Căn cứ quyết định hình phạt theo luật hình sự việt nam và thực tiễn áp dụng trên địa bàn tỉnh hà giang

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT HOÀNG VĂN TIẾN CãN Cứ QUYếT địNH HìNH PHạT THEO LUậT HìNH Sự VIệT NAM Và THựC TIễN áP DụNG TRÊN địA BàN TỉNH Hà GIANG Chuyờn ngành: Luật hỡnh sự và t

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

HOÀNG VĂN TIẾN

CãN Cứ QUYếT địNH HìNH PHạT THEO LUậT HìNH Sự VIệT NAM Và THựC TIễN áP DụNG

TRÊN địA BàN TỉNH Hà GIANG

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

HOÀNG VĂN TIẾN

CãN Cứ QUYếT địNH HìNH PHạT THEO LUậT HìNH Sự VIệT NAM Và THựC TIễN áP DụNG

TRÊN địA BàN TỉNH Hà GIANG

Chuyờn ngành: Luật hỡnh sự và tố tụng hỡnh sự

Mó số: 60 38 01 04

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS TRỊNH TIẾN VIỆT

HÀ NỘI - 2016

MỤC LỤC

Trang

- Trang phụ bìa

- Lời cam đoan

- Mục lục

- Danh mục các bảng

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CÁC CĂN CỨ QUYẾT ĐỊNH

HÌNH PHẠT TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAMError! Bookmark not defined

HÌNH PHẠT TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAMError! Bookmark not defined 1.1.1 Khái niệm quyết định hình phạt Error! Bookmark not defined

1.1.2 Ý nghĩa của quyết định hình phạt Error! Bookmark not defined

1.1.3 Các nguyên tắc quyết định hình phạt Error! Bookmark not defined

HÌNH PHẠT TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAMError! Bookmark not defined 1.2.1 Khái niệm các căn cứ quyết định hình phạt Error! Bookmark not defined

1.2.2 Ý nghĩa của các căn cứ quyết định hình phạtError! Bookmark not defined

QUY ĐỊNH VỀ CÁC CĂN CỨ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT

TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM TỪ SAU CÁCH MẠNG

THÁNG TÁM NĂM 1945 ĐẾN KHI BAN HÀNH BỘ LUẬT HÌNH

SỰ NĂM 1999 Error! Bookmark not defined

1.3.1 Giai đoạn từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đến pháp điển hóa

lần thứ nhất - Bộ luật hình sự Việt Nam năm 1985Error! Bookmark not defined

1.3.2 Giai đoạn từ sau khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1985 đến pháp

điển hóa lần thứ hai - Bộ luật hình sự Việt Nam năm 1999Error! Bookmark not defined

Chương 2: QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ BỘ

LUẬT HÌNH SỰ MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VỀ CÁC

2.1.2 Khi quyết định hình phạt, Tòa án phải căn cứ vào tính chất và mức độ

nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội Error! Bookmark not defined

2.1.3 Nhân thân người phạm tội Error! Bookmark not defined

2.1.4 Khi quyết định hình phạt phải căn cứ vào các tình tiết giảm nhẹ trách

nhiệm hình sự Error! Bookmark not defined

2.1.5 Khi quyết định hình phạt tòa án căn cứ vào các tình tiết tăng nặng

trách nhiệm hình sự Error! Bookmark not defined

THẾ GIỚI VỀ CÁC CĂN CỨ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠTError! Bookmark not defined

2.2.1 Bộ luật hình sự Nhật Bản Error! Bookmark not defined

2.2.2 Bộ luật hình sự Cộng hòa Pháp Error! Bookmark not defined

2.2.3 Bộ luật hình sự Liên bang Nga Error! Bookmark not defined

2.2.4 Bộ luật hình sự Cộng hòa Nhân dân Trung HoaError! Bookmark not defined

2.2.5 Bộ luật hình sự Cộng hòa Liên bang Đức Error! Bookmark not defined

Chương 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG CÁC CĂN CỨ QUYẾT ĐỊNH HÌNH

