Vận dụng hệ phương pháp vấn đáp đàm thoại và gợi tìm trong dạy học truyện ngắn vợ chồng a phủ và vợ nhặt ở lớp 12 (chương trình chuẩn)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯƠNG VĂN HÙNG VẬN DỤNG HỆ PHƯƠNG PHÁP VẤN ĐÁP- ĐÀM THOẠI VÀ GỢI TÌM TRONG DẠY HỌC TRUYỆN NGẮN VỢ CHỒNG A PHỦ VÀ VỢ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯƠNG VĂN HÙNG

VẬN DỤNG HỆ PHƯƠNG PHÁP VẤN ĐÁP- ĐÀM THOẠI VÀ GỢI TÌM TRONG DẠY HỌC TRUYỆN NGẮN VỢ CHỒNG A PHỦ VÀ VỢ NHẶT Ở LỚP 12

(CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học môn văn

Mã số: 601410

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS NGUYỄN ĐỨC ÂN

Thành phố HCM - 9/ 2010

L ỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn TS - Nguyễn Đức Ân trong suốt thời gian qua đã tận tình chỉ dạy,

hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn này

Xin chân thành cảm ơn quý thầy, cô Trường Đại học sư phạm TPHCM đã hết lòng giảng dạy chúng tôi trong suốt khóa hoc

Xin chân thành cảm ơn Khoa Ngữ văn, Phòng KHCN - SĐH Trường ĐHSP - TPHCM; Sở

GD-ĐT Tây Ninh, Ban Giám Hiệu cùng đồng nghiệp các trường THPT trong tỉnh Tây Ninh đã tạo điều kiện thuận lợi, nhiệt tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn

Tác giả luận văn

M ỤC LỤC

0

LỜI CẢM ƠN0 2

0

MỤC LỤC0 3

0

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT0 6

0

Phần Mở đầu0 7

0

1 Lý do chọn đề tài0 7

0

1.1 Xuất phát từ yêu cầu đổi mới nền giáo dục:0 7

0

1.2 Xuất phát từ yêu cầu nâng cao chất lượng của việc dạy học Ngữ Văn:0 7

0

1.3 Xuất phát từ việc xây dựng và phát triển PPDH văn:0 8

0

2 Phương pháp vấn đáp đàm thoại và gợi tìm trong thực tế dạy học Văn ở PTTH0 9

0

3 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu0 13

0

4 Phương pháp nghiên cứu0 14

0

5 Đóng góp của luận văn0 14

0

6 Kết cấu luận văn0 15

0

Chương 1: HỆ PHƯƠNG PHÁP VẤN ĐÁP - ĐÀM THOẠI VÀ GỢI TÌM TRONG GIỜ HỌC TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG Ở THPT0 16

0

1.1 Những cơ sở lý luận khoa học của phương pháp vấn đáp - đàm thoại và gợi tìm:0 16

0

1.1.1 Bản chất:0 16

0

1.1.1.1 Phương pháp pháp vấn đáp - đàm thoại:0 16

0

1.1.1.2 Phân loại các hình thức đàm thoại:0 17

0

1.1.1.3 Phương pháp gợi tìm (hay gợi mở):0 18

0

1.2 Đặc trưng của phương pháp vấn đáp - đàm thoại và gợi tìm:0 20

0

1.3 Ý nghĩa của phương pháp vấn đáp - đàm thoại và gợi tìm theo xu thế của quan điểm dạy học tích cực:0 20

0

1.3.1 Tính đối thoại và phản hồi của của giờ học:0 20

0

1.3.2 Tính hợp tác của hoạt động dạy học:0 21

0

1.4 Vận dụng phương pháp vấn đáp - đàm thoại và gợi tìm vào giờ học tác phẩm văn chương.0 22

0

1.4.1 Việc đổi mới quan điểm dạy học văn:0 22

0

1.4.2.Đổi mới PPDH tác phẩm:0 22

0

1.4.3 Vấn đề then chốt của việc vận dụng phương pháp vấn đáp đàm thoại gợi tìm trong giờ học tác phẩm văn chương: Hệ thống câu hỏi đàm thoại - gợi mở.0 23

0

1.4.3.1 Thực trạng:0 23

0

1.4.3.2 Vấn đề câu hỏi trong dạy học tác phẩm:0 24

0

Chương 2: Vận dụng hệ phương pháp vấn đáp, đàm thoại và gợi tìm trong dạy hai truyện ngắn

“Vợ chồng A Phủ”, “Vợ nhặt” ở lớp 12.0 32

0

2.1 Vấn đề loại thể trong dạy học truyện ngắn THPT0 32 2.1.1 Quan niệm về loại thể 32

2.1.2.Đặc trưng truyện ngắn hiện đại.0 33

0

2.1.2.1 Khái niệm truyện ngắn:0 33

0

2.1.2.2 Đặc trưng truyện ngắn hiện đại:0 34

0

2.2 Vấn đề dạy truyện ngắn Vợ chồng A Phủ va Vợ nhặt ở lớp 120 39

0

2.2.1 Dạy học truyện ngắn “Vợ chồng A Phủ” và “Vợ nhặt” đặt trong hệ thống của nền văn học Việt Nam giai đoạn 1945- 19750 39

0

2.2.1.1 Đặc điểm giai đoạn văn học Việt Nam giai đoạn 1945-19750 39

0

2.2.1.2 Những truyện ngắn và trích đoạn truyện được dạy ở chương trình Ngữ văn 12.0 40

0

2.2.2 Những yêu cầu khi vận dụng hệ thống câu hỏi vấn đáp, đàm thoại và gợi tìm trong giờ dạy truyện ngắn Vợ chồng A Phủ và Vợ nhặt.0 41

0

2.2.2.1 Những yêu cầu đối với Gv0 41

0

2.2.2.2 Những yêu cầu đối với HS:0 42

0

2.3 Vận dụng hệ phương pháp vấn đáp, đàm thoại và gợi tìm trong dạy truyện ngắn “Vợ chồng A Phủ” và

“Vợ nhặt”0 43

0

2.3.1 Xây dựng Hệ thống câu hỏi vấn đáp đàm thoại và gợi tìm qua truyện ngắn “Vợ chồng A Phủ” và

“Vợ nhặt”.0 43

0

2.3.1.1 Câu hỏi cảm xúc.0 44

0

2.3.1.2 Hệ thống câu hỏi hình dung tưởng tượng.0 44

0

2.3.1.3 Hệ thống câu hỏi hiểu biết nội dung và hình thức của tác phẩm “Vợ chồng A Phủ” , “Vợ nhặt”0

45

0

2.3.2 Hướng triển khai Hệ phương pháp vấn đáp - đàm thoại và gợi tìm qua truyện ngắn Vợ Chồng A Phủ và Vợ nhặt0 47

0

Chương 3: Thực nghiệm0 71

0

3.1 Mục đích và yêu cầu thực nghiệm0 71

0

3.1.1 Mục đích thực nghiệm0 71

0

3.2 Đối tượng thực nghiệm0 71

0

3.3 Kế hoạch thực nghiệm0 72

0

3.3.1 Thời gian thực nghiệm0 72

0

3.3.2 Công việc thực nghiệm:0 72

0

3.4 Đánh giá kết quả thực nghiệm.0 101

0

3.4.1 Kết quả thực nghiệm0 101

0

3.4.1.1 Kết quả trước khi thực nghiệm của lớp chọn thực nghiệm và lớp đối chứng.0 101

0

3.4.1.2 Kết quả sau khi tiến hành thực nghiệm HKII - năm học 2009- 2010.0 102

0

3.4.2 Đánh giá kết quả0 102

0

3.4.2.1 Đánh giá kết quả qua bài kiểm tra sau giờ học thực nghiệm0 102

0

3.4.2.2 Đánh giá kết quả qua thực nghiệm, nghiên cứu, lấy ý kiến từ GV và HS sau giờ học thực nghiệm0 103 2.4 Những vấn đề giải quyết rút ra từ việc dạy truyện ngắn 106

