ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT BÙI THANH PHƯƠNG TộI MUA BáN, ĐáNH TRáO HOặC CHIếM ĐOạT TRẻ EM TRONG LUậT HìNH Sự VIệT NAM trên cơ sở thực tiễn địa bàn tỉnh Hà Giang LUẬN VĂN THẠC SĨ
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
BÙI THANH PHƯƠNG
TộI MUA BáN, ĐáNH TRáO HOặC CHIếM ĐOạT TRẻ EM
TRONG LUậT HìNH Sự VIệT NAM (trên cơ sở thực tiễn địa bàn tỉnh Hà Giang)
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
HÀ NỘI - 2016
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
BÙI THANH PHƯƠNG
TộI MUA BáN, ĐáNH TRáO HOặC CHIếM ĐOạT TRẻ EM
TRONG LUậT HìNH Sự VIệT NAM (trên cơ sở thực tiễn địa bàn tỉnh Hà Giang)
Chuyờn ngành: Luật hỡnh sự và tố tụng hỡnh sự
Mó số: 60 38 01 04
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS TRỊNH QUỐC TOẢN
HÀ NỘI - 2016
Trang 3MỤC LỤC
Trang
Trang phụ bìa
Lời cam đoan
Mục lục
Danh mục các từ viết tắt
Danh mục các bảng
Danh mục các biểu đồ
MỞ ĐẦU 1
Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỘI MUA BÁN, ĐÁNH
TRÁO HOẶC CHIẾM ĐOẠT TRẺ EM THEO LUẬT HÌNH
SỰ VIỆT NAM Error! Bookmark not defined.
1.1 KHÁI NIỆM TỘI MUA BÁN, ĐÁNH TRÁO, CHIẾM ĐOẠT
TRẺ EM VÀ SỰ CẦN THIẾT BẢO VỆ TRẺ EM BẰNG
CÁC QUY ĐỊNH CỦA LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAMError! Bookmark not defined.
1.1.1 Khái niệm Tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ emError! Bookmark not defined.
1.1.2 Sự cần thiết bảo vệ trẻ em bằng các quy định của Luật hình sự
Việt Nam Error! Bookmark not defined.
1.2 KHÁI QUÁT LỊCH SỬ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM QUY
ĐỊNH TỘI MUA BÁN, ĐÁNH TRÁO, CHIẾM ĐOẠT TRẺ EMError! Bookmark not defined.
1.3 TỘI MUA BÁN, ĐÁNH TRÁO, CHIẾM ĐOẠT TRẺ EM
TRONG LUẬT HÌNH SỰ MỘT SỐ NƯỚCError! Bookmark not defined.
1.3.1 Luật hình sự Liên bang Nga Error! Bookmark not defined.
1.3.2 Luật hình sự Cộng hoà nhân dân Trung HoaError! Bookmark not defined.
1.3.3 Luật hình sự Malaysia Error! Bookmark not defined.
1.3.4 Luật hình sự Campuchia Error! Bookmark not defined.
1.3.5 Luật hình sự Thái Lan Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined.
Trang 4Chương 2: QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 1999 VỀ
TỘI MUA BÁN, ĐÁNH TRÁO HOẶC CHIẾM ĐOẠT TRẺ
EM VÀ THỰC TIỄN ĐIỀU TRA, TRUY TỐ VÀ XÉT XỬ
TỘI PHẠM NÀY TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH HÀ GIANG TỪ
NĂM 2010 ĐẾN NĂM 2015 Error! Bookmark not defined.
2.1 CÁC DẤU HIỆU PHÁP LÝ ĐẶC TRƯNG CỦA TỘI MUA
BÁN, ĐÁNH TRÁO HOẶC CHIẾM ĐOẠT TRẺ EM VÀ
ĐƯỜNG LỐI XỬ LÝ ĐỐI VỚI TỘI NÀYError! Bookmark not defined.
2.1.1 Các dấu hiệu pháp lý đặc trưng của Tội mua bán, đánh tráo hoặc
chiếm đoạt trẻ em Error! Bookmark not defined.
2.1.2 Đường lối xử lý đối với tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt
trẻ em Error! Bookmark not defined.