PHẠT TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH HÀ GIANG VÀ NHỮNG KIẾN NGHỊError! Bookmark not defined

PHẠT TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH HÀ GIANGError! Bookmark not defined

3.1.1 Khái quát đặc điểm kinh tế, xã hội của địa bàn tỉnh Hà GiangError! Bookmark not defined

3.1.2 Tình hình quyết định hình phạt và việc áp dụng các căn cứ quyết định

hình phạt trên địa bàn tỉnh Hà Giang Error! Bookmark not defined

3.1.3 Một số tồn tại, hạn chế của việc áp dụng các căn cứ quyết định hình

phạt trên địa bàn tỉnh Hà giang và những nguyên nhân cơ bảnError! Bookmark not defined

VIỆT NAM VỀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT VÀ CÁC CĂN CỨ

QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT Error! Bookmark not defined

VIỆC ÁP DỤNG CÁC CĂN CỨ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠTError! Bookmark not defined

3.3.1 Kiện toàn đội ngũ cán bộ xét xử Error! Bookmark not defined

3.3.2 Các giải pháp phối hợp khác Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 9

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Tính nguy hiểm cho xã hội là lý do khiến cho tội phạm phải bị trừng phạt

Tội phạm luôn có tính nguy hiểm cho xã hội, bởi vì “tội phạm luôn chứa đựng

trong nó đặc tính chống đối lại Nhà nước, chống đối lại xã hội, đi ngược lại lợi ích chung của cộng đồng, trật tự xã hội, xâm phạm đến quyền, tự do và các lợi ích hợp pháp của con người” [43, tr 63] Tuy vậy, mặc dù tất cả tội phạm đều có tính nguy

hiểm cho xã hội nhưng mức độ nguy hiểm của các hành vi phạm tội là khác nhau,

do đó cần có biện pháp xử lý chính xác, phù hợp và công bằng Trên cơ sở đó, với

tư cách là một trong những công cụ sắc bén, hữu hiệu để đấu tranh phòng và chống

đích - “bảo vệ các quyền và tự do của con người với tư cách là những giá trị cao

quý nhất được thừa nhận chung của nền văn minh nhân loại tránh khỏi sự xâm hại

có tính chất tội phạm của công dân khác” [6, tr 672]

Quyết định hình phạt là một trong những giai đoạn cơ bản, một trong những nội dung của quá trình áp dụng pháp luật hình sự Giai đoạn này chiếm vị trí đặc biệt trong quá trình áp dụng pháp luật hình sự Điều đó thể hiện trước hết ở chỗ Tòa án mới có quyền áp dụng và quyết định hình phạt Hiến pháp nước Cộng hòa

xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 quy định:

1 Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp

2 Tòa án nhân dân gồm Tòa án nhân dân tối cao và các Tòa án khác do luật định

3 Tòa án nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân [29]

Tương tự, Điều 2 Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 quy định về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Tòa án nhân dân:

2

1 Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp

Tòa án nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân

Bằng hoạt động của mình, Tòa án góp phần giáo dục công dân trung thành với Tổ quốc, nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật, tôn trọng những quy tắc của cuộc sống xã hội, ý thức đấu tranh phòng, chống tội phạm, các vi phạm pháp luật khác [31, Điều 2]

Bên cạnh đó, Điều 26 Bộ luật hình sự năm 1999 quy định: “Hình phạt là

biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người phạm tội Hình phạt được quy định trong Bộ luật hình sự

và do Tòa án quyết định” [30, Điều 26] Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm

khắc về hình sự được Nhà nước giao cho Tòa án nhân dân nhân danh Nhà nước quyết định áp dụng với người phạm tội, không một cơ quan nhà nước nào khác ngoài Tòa án có quyền áp dụng hình phạt Tòa án lựa chọn loại hình phạt phù hợp với mức hình phạt cụ thể được quy định trong Bộ luật hình sự để áp dụng cho người phạm tội Do đó:

Tòa án “vốn là một cơ quan trong hoạt động của mình thể hiện những nguyên tắc pháp luật sâu xa được quyền đánh giá các quyền chủ thể của con người, phán quyết

ở cấp cuối cùng và phán quyết theo cách là các quyết định của nó dù chỉ liên quan đến một vụ việc cụ thể, nhưng nó có sức mạnh bắt buộc như chính là sức mạnh của bản thân pháp luật [48, tr 145]

Hay nói cách khác, để nâng cao vai trò của pháp luật, "một nguyên tắc khác của ý tưởng chế độ pháp trị là phải bảo đảm sự bảo vệ của pháp luật, mọi công dân phải được phép yêu cầu thực hiện các quyền của mình tại Tòa án” [19, tr 50]

Quyết định hình phạt là một giai đoạn rất quan trọng trong hoạt động xét xử Quyết định hình phạt đúng pháp luật, công bằng là tiền đề cho việc đạt được các mục đích của hình phạt: cải tạo và giáo dục người bị kết án trở thành người có ích

cho xã hội, phòng ngừa riêng và phòng ngừa chung (Điều 27 Bộ luật hình sự năm 1999) Ngược lại, quyết định một hình phạt không đúng pháp luật, không công bằng và không hợp lý thì không thể có khả năng đạt được các mục đích đó Do đó, việc áp dụng hình phạt đối với người phạm tội có đạt được mục đích hay không, hiệu quả của hình phạt đạt được ở mức độ cao hay thấp phụ thuộc rất nhiều vào việc quyết định hình phạt Nếu Tòa án coi nhẹ mặt giáo dục, cải tạo, xem hình phạt như là phương tiện chủ yếu để trừng trị người phạm tội thì sẽ dẫn đến việc quyết định hình phạt quá nặng Trong trường hợp này, người phạm tội luôn luôn mang tư tưởng phải chịu một hình phạt không phù hợp với hậu quả do hành vi phạm tội của mình, gây ra oán hờn và không tin tưởng đối với các cơ quan xét xử và thi hành Một hình phạt như vậy không thể tạo ra tiền đề và điều kiện thuận lợi cho người phạm tội được cải tạo, giáo dục để hoàn lương trở thành công dân có ích cho xã hội Còn một hình phạt quá nhẹ, không tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm sẽ làm giảm ý nghĩa phòng ngừa riêng và phòng ngừa chung, đồng thời nảy sinh ở chính người phạm tội và những người khác có thái độ coi thường pháp luật; không tạo ra sự tin tưởng, đồng tình cần thiết để giáo dục quần chúng nhân dân tham gia tích cực vào cuộc đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm [13, tr 83-84]

Do vậy, quyết định hình phạt là một trong những giai đoạn rất quan trọng, một trong những nội dung của quá trình áp dụng pháp luật hình sự do Thẩm phán

và Hội thẩm tiến hành đối với người thực hiện tội phạm theo một trật tự pháp lý nhất định Nó còn là một dạng hoạt động pháp lý tố tụng hình sự, bởi vì để quyết định hình phạt, Tòa án phải dựa vào kết quả của các giai đoạn tố tụng hình sự khác nhau như kết quả hoạt động điều tra, truy tố… và kết quả hoạt động của mình ở giai đoạn xét xử để xác định một loại và một mức hình phạt cụ thể tối ưu nhất trong việc cải tạo, giáo dục và phòng ngừa tội phạm Loại và mức hình phạt được quyết định áp dụng đối với bị cáo phải được thể hiện trong bản án buộc tội theo các quy định của Bộ luật tố tụng hình sự và được công bố một cách công khai khi tuyên án

