Mĩ năm 1971 đã cho xuất bản một cuốn sách có tên "Lí thuyết về

công lí" Trong cuốn sách này Rawls đã đề cập đến một vấn đề lí luận phức

tạp nhất, cũng là một thực tế nhức nhối nhất của xã hội Mĩ đó là vấn đề công

bằng xã hội trước tình trạng bất công xã hội gia tăng Những bức xúc về công

bằng xã hội là vấn đề không riêng của nước Mĩ, đây là vấn đề gay go nhất của thế giới hiện đại, bởi vì cái nhân loại cần không chỉ là một cuộc sống vật chất

thuần tuý với vai trò chúa tể của đồng tiền mà là sự hài hoà cả về vật chất và tinh thần Công bằng là điều kiện tối cần thiết để con người được tự do, hạnh phúc, nếu không giải quyết được công bằng xã hội thì chính xã hội tư bản, một xã hội vốn tồn tại nhờ sự bất công xã hội, cũng sẽ không thể tiếp tục tồn tại và phát triển Hơn nữa, công bằng còn là mơ ước, là lương tri của nhân

loại tiến bộ, vì vậy tác phẩm Lí thuyết về công lí đã gây tiếng vang lớn và

những vấn đề được Rawls đưa ra trong tác phẩm này đã gây tranh luận trong

giới triết học phương Tây suốt hơn 30 năm qua Chính tác phẩm Lí thuyết về

công lí đã đưa John Rawls lên vị trí hàng đầu của các nhà triết học Mĩ thế kỉ

XX

"Tìm hiểu tư tưởng triết học kinh tế trong tác phẩm Lí thuyết về công

lí của John Rawls" là chủ đề nghiên cứu của Luận án, những kết quả nghiên

cứu sẽ góp phần giúp ta hiểu hơn triết học phương Tây hiện đại, hiểu bản chất

lí thuyết của J Rawls, từ đó có thể tiếp thu những giá trị và chỉ ra những hạn chế của nó để vượt qua

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Ra đời đã hơn 30 năm nay, trên thế giới người ta đã có nhiều công trình

nghiên cứu về John Rawls và tác phẩm Lí thuyết về công lí của ông Chúng ta

dễ dàng tra cứu về Rawls trong các từ điển triết học, hay trong các sách giáo

khoa như cuốn Nhập môn lí thuyết chính trị hiện đại của Norman P Barry,

tác giả của cuốn sách này đã dành hẳn một phần để bàn về lí thuyết của Rawls Trên Internet chúng ta có thể dễ dàng tìm đọc hàng nghìn bài viết và những tư liệu về tác giả và tác phẩm này Trong nghiên cứu, người ta thường coi đây là học thuyết Triết học đạo đức hay Triết học chính trị, nhưng sự tiếp

cận nó ở góc độ Triết học kinh tế thì còn mờ nhạt Tuy vậy, các nhà kinh tế

học lại khai thác lí thuyết của Rawls ở góc độ kinh tế, chẳng thế mà ông được

coi như một tác giả trong Lịch sử các tư tưởng kinh tế, lí luận của Rawls về

4

công bằng xã hội được đưa vào phân tích trong sách giáo khoa Kinh tế Vi mô

của Robert S.Pindyck và Daniel L.Rubinfeld

Độc giả ở Việt Nam được biết đến John Rawls và Lí thuyết về công lí của ông qua những giới thiệu ngắn trong các tác phẩm dịch như Lịch sử tư

tưởng kinh tế tập 2 - Các tác gia đương đại do Giáo sư người Pháp A.Gélédan

chủ biên (sách dịch của Nhà Xuất bản Khoa học Xã hội năm 1996) Bằng nhãn quan kinh tế học, tác giả cuốn sách này đã đặt J Rawls ở phần cuối cùng của lịch sử tư tưởng kinh tế có lẽ không chỉ vì sự mới mẻ và hấp dẫn của lí thuyết, mà còn vì những tư tưởng độc đáo của Rawls về công lí như là công bằng sẽ là sự gợi mở cho những suy nghĩ của chúng ta về ông Giáo sư A Gélédan coi Rawls như dấu ba chấm ( ) tượng trưng cho cái gạch nối cho sự

tiếp tục của tư tưởng kinh tế trong tương lai Đáng chú ý nữa là, cuốn "Năm đương đại" do NXB Trường Đảng Trung ương Trung Quốc - Bắc Kinh xuất

bản năm 2000, (bản dịch của Viện Thông tin khoa học - Học viện Chính trị

Quốc gia Hồ Chí Minh - tháng 6/2001), ở đó, nghiên cứu viên Hoàng Hiến

Khởi đã dành cho Rawls một vị trí khá quan trọng khi nói về Chủ nghĩa tự do mới ở phương Tây đương đại, ông được coi là người đã kế thừa tư tưởng của các nhà tư tưởng lớn như John Locke, Montesquieu, J.Rousseau, Thomas