2.2 THỰC TIỄN ĐIỀU TRA, TRUY TỐ, XÉT XỬ TỘI MUA BÁN,
ĐÁNH TRÁO, CHIẾM ĐOẠT TRẺ EM TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH
HÀ GIANG TỪ NĂM 2010 ĐẾN NĂM 2015Error! Bookmark not defined.
2.2.1 Tình hình có liên quan đến tội mua bán, đánh tráo hoặc
chiếm đoạt trẻ em trên địa bàn tỉnh Hà GiangError! Bookmark not defined.
2.2.2 Thực tiễn điều tra các vụ án tội mua bán, đánh tráo, chiếm đoạt
trẻ em trên địa bàn tỉnh Hà Giang (số liệu từ năm 2010 - 2015)Error! Bookmark not defined.
2.2.3 Thực tiễn truy tố, xét xử đối với tội mua bán, đánh tráo, chiếm
đoạt trẻ em trên địa bàn tỉnh Hà Giang từ năm 2010 – 2015Error! Bookmark not defined.
2.3 MỘT SỐ TỒN TẠI VÀ HẠN CHẾ TRONG ĐIỀU TRA,
TRUY TỐ, XÉT XỬ VỀ TỘI MUA BÁN, ĐÁNH TRÁO,
CHIẾM ĐOẠT TRẺ EM VÀ NGUYÊN NHÂNError! Bookmark not defined.
2.3.1 Một số tồn tại, hạn chế trong điều tra, truy tố, xét xử về Tội mua
bán, chiếm đoạt trẻ em Error! Bookmark not defined.
2.3.2 Một số nguyên nhân cơ bản của tồn tại, hạn chế trong điều tra,
truy tố, xét xử các vụ án mua bán, chiếm đoạt trẻ em trên địa
bàn tỉnh Hà Giang Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined.
Trang 5Chương 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH
CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 1999 VỀ TỘI MUA BÁN,
ĐÁNH TRÁO HOẶC CHIẾM ĐOẠT TRẺ EM VÀ GIẢI
PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNGError! Bookmark not defined.
3.1 TÌNH HÌNH TỘI MUA BÁN, ĐÁNH TRÁO, CHIẾM ĐOẠT
TRẺ EM TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH HÀ GIANG TRONG THỜI
GIAN TỚI Error! Bookmark not defined.
3.2 HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ
VIỆT NAM VỀ TỘI MUA BÁN, ĐÁNH TRÁO HOẶC CHIẾM
ĐOẠT TRẺ EM Error! Bookmark not defined.
3.3 MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG
CÁC QUY ĐỊNH CỦA LUẬT HÌNH SỰ VỀ TỘI MUA BÁN,
ĐÁNH TRÁO, CHIẾM ĐOẠT TRẺ EMError! Bookmark not defined.
3.3.1 Tăng cường công tác hướng dẫn của các cơ quan chức năng về
áp dụng các quy định của Bộ luật hình sựError! Bookmark not defined.
3.3.2 Đẩy mạnh công tác đào tạo cho đội ngũ cán bộ làm công tác
điều tra, truy tố, xét xử các cấp Error! Bookmark not defined.
3.3.3 Tăng cường phối hợp chặt chẽ của các ban, ngành, đoàn thể,
chính trị xã hội Error! Bookmark not defined.
3.3.4 Nâng cao hiệu quả công tác thông tin, tuyên truyền cho nhân dânError! Bookmark not defined.
3.3.5 Đẩy mạnh và nâng cao hiệu quả công tác phối hợp giữa các cơ
quan tố tụng Error! Bookmark not defined.