Hình phạt do Tòa án quyết định tùy thuộc vào các tình tiết cụ thể của vụ án

4

có thể là nghiêm khắc, ít nghiêm khắc hoặc nhẹ nhưng trong mọi trường hợp bao giờ cũng phải bảo đảm đúng pháp luật, công bằng và cá thể hóa Điều đó có nghĩa,

để bảo đảm sự tương xứng khi quyết định hình phạt phải cân nhắc tính chất và mức

độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm đã thực hiện, cân nhắc nhân thân người phạm tội, cân nhắc các tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ trách nhiệm hình sự Ngoài

ra, hình phạt được quyết định đối với bị cáo phải bảo đảm tính xác định, tính lập

luận và bắt buộc có lý do Các căn cứ quyết định hình phạt đóng vai trò rất quan

trọng trong việc bảo đảm tính pháp chế, công bằng và nhân đạo của pháp luật

Tuy nhiên, bên cạnh đó, việc áp dụng chưa đúng, chưa chính xác các căn cứ quyết định hình phạt vẫn còn xảy ra, dẫn đến việc áp dụng mức và loại hình phạt quá nặng hoặc quá nhẹ, chưa bảo đảm yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm, cũng như hiệu quả của hình phạt Bên cạnh đó, trên phương diện lý luận, các căn cứ quyết định hình phạt vẫn chưa được đề cập sâu sắc và riêng rẽ Vì vậy, việc nghiên cứu sâu sắc hơn nữa để làm sáng tỏ về mặt khoa học những vấn đề lý luận cơ bản như khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa, nguyên tắc và nội dung các căn cứ quyết định hình phạt và thực tiễn áp dụng áp dụng các quy định pháp luật về vấn đề này để đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao chất lượng quyết định hình phạt không những có ý nghĩa lý luận - thực tiễn quan trọng, mà còn là vấn đề mang tính cấp thiết phục vụ yêu cầu cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 “Về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian

tới”, Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 “Về Chiến lược xây dựng và hoàn

thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020” và

Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị “Về Chiến lược cải

cách tư pháp đến năm 2020” Đây chính là lý do luận chứng cho việc học viên

công tác tại Tòa án nhân dân tỉnh Hà Giang quyết định lựa chọn đề tài luận văn

thạc sĩ luật học của mình với tên gọi: “Căn cứ quyết định hình phạt theo luật

hình sự Việt Nam và thực tiễn áp dung trên địa bàn tỉnh Hà Giang)”

2 Tình hình nghiên cứu

Như đã nêu trên, trong khoa học luật hình sự, quyết định hình phạt đã được đề

cập nhiều, nhưng các căn cứ quyết định hình phạt còn ít được quan tâm nghiên cứu Vấn đề chủ yếu được đề cập đến bởi các nghiên cứu chung về quyết định hình phạt

mà thôi, trong đó phải kể đến các công trình ở những cấp độ khác nhau dưới đây:

* Ở cấp độ sách tham khảo, chuyên khảo ở nước ngoài: 1) C.L.Ten, Tội

phạm, lỗi và hình phạt, Oxford at the Clarendon Press, 1987; 2) P.J.Fizgerald, Luật hình sự và hình phạt, Oxford at the Clarendon Press, 1992; 3) Doman J Newman, Giới thiệu về Luật hình sự, McGraw-Hill, INC, 1993; 4) Larry K Gaines and

Roger LeRoy Miller, Luật hình sự: Những vấn đề cơ bản trọng tâm, Wadsworth

Publishing, USA, 2006; v.v

* Ở cấp độ giáo trình, sách tham khảo, chuyên khảo, đề tài trong nước: 1)

Đề tài nghiên cứu cấp Đại học Quốc gia Hà Nội: “Bảo vệ quyền con người bằng

các quy định của pháp luật hình sự và pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền” do GS TSKH Lê Văn Cảm, PGS TS

Nguyễn Ngọc Chí, PGS TS Trịnh Quốc Toản (đồng chủ trì), Hà Nội, 2004; 2)