Jefferson (Năm đương đại là tên một trong những sách nghiên cứu bắt buộc

ở các trường đại học ở Trung quốc hiện nay) Điều này cho thấy các nhà nghiên cứu lí luận của Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc đã nhận thấy

ý nghĩa quan trọng của Lí thuyết về công lí của J.Rawls

Ở nước ta, chúng ta vẫn quan tâm đến việc nghiên cứu và dạy cho sinh viên các trường kinh tế về kinh tế chính trị học, về lịch sử các học thuyết kinh

tế, về kinh tế học Trong các giáo trình của các môn học này, các tư tưởng, các học thuyết kinh tế thường được phân tích dưới góc độ kinh tế học, nhưng còn cái cốt lõi của nó là triết học kinh tế thì hầu như chưa được chú ý Cũng

phải nói thêm rằng, các lí thuyết kinh tế hiện nay được giảng dạy trong các trường đại học kinh tế đều là lí thuyết của kinh tế thị trường ra đời ở phương Tây, do đó khái niệm triết học kinh tế có thể sử dụng làm công cụ nghiên cứu

lí luận kinh tế đương đại, nhưng rất đáng tiếc là sinh viên của chúng ta chưa

có được công cụ nhận thức này

Tra cứu từ điển triết học Cambridger (The Cambridger dictionary of Philosophy) đang được sử dụng rộng rãi trong các trường đại học ở Mĩ, ta

thấy có mục từ philosophy of economics (Triết học kinh tế) bên cạnh các mục

từ như philosophy of education, philosophy of biology, philosophy of

history làm nảy ra trong tôi suy nghĩ: Phương Tây nói chung và nước Mĩ

nói riêng sở dĩ có sự phát triển kinh tế nhanh chóng và mạnh mẽ có lẽ phần nào nhờ vào những tư tưởng triết học kinh tế thấm sâu trong thói quen tư duy của mọi người? bởi vì nếu xem xét triết học Mĩ theo lối truyền thống thì chẳng có gì đáng kể, không thể so với triết học Đức, triết học Pháp Nhưng nếu nhìn vào nội dung của các giáo trình triết học và tài liệu tham khảo của sinh viên các trường đại học ở Mĩ hiện nay ta thấy họ quan tâm hơn đến triết học trong các lĩnh vực cụ thể như trên Như vậy là khác với truyền thống tự biện của phương Tây (Continental), chỉ quan tâm đến lí thuyết, ít chú ý đến thực hành, thì ở Mĩ, người ta đã chú ý đến vai trò của triết học dẫn dắt hoạt động của con người trong từng lĩnh vực cụ thể Phải chăng đây cũng là cơ sở phương pháp luận cần thiết cho sinh viên thuộc các chuyên ngành khác nhau khiến cho họ vững vàng hơn trong định hướng nghiên cứu và trong tác nghiệp khi ra trường?

Nghiên cứu và giảng dạy về Triết học hiện đại ở ta đang là một khó khăn

vì chưa được đầu tư đúng mức Đặc biệt là triết học của chính thời đại chúng

ta thì lại rất mờ nhạt, vì thế không thể cập nhật tri thức nhân loại trong tình hình bùng nổ thông tin và toàn cầu hoá như hiện nay

6

Tóm lại ở nước ta cho đến nay vẫn chưa có một công trình triết học nào

nghiên cứu về nhà triết học John Rawls và Lí thuyết về công lí

3 Mục đích và nhiệm vụ

Mục đích nghiên cứu của Luận án là nghiên cứu Lí thuyết về công lí của

John Rawls, làm rõ nội dung những tư tưởng triết học kinh tế của nó, dựa trên quan điểm mác xít để đánh giá học thuyết này, chỉ ra những giá trị và hạn chế cùng những khả năng có thể vận dụng ở Việt Nam

Nhiệm vụ:

+ Giới thiệu về John Rawls và tác phẩm Lí thuyết về công lí của ông + Chứng minh được khái niệm công lí như là công bằng của Rawls

(justice as fairness) là sự thể hiện tư tưởng triết học kinh tế Làm rõ một số

vấn đề phương pháp luận (methodology) và chuẩn tắc (normaltive) trong Lí

thuyết về công lí

+ Đánh giá Lí thuyết về công lí, nhận dạng những giá trị, hạn chế của nó

4 Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu

Luận án này nghiên cứu một lí thuyết triết học thuộc Chủ nghĩa tự do ở

Mĩ, vì thế để thực hiện nghiên cứu, tôi sử dụng các khái niệm và các nhóm phương pháp luận sau:

- Phương pháp luận được sử dụng trong nghiên cứu Luận án:

+ Hệ thống phương pháp luận triết học mác xít: Các phương pháp luận

phổ biến của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, đặc biệt là phương pháp khách quan và biện chứng

+ Ngoài ra Luận án còn sử dụng một số phương pháp khác như: Phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, lịch sử và logic

- Một số khái niệm triết học phương Tây hiện đại được sử dụng trong

nghiên cứu: Khái niệm Triết học kinh tế (philosophy of economics); Khái

niệm Công bằng (Justice); Khái niệm Bình đẳng (Equality)