3.3.6 Nâng cao hiệu quả các hoạt động hợp tác quốc tếError! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 8
Trang 61
MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài
Trong những năm gần đây, tình hình An ninh chính trị và trật tự an toàn
xã hội trên thế giới có nhiều biến động, diễn biến phức tạp, khó lường Tình hình xung đột vũ trang, xung đột sắc tộc, tôn giáo, khủng bố đã mang tính chất toàn cầu buộc các quốc gia phải cùng nhau liên kết để giải quyết, tháo gỡ
và tìm tiếng nói chung Tình hình tội phạm diễn ra ngày càng phức tạp, nghiêm trọng và có xu hướng gia tăng đột biến, có nhiều loại tội phạm mới xuất hiện với thủ đoạn ngày càng tinh vi và xảo quyệt hơn, tính chất của tội phạm ngày càng manh động, đặc biệt là tội phạm buôn bán người, buôn bán trẻ em Tình hình buôn bán trẻ em, buôn bán người đã vi phạm nghiêm trọng quyền con người – một trong những quyền cơ bản nhất của công dân Tình hình buôn bán trẻ em xảy ra trên phạm vi nhiều nước và là một trong những thách thức lớn đối với các quốc gia đang phát triển và đang ngày càng mang tính chất quốc tế hóa
Ở Việt Nam, tình hình tội phạm ngày càng biến động, có xu hướng gia tăng, có nhiều loại tội phạm mới xuất hiện, đặc biệt tội buôn bán trẻ em có những diễn biến phức tạp, có xu hướng gia tăng và quốc tế hóa Một bộ phận trẻ em bị lừa, chiếm đoạt, buôn bán… ở trong nước, chủ yếu từ các vùng nông thôn, miền núi ra thành phố, thị xã để làm gái mại dâm; bóc lột sức lao động; phần lớn số còn lại bị buôn bán ra nước ngoài với nhiều hình thức và mục đích khác nhau Tệ nạn buôn bán trẻ em đã trở thành vấn đề nóng bỏng, nhức nhối ảnh hưởng xấu đến đời sống sinh hoạt của nhân dân, phong tục tập quán, đạo đức xã hội, pháp luật của nhà nước, phá vỡ, cướp đi hạnh phúc của nhiều gia đình và tiềm ẩn những nhân tố mất ổn định về an ninh chính trị và trật tự
an toàn xã hội
Trang 72
Ở nước ta, trẻ em luôn là đối tượng được toàn xã hội quan tâm, chăm sóc đặc biệt Phát huy đạo lý truyền thống của dân tộc và thấm nhuần sâu sắc
tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh coi việc chăm lo, bồi dưỡng cho các thế
hệ cách mạng đời sau để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc là một nhiệm vụ hết sức quan trọng và cần thiết Trong những năm qua, Đảng, Nhà nước, các tổ chức
xã hội, tổ chức xã hội nghề nghiệp và nhân dân ta luôn luôn dành cho trẻ em - chủ nhân tương lai của đất nước - những gì tốt đẹp nhất Đảng ta đã đưa ra nhiều chủ trương, đường lối và Nhà nước cũng đã xây dựng, ban hành nhiều văn bản pháp luật quy định về vấn đề chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em Nhiều chương trình hành động vì trẻ em đã và đang được các gia đình, nhà trường, các tổ chức, đoàn thể cũng như toàn xã hội hưởng ứng và tham gia một cách tích cực, có hiệu quả Việt Nam là một trong những quốc gia đi tiên phong trong việc ký và phê chuẩn Công ước quốc tế về quyền trẻ em của Liên hợp quốc ngày 20/2/1990
Qua nhiều năm đổi mới, dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam, đất nước ta đang tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện, sâu sắc trên tất
cả các mặt, các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Diện mạo đất nước đã thay đổi
rõ rệt, vị trí của Việt Nam được nâng cao trên trường quốc tế Nhà nước đã xây dựng một hệ thống pháp luật hoàn thiện để nâng cao hiệu quả công tác quản lý và điều hành đất nước, bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân; các quyền cơ bản của con người, đặc biệt là của trẻ em luôn được tôn trọng và ngày càng được đảm bảo bằng các thiết chế kinh tế, giáo dục, pháp luật Chúng ta đã đạt được nhiều thành tựu to lớn trong công tác chăm sóc, giáo dục, bảo vệ trẻ em và được cộng đồng quốc tế công nhận
Tuy nhiên, việc chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ em ở nước ta hiện nay cũng còn có nhiều thách thức như: nhiều trẻ em phải lao động vất vả để mưu
Trang 83
sinh thay vì được cắp sách đến trường; nhiều trẻ em do gia đình nghèo không
đủ điều kiện đi học; nhiều quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của các em bị xâm hại nghiêm trọng; tình trạng trẻ em bị xâm hại về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm đang có xu hướng gia tăng Đặc biệt, trong những năm gần đây tội mua bán, chiếm đoạt trẻ em xảy ra nhiều tại khu vực các tỉnh biên giới (nhất là các tỉnh biên giới phía Bắc giáp Trung Quốc) gây ra những lo
lắng, tổn thất cho các gia đình bị hại và gây bức xúc trong dư luận xã hội
Hà Giang là một tỉnh miền núi cực bắc của đất nước với địa bàn rộng, địa hình phức tạp, nhiều núi đá hiểm trở, đi lại khó khăn, có trên 277,525 km đường biên giới giáp với Trung Quốc, 7/11 huyện biên giới với 34 xã biên giới Với đặc điểm địa hình như vậy, tại vùng biên giới Hà Giang gần đây đang nóng lên tội phạm mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em để bán qua biên giới Chỉ trong một thời gian ngắn, trên địa bàn các huyện biên giới tỉnh Hà Giang đã liên tiếp xảy ra các vụ chiếm đoạt trẻ em để bán sang Trung Quốc Các đối tượng thực hiện hành vi phạm tội một cách liều lĩnh, táo bạo,
có sử dụng hung khí với phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi, xảo quyệt
Các vụ án chiếm đoạt trẻ em xảy ra ở khu vực biên giới tỉnh Hà Giang
đã và đang gây hoang mang, lo lắng, bức xúc và lên án mạnh mẽ trong dư luận nhân dân, thể hiện sự coi thường tính mạng, sức khỏe của con người, là
sự thách thức đối với các cơ quan thực thi pháp luật Đó cũng là lý do tác giả
chọn vấn đề “Tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em trong Luật
hình sự Việt Nam (Trên cơ sở thực tiễn tại địa bàn tỉnh Hà Giang)” làm đề
tài luận văn thạc sĩ luật học
2 Tình hình nghiên cứu đề tài
Trong thời gian qua, đã có nhiều đề tài khoa học về tội mua bán người, mua bán trẻ em được các nhà nghiên cứu lý luận và cán bộ thực tiễn thực
hiện Có một số đề tài nghiên cứu như: Trần Minh Hưởng, Phát hiện điều tra
Trang 94
các tội phạm buôn bán phụ nữ trẻ em qua biên giới của Lực lượng CSND,
Luận văn tiến sĩ Luật học của giảng viên Học viện CSND (2006); Thượng
Tiến Dũng (2010), Điều tra tội phạm mua bán phụ nữ, trẻ em qua biên giới
do người dân tộc thiểu số gây ra trên địa bàn tỉnh Hà Giang, Luận văn Thạc
sĩ Luật học, Hà Nội…
Tuy nhiên, đối với tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em có rất
ít đề tài nghiên cứu với tư cách là một tội danh độc lập
Về phương diện lý luận, tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em được phân tích trong trong các giáo trình, các sách chuyên khảo như: Lê Cảm
(2003), Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam (Phần các tội phạm), NXB Đại học quốc gia Hà Nội, Hà Nội; Lê Cảm (chủ biên) (2001), Giáo trình Luật Hình sự
Việt Nam (Phần chung), NXB Đại học quốc gia Hà Nội, Hà Nội; Trường Đại
học Luật Hà Nội (2010), Giáo trình Luật hình sự Việt Nam, 2 tập, NXB Công
an nhân dân, Hà Nội
Về phương diện nghiên cứu kết hợp giữa lý luận và thực tiễn, có một
số công trình khoa học như: Lê Việt Hà (2009), Tội mua bán, đánh tráo
hoặc chiếm đoạt trẻ em trong Luật hình sự Việt Nam, Luận văn Thạc sỹ Luật
học; Trần Thị Quế (2014), Tội mua bán người, mua bán trẻ em trên địa bàn
tỉnh Hà Giang - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Luận văn thạc sỹ Luật
học, Hà Nội
Hà Giang là một trong những tỉnh giáp biên giới với Trung Quốc, có đường biên giới dài, tình hình tội mua bán, đánh tráo chiếm đoạt trẻ em diễn
ra phức tạp và có chiều hướng gia tăng cả về số vụ, số đối tượng phạm tội Đối với địa bàn tỉnh Hà Giang, chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu một cách có hệ thống, toàn diện và chuyên sâu về tình hình tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em để từ đó đưa ra các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả đối với loại tội này Vì vậy tác giả đã chọn đề tài này làm luận văn Thạc sỹ Luật học của mình
Trang 105
Quá trình nghiên cứu đề tài, tác giả có kế thừa, khai thác kết quả các công trình nói trên, đồng thời tập trung đi sâu nghiên cứu những vẫn đề lý luận và thực tiễn về tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em trên địa bàn tỉnh Hà Giang
3 Mục đích, nhiệm vụ và đối tƣợng của luận văn
3.1 Mục đích nghiên cứu
Luận văn nghiên cứu một cách có hệ thống về những vấn đề pháp lý cơ bản của Tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em; phân tích, làm sáng
tỏ cơ sở lý luận về tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em, về thực trạng xét xử Tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em vùng biên giới
Hà Giang; trên cơ sở đó, đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và giải pháp nâng cao hiệu quả xử lý Tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt đƣợc mục đích nghiên cứu, luận văn tập trung giải quyết các nhiệm vụ sau đây:
- Phân tích, làm rõ cơ sở lý luận về trẻ em, về tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em và thực tiễn quy định tội này trong Luật hình sự Việt Nam;
- Phân tích thực trạng tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em vùng biên giới tỉnh Hà Giang trong những năm qua; thực trạng công tác xử lý Tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em trên địa bàn tỉnh Hà Giang từ năm 2010 đến năm 2015;
- Đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định của Bộ luật hình sự năm 1999 trong xử lý Tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em
3.3 Đối tượng nghiên cứu
Đối tƣợng nghiên cứu của luận văn đúng nhƣ tên gọi của nó: Tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em trong Luật hình sự Việt Nam (Trên cơ
sở thực tiễn tại địa bàn tỉnh Hà Giang)
Trang 116
4 Cơ sở lý luận và các phương pháp nghiên cứu
4.1 Cơ sở lý luận
Cơ sở lý luận của luận văn là tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về chăm sóc, giáo dục và bảo vệ trẻ
em, về đấu tranh phòng chống các loại tội phạm; các quy định của pháp luật liên quan đến tội mua bán, đánh tráo, chiếm đoạt trẻ em Bên cạnh đó, các quan điểm, kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn về tình hình tội mua bán, đánh tráo, chiếm đoạt trẻ em và công tác phòng ngừa loại tội này của các tác giả đi trước cũng là cơ sở lý luận quan trọng của luận văn
4.2 Các phương pháp nghiên cứu
Để hoàn thành mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu, luận văn sử dụng các phương pháp lịch sử, phân tích và tổng hợp, khái quát hóa, hệ thống hóa để nghiên cứu các vấn đề lý luận; sử dụng phương pháp thu thập các thông tin,
số liệu thực tế ở địa phương phục vụ cho việc đánh giá thực trạng, nguyên nhân của vấn đề nghiên cứu và luận chứng tính khả thi của các giải pháp mà luận văn đề xuất
5 Những điểm mới của luận văn
- Luận văn đã nghiên cứu lý luận một cách tương đối toàn diện, có hệ thống về Tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em;
- Đánh giá được tình hình tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ
em ở vùng biên giới tỉnh Hà Giang giai đoạn 2010 - 2015, thực trạng xét xử loại tội này của các cơ quan chức năng tỉnh Hà Giang trong những năm qua, chỉ ra được những thành công cũng như những hạn chế, bất cập còn tồn tại và nguyên nhân của nó trong công tác này;
- Đề xuất những giải pháp hoàn thiện pháp luật và những giải pháp khác nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định của Bộ luật hình sự về tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em ở khía cạnh lập pháp và việc áp dụng trong thực tiễn