Kết luận0 111

DANH M ỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CCGD: Cải cách giáo dục

CS: Cuộc sống

GV: Giáo viên

HS: Học sinh

HTTCDH: Hình thức tổ chức dạy học

KTDH: Kỹ thuật dạy hoc

Kt: Kiểm tra

LLVH: Lý luận văn học

SL: Số lượng

SGK: Sách giáo khoa

SGV: Sách giáo viên

PP: Phương pháp

PPDH: Phương pháp dạy học

THCS: Trung học cơ sở

TP: Tác phẩm

TN: Thực nghiệm

TB: Trung bình

THPT: Trung học phổ thông

VN : Việt Nam

VHVN: Văn học Việt Nam

Ph ần Mở đầu

1 Lý do ch ọn đề tài

1.1 Xu ất phát từ yêu cầu đổi mới nền giáo dục:

Trong thập niên đấu của thế kỉ XX, nền giáo dục nước ta có bước chuyển biến quan trọng trước yêu cầu phát triển mạnh mẽ của đất nước trong kỉ nguyên mới Đáp ứng cho đòi hỏi giáo dục phải có

sụ thay đổi toàn diện mới mẻ theo tinh thần của Nghị quyết Quốc hội khóa X, vào năm 2003, Bộ Giáo dục & Đào tạo đã thực thi việc thay đổi Chương trình sách giáo khoa Phổ thông Trước chủ trương lớn này, toàn bộ quá trình giáo dục - dạy học của trường Phổ thông được thiết kế và tổ chức thực hiện theo những quan điểm, phương châm, phương pháp giáo dục mới mang ý nghĩa tích cực, năng động sáng tạo nhằm hướng tới việc đào tạo thế hệ trẻ đáp ứng kịp xu thế phát triển của đất nước trong xu thế hội nhập với nền giáo dục hiên đại thế giới

Với vai trò của môn học góp phần quan trọng vào việc trang bị vốn kiến thức khoa học nhân văn

và hoàn thiện nhân cách cho thế hệ trẻ, môn Văn đã có những đổi thay lớn lao.Với tên gọi mới: Ngữ văn, tính chất và nội dung môn học giờ đây có những thay đổi nhằm hướng tới sự thống nhất chỉnh thể, đảm bảo tính liên thông đống bộ của môn học nhằm đáp ứng cho mục tiêu đào tạo trong thời kì mới Với nguyên tắc tích hợp và phát huy vai trò chủ thể sáng tạo của người học trong quá trình dạy học văn, nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn dạy học đang đặt ra cho người giáo viên Văn trách nhiệm nặng

nề để đảm bảo hiệu quả dạy học cao đối với môn học “vừa là khoa học lại vừa là nghệ thuật”

1.2 Xu ất phát từ yêu cầu nâng cao chất lượng của việc dạy học Ngữ Văn:

Đổi mới việc dạy học Văn là điều tất yếu theo xu thế chung Và đổi mới là một quá trình bởi những quan điểm, những thói quen dạy học vốn dĩ không dễ đổi thay trong một sớm một chiều Cho nên, có một hiện tượng dễ nhận ra trong nhà trường phổ thông thời gian qua, đó là ít thấy môn học nào lại chịu áp lực của thay đổi, cải cách như việc dạy học Văn Chưa nói tới chuyện xảy ra những tranh cãi, mâu thuẫn quanh chuyện dạy học Văn giữa một số nhà lý luận sư phạm, nhà phương pháp hay những người có quan tâm tới môn văn trong nhà trường; nội việc chuyển dần những nhận thức, thói quen, tập quán trong dạy học đã gây ra không ít khó khăn “phiền toái” cho người trực tiếp đứng lớp như làm quen với các thao tác theo dạy đọc - hiểu, rồi việc tiến hành tiến trình của thiết kế bài dạy theo quy trình mới cùng với yêu cầu vận dụng những cách thức dạy học nhằm phát huy vai trò tích cực sáng tạo của học sinh, cho tới khâu đánh giá kết quả Đây là những công việc cần kíp phải làm mà người giáