Học sinh các lớp cuối cấp tiểu học muốn nhận được đánh giá không chỉ để tặng người thân, mà còn để tự mình biết được về sự thành công và không thành công của mình trong nhận thức.. Trên
Trang 1B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP.HỒ CHÍ MINH
- - - oo 0 oo- - -
LÊ NG ỌC BẢO TRÂM
LU ẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC
Trang 2B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP.HỒ CHÍ MINH
- - - oo 0 oo- - -
Lê Ng ọc Bảo Trâm
Chuyên ngành: Tâm lý h ọc
Mã s ố: 60 31 80
LU ẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
Trang 3L ỜI CẢM ƠN
Để có thể thực hiện và hoàn thành luận văn này, trước hết, xin chân
Thị Tứ đã tận tâm giúp đỡ, động viên và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình hướng dẫn thực hiện đề tài
các phương pháp nghiên cứu tại trường
Xin chân thành cảm ơn các anh chị lớp Cao học Tâm lý học khóa 19 đã động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và thực hiện những bước đầu
c ủa luận văn
khăn trong quá trình học tập và thực hiện đề tài
Lê Ngọc Bảo Trâm
Trang 4M ỤC LỤC
0
PH ẦN MỞ ĐẦU0 1
0
0
0
1.1.1.Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài0 8
0
1.1.2 Các công trình nghiên cứu ở trong nước0 13
0
1.2.Các khái ni ệm cơ bản0 14
0
1.2.1.Khái niệm về ý thức0 .14
0
1.2.2.Khái niệm về tự ý thức0 .20
0
1.2.3.Khái niệm về tự nhận thức bản thân0 .23
0
1.2.3.1.Khái ni ệm nhận thức0 23
0
1.2.3.2.Khái ni ệm tự nhận thức bản thân0 28
0
1.2.4.Khái niệm tự nhận thức bản thân của học sinh lớp 4, 50 .31
0
1.2.4.1.Đặc điểm tâm lý lứa tuổi của học sinh lớp 4, 50 31
0
1.2.4.2.Đặc điểm tự ý thức của học sinh lớp 4, 50 37
0
1.2.4.3.Đặc điểm tự nhận thức bản thân của học sinh lớp 4, 50 39
0
1.2.4.4.Các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển sự tự nhận thức bản thân của học sinh lớp 4, 50 40
0
0
2.1 T ổ chức nghiên cứu0 44
0
0
2.2.1 Đặc điểm tự nhận thức bản thân của học sinh lớp 4, 5 tại trường Tiểu
học Nguyễn Bỉnh Khiêm0 .50
0
2.2.1.1 Về hình thức bên ngoài0 50
0
2.2.1.2 Về phẩm chất, năng lực bản thân0 58
0
2.2.1.3 Về vị trí và các mối quan hệ xã hội0 65
0
2.2.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến sự tự nhận thức bản thân của học sinh lớp 4, 50 71
0
2.2.2.1 Yếu tố sinh lý0 71
0
2.2.2.2 Yếu tố xã hội0 72
0
2.2.2.3 Yếu tố bản thân0 77
Trang 52.2.3 Một số biện pháp nâng cao chất lượng tự nhận thức bản thân của học sinh lớp 4, 50 .79
0
2.2.3.1 Cơ sở đề xuất các biện pháp0 79
0
2.2.3.2 Các nhóm biện pháp tác động đến sự tự nhận thức bản thân của học sinh lớp 4, lớp 50 80
0
0
Kết luận0 .85
0
Khuyến nghị0 86
0
Trang 6DANH M ỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
Ký hiệu Ý nghĩa Chi-Square Kiểm định mối liên hệ Dấu “.” ở các số liệu Dấu cách thập phân ĐTB Điểm trung bình ĐLC Độ lệch chuẩn
GS Học hàm Giáo sư Sig Mức ý nghĩa
STT Số thứ tự
TH Trường hợp
TL % Tỷ lệ %
TS Học vị Tiến sĩ Th.S Học vị Thạc sĩ
Trang 7DANH M ỤC CÁC BẢNG SỐ LIỆU VÀ BIỂU ĐỒ
BẢNG SỐ LIỆU
0
Bảng 1: Thống kê chung về khách thể nghiên cứu phân bố theo giới tính và cấp lớp0 48
0
Bảng 2: Học lực của học sinh phân bố theo cấp lớp0 49
0
Bảng 3: Ba đặc điểm hình thức bên ngoài được học sinh quan tâm nhất0 50
0
Bảng 4: Hình thức được học sinh quan tâm nhất0 51
0
Bảng 5: Mức độ tự nhận thức và mức độ hài lòng về hình thức bên ngoài của học sinh0 53
0
Bảng 6: Số đo chiều cao và cân nặng của trẻ em Việt Nam từ 10 – 11 tuổi đã được công bố theo “Hằng số sinh học của người Việt Nam” năm 2003.0 53
0
Bảng 7: Kết quả về nhóm cân nặng giữa nhận thức của phụ huynh và học sinh0 54
0
Bảng 8: Số đo cân nặng và chiều cao chuẩn theo thống kê của tổ chức WHO năm 20070 55
0
Bảng 9: Thống kê mức độ nhận thức đặc điểm hình thức bên ngoài của học sinh theo học lực0 56
0
Bảng 10: Tự nhận thức của học sinh về đặc điểm tính cách của bản thân0 58
0
Bảng 11: Tự nhận thức của học sinh về các điểm tốt và chưa tốt của bản thân0 60
0
Bảng 12: Tự nhận thức của học sinh về điểm tốt và điểm chưa tốt theo khối lớp0
62
0
Bảng 13: Tự nhận thức của học sinh về các môn học tốt ở trường0 64
0
Bảng 14: Sự tham khảo ý kiến của ba mẹ với học sinh trong gia đình0 65
0
Bảng 15: Tự nhận thức của học sinh về vai trò trong gia đình0 66
0
Bảng 16: Tự nhận thức của học sinh về vai trò của mình trong lớp0 68
0
Bảng 17: Mối quan hệ bạn bè0 70
0
Bảng 18: Đối tượng học sinh thường tìm đến khi cần tâm sự0 72
0
Bảng 19: Mối liên hệ giữa mức độ tự nhận thức của học sinh về vai trò của mình trong gia đình và đối tượng học sinh thường tâm sự0 73
Trang 8Bảng 20: Sự tham gia các hoạt động ngoại khóa của học sinh trường Tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm0 74
0
Bảng 21: Mối liên hệ giữa việc tham gia hoạt động ngoại khóa và sự tự nhận thức bản thân0 75
0
Bảng 22: Mức độ tự nhận thức về điểm tốt và điểm chưa tốt của học sinh có đặc điểm tính cách khác nhau0 78
0
BIỂU ĐỒ
0
Biểu đồ 1: So sánh số lượng điểm tốt và điểm chưa tốt mà học sinh tự nhận thức được 61
0
Biểu đồ 2: 0Mức độ nhận thức về vai trò quan trọng trong gia đình của học sinh lớp 4 và 5 67
Trang 9DANH M ỤC CÁC PHỤ LỤC
Ph ụ lục 1: Phiếu thăm dò ý kiến lần 1 91
Phụ lục 2: Phiếu thăm dò ý kiến lần 2 94
Phụ lục 3: Phiếu thăm dò ý kiến dành cho học sinh 104
Ph ụ lục 4: Phiếu thăm dò ý kiến dành cho phụ huynh 112
Ph ụ lục 5: Phiếu thăm dò ý kiến dành cho giáo viên 117
Ph ụ lục 6: Giáo án trò chơi 121
Phụ lục 7: Mẫu biên bản quan sát biểu hiện tự nhận thức bản thân của học sinh lớp 4, 5 trong buổi sinh hoạt tập thể 123
Ph ụ lục 8: Biên bản quan sát biểu hiện tự nhận thức bản thân của học sinh lớp 4 trong buổi sinh hoạt tập thể 129
Ph ụ lục 9: Biên bản quan sát biểu hiện tự nhận thức bản thân của học sinh lớp 5 trong buổi sinh hoạt tập thể 135
Ph ụ lục 10: Một số hình ảnh trong buổi sinh hoạt tập thể 139
Trang 10PHẦN MỞ ĐẦU
Trong thời đại kinh tế thị trường, vấn đề hình thành ở thế hệ trẻ những con người hiện đại nhưng vẫn trân trọng những giá trị truyền thống và bản sắc dân tộc rất được Đảng và Nhà Nước ta quan tâm Nghị quyết kỳ họp lần thứ IV của BCHTƯ Đảng Khóa VII đã khẳng định rằng đó phải là con người “có kiến thức văn hóa, khoa học, có kỹ năng nghề nghiệp, lao động tự chủ, sáng tạo và có
kỷ luật, giàu lòng yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, sống lành mạnh, đáp ứng nhu cầu phát triển của đất nước.” Điều đó thể hiện ở một trong những thuộc tính của
mô hình nhân cách con người Việt Nam trong thời kỳ này là: Khẳng định cái
“tôi”, phát huy tính tích cực cá nhân, dám đưa cái tôi ra để chịu trách nhiệm trước bản thân, trước gia đình và trước xã hội về công việc và lối sống của mình Nhưng lại không rơi vào chủ nghĩa cá nhân cực đoan coi cái “tôi” là trên hết, lấy cái “tôi” lấn át cái “ta”
Để làm được điều đó thì tác động từ giáo dục giữ vai trò rất quan trọng Người lớn cần quan tâm đến việc hình thành nhân cách cho trẻ từ rất sớm, đầu tiên là việc hình thành và phát triển ý thức về bản thân (ý thức bản ngã hay cái
“tôi”), hay nói cách khác là tự nhận thức bản thân Nếu ở lứa tuổi mẫu giáo, trẻ biết mình tên gì, bao nhiêu tuổi, vị trí của mình trong gia đình, nhà mình ở đâu, tên trường Mầm non đang học là gì, … thì trẻ ở lứa tuổi tiểu học cũng có nhận thức nhất định về bản thân? Làm thế nào để trẻ có thể tự nhận thức về bản thân mình?
Mới vào lớp một trẻ thường gặp khó khăn khi chuyển trạng thái từ hoạt động chơi sang hoạt động học, phải thích ứng với môi trường có nhiều điều mới
lạ Trẻ thường tỏ ra không thích đi học, chỉ học môn mình thích, quên không làm bài tập ở nhà … Nhiều trường hợp trẻ không dám nói với ba mẹ về điểm kém và những vi phạm của mình ở trưởng Đây là vấn đề được rất nhiều phụ
Trang 11huynh, nhà giáo dục và xã hội quan tâm trên cách phương tiện truyền thông Do
đó, trước mỗi bước ngoặc cuộc đời, trẻ cần phải tập thích ứng để có thể phát triển đúng hướng Tương tự như trường hợp của trẻ 6 tuổi, trẻ 10 tuổi, 11 tuổi cũng sẽ gặp không ít khó khăn trước ngưỡng cửa của lứa tuổi vị thành niên Bên cạnh đó là sự thay đổi về tâm sinh lý lứa tuổi, chuẩn bị cho giai đọan tiếp theo của cuộc đời Do đó, trẻ cần được trang bị kỹ năng nhận thức về bản thân mình
để có thể thích ứng với những chuyển biến ấy
Biết được sức mạnh của bản thân, trẻ sẽ đạt được thành công, có thể đánh giá đúng khả năng của mình để hoàn thành một công việc nhất định dù có hay không có sự giúp đỡ của người khác Điều này sẽ tạo sự phấn khởi, sẵn sàng học tập tiếp những kỹ năng mới và phát huy những gì đã đạt được, khiến trẻ tin tưởng vào sức hấp dẫn của bản thân và thiết lập những mối quan hệ tốt đẹp với những người xung quanh Trên cơ sở hiểu rõ sức mạnh của bản thân, trẻ sẵn
sàng chấp nhận những thử thách khác, tạo điều kiện cho sự phát triển và hoàn thiện nhân cách của trẻ Học sinh các lớp cuối cấp tiểu học muốn nhận được đánh giá không chỉ để tặng người thân, mà còn để tự mình biết được về sự thành công và không thành công của mình trong nhận thức Điều đó chứng tỏ học sinh tiểu học đã có nhu cầu nhận thức về mình, có nhu cầu có biểu tượng đầy đủ về bản thân Sự tự nhận thức sẽ mở đường cho quá trình trưởng thành, trẻ sẽ biết trân trọng mối quan hệ với những người xung quanh, hiểu rõ được khả năng và hạn chế của bản thân, nhờ đó điều chỉnh việc học hành hiệu quả hơn trước
Trên thế giới có nhiều công trình nghiên cứu về sự tự nhận thức bản thân như: Công trình nghiên cứu về quá trình phát triển tâm lý của trẻ em của nhóm tác giả JB Asendorpf, Jens B, Baudonniere, Pierre-Marrie năm 1993 có quan tâm đến sự phát triển bản thân ở trẻ hai tuổi, kết quả nghiên cứu cho thấy nhiều trẻ em bắt đầu có những dấu hiệu của sự tự nhận thức bản thân trước khi dùng các biểu tượng lời nói Theo một nghiên cứu khác của Kenneth B Clark và Mamie K Clark thuộc Đại học York, Toronto, Ontario cho rằng trẻ em khám phá chính mình thông qua việc so sánh sự phát triển của cơ thể mình với các cơ
Trang 12quan trên cơ thể người khác Điều đó có liên quan đến việc trẻ bắt chước hành vi của người khác trong quá trình khám phá bản thân
Ở Việt Nam có công trình nghiên cứu về sự tự ý thức của học sinh tiểu học như đề tài TS Vũ Thị Nho đã nghiên cứu đặc điểm về khả năng tự đánh giá của học sinh cuối bậc tiểu học Tác giả nhận định sự tự đánh giá của học sinh tiểu học chưa cao và tính ổn định phụ thuộc vào trình độ học lực của các em Nghiên cứu trên cũng có đề cập đến việc tự nhận thức của học sinh về bản thân mình và người khác để có thể đưa ra những đánh giá Tuy nhiên, công trình nghiên cứu chuyên sâu về sự tự nhận thức bản thân của học sinh cuối cấp tiểu học còn bỏ ngỏ
Từ thực trạng trên, chúng tôi mong muốn tìm hiểu về sự tự nhận thức bản thân của lứa tuổi học sinh tiểu học nói chung, lứa tuổi học sinh tiểu học bậc 2, lớp 4, 5, nói riêng đang theo học tại một trường tiểu học tiêu biểu của thành phố
Hồ Chí Minh là trường tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm Từ đó, làm rõ các yếu tố ảnh hưởng đến sự tự nhận thức bản thân ở học sinh lớp 4, 5, từ đó đề xuất một
số biện pháp hỗ trợ nhằm nâng cao chất lượng của sự tự nhận thức bản thân của học sinh
Xuất phát từ cơ sở lý luận và thực tiễn nêu trên, chúng tôi chọn đề tài “Tự
Tìm hiểu thực trạng sự tự nhận thức bản thân của học sinh lớp 4, 5 tại trường tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm, thành phố Hồ Chí Minh Trên cơ sở đó đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng tự nhận thức bản thân cho học sinh tiểu học
Trang 133 Đối tượng và khách thể nghiên cứu
Sự tự nhận thức bản thân của học sinh lớp 4, 5
• Khách thể nghiên cứu chính: Học sinh lớp 4, 5, trường tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm
• Khách thể nghiên cứu hỗ trợ:
- Giáo viên chủ nhiệm của học sinh trường tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm có tham gia trong mẫu nghiên cứu
- Phụ huynh của những học sinh có tham gia trong mẫu nghiên cứu
- Hệ thống hóa những vấn đề lý luận về sự tự nhận thức bản thân của học sinh lớp 4, 5
- Khảo sát đặc điểm tự nhận thức bản thân của học sinh lớp 4, 5 tại trường tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm và các yếu tố ảnh hưởng đến thực trạng đó
- Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng tự nhận thức bản thân cho học sinh tiểu học
- Mức độ tự nhận thức bản thân của học sinh lớp 4, 5 ở mức trung bình
- Có sự khác biệt về sự tự nhận thức bản thân giữa những học sinh chỉ học chính khóa với những học sinh có học thêm các lớp học ngoại khóa
- Có sự khác biệt về giới tính và trình độ học lực trong sự tự nhận thức bản thân của học sinh
Trang 146 Giới hạn nghiên cứu
Sự tự nhận thức bản thân ở mỗi lứa tuổi khác nhau thì khác nhau Trong
giới hạn cho phép, chúng tôi chỉ tập trung tìm hiểu về sự tự nhận thức bản thân
của lứa tuổi học sinh tiểu học, bậc 2, cụ thể là học sinh lớp 4, 5 ở trường tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm
- 50 học sinh lớp 4 ở trường tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm
- 50 học sinh lớp 5 ở trường tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm
- 9 giáo viên chủ nhiệm khối 4 trường tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm
- 8 giáo viên chủ nhiệm khối 5 trường tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm
- 14 phụ huynh học sinh lớp 4 trường tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm
- 14 phụ huynh học sinh lớp 5 trường tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm
- Mục đích: Thu thập những tài liệu liên quan đến vấn đề nghiên cứu nhằm làm rõ các vấn đề lý luận của đề tài cần nghiên cứu
- Cách tiến hành: Đọc, phân tích, tổng hợp các tài liệu liên quan đến vấn đề nghiên cứu nhằm xây dựng cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu thực tiễn
- Mục đích: Thu thập thông tin từ học sinh, phụ huynh và giáo viên chủ nhiệm để tìm hiểu về đặc điểm sự tự nhận thức bản thân của học sinh lớp 4, 5 Đây là phương pháp chủ đạo của quá trình nghiên cứu
- Cách tiến hành: Cho học sinh lớp 4, 5, phụ huynh và giáo viên chủ nhiệm trả lời những câu hỏi đóng và mở trên bảng thăm dò ý kiến
7.2.2 Phương pháp phỏng vấn
- Mục đích: Thu thập thông tin cần thiết để xây dựng bảng thăm dò ý kiến
Trang 15- Cách tiến hành: Đặt các câu hỏi đóng và mở trực tiếp cho học sinh trường tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm
- Mục đích: Quan sát những biểu hiện về sự tự nhận thức bản thân của học sinh lớp 4, 5 trong lúc tham gia trò chơi tập thể có định hướng, thu thập những trường hợp thực tiễn cho các vấn đề nghiên cứu
- Cách tiến hành: Đi thực tế tại trường tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm, thành phố Hồ Chí Minh, tổ chức trò chơi tập thể và quan sát những biểu hiện của học sinh trong quá trình tham gia trò chơi
- Mục đích: Xử lý, phân tích, đánh giá kết quả nghiên cứu
- Cách tiến hành: Sử dụng công cụ hỗ trợ là phần mềm SPSS 11.5
Ngoài ra còn sử dụng các phương pháp hỗ trợ khác như:
- Khảo sát thông qua bài tập
- Phỏng vấn nhằm thu thập thêm thông tin cần thiết cho đề tài
Đây là một trong những đề tài nghiên cứu về sự tự nhận thức bản thân của học sinh tiểu học nói chung, học sinh lớp 4, 5 nói riêng Vì thế, theo chúng tôi, kết quả nghiên cứu sẽ góp phần:
- Về mặt lý luận: Làm sáng tỏ vấn đề lý luận về tự nhận thức bản thân của học sinh lớp 4, 5
- Về mặt thực tiễn: Là nguồn tài liệu bổ sung giúp cho giáo viên, phụ huynh
có thêm những hiểu biết về sự tự nhận thức bản thân của học sinh và con em mình, từ đó có biện pháp phối hợp với nhau và với học sinh tốt hơn nhằm hỗ trợ nâng cao chất lượng tự nhận thức bản thân cho trẻ, nhằm giúp trẻ có môi trường phát triển nhân cách của mình tốt hơn