PGS TS Trịnh Quốc Toản, Chương XVI - Quyết định hình phạt, Trong sách: Giáo

trình Luật hình sự Việt Nam (Phần chung), Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội,

2001, tái bản 2007, GS.TSKH Lê Văn Cảm chủ biên; 3) PGS TS Lê Văn Đệ,

Định tội danh và quyết định hình phạt trong luật hình sự Việt Nam, Nxb Công an

nhân dân, Hà Nội, 2005; 4) PGS.TS Dương Tuyết Miên, Định tội danh và quyết

định hình phạt, Nxb Lao động Xã hội, Hà Nội, 2007; 5) ThS Đinh Văn Quế, Tìm hiểu hình phạt và quyết định hình phạt trong Bộ luật hình sự năm 1999, Nxb

Chính trị Quốc gia Hà Nội, 2000; v.v…

* Ở cấp độ luận án, luận văn thạc sĩ luật học trong nước: 1) Dương Tuyết

Miên, Quyết định hình phạt trong luật hình sự Việt Nam, Luận án tiến sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, 2004; 2) Nguyễn Thị Bình, Quyết định hình phạt

trong đồng phạm, Luận văn thạc sĩ luật học, Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội,

2009; 3) Đào Thị Nga, Quyết định hình phạt đối với người chưa thành niên phạm

tội, Luận văn thạc sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, 1997; 4) Nguyễn Minh

Khuê, Quyết định hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội, Luận văn thạc

6

sĩ luật học, Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2006; 5) Trịnh Thị Yến, Quyết

định hình phạt đối với người chưa thành niên phạm nhiều tội, Luận văn thạc sĩ luật

học, Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2014; v.v

* Còn về các công trình dưới dạng bài viết đăng trên các tạp chí khoa học

pháp lý có thể kể đến các công trình sau: 1) GS.TSKH Lê Cảm, Về bản chất pháp

lý của quy phạm nguyên tắc quyết định hình phạt quy định tại Điều 37 Bộ luật hình sự Việt Nam, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 1/1989; 2) TS Trần Văn Dũng, Quyết định hình phạt trong trường hợp người chưa thành niên phạm tội, Tạp chí

Luật học, số 5/2000; 3) PGS TS Dương Tuyết Miên, Quyết định hình phạt đối với

người chưa thành niên phạm tội, Tạp chí Luật học, số 4/2002; 4) ThS Đinh Văn

Quế, Quyết định hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội, Tạp chí Tòa án

nhân dân, số 6/2007; v.v

Như vậy, nhìn chung, các công trình nghiên cứu nói trên mới chỉ đề cập đến quyết định hình phạt trong trường hợp phạm tội cụ thể hoặc những vấn đề chung,

mà chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu và có hệ thống nào về vấn đề lý luận

cơ bản đồng thời đánh giá toàn diện quy định Bộ luật hình sự Việt Nam hiện hành

về các căn cứ quyết định hình phạt và thực tiễn áp dụng quy định đó trên một địa bàn cụ thể là tỉnh Hà Giang để làm cơ sở cho việc đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao chất lượng, hiệu quả quyết định hình phạt Nói một cách khác, các vấn đề lý luận và thực tiễn xung quanh việc áp dụng căn cứ quyết định hình phạt đòi hỏi phải được tiếp tục nghiên cứu một cách toàn diện và chuyên sâu hơn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn có đối tượng nghiên cứu là: Căn cứ quyết định hình phạt theo luật hình sự Việt Nam và thực tiễn áp dụng trên địa bàn tỉnh Hà Giang

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Trên cơ sở đối tượng nghiên cứu trên, luận văn có phạm vi nghiên cứu như sau:

- Phân tích khái niệm, nội dung, các nguyên tắc quyết định hình phạt, từ đó, chỉ ra xây dựng khái niệm (các) căn cứ quyết định hình phạt (lưu ý, căn cứ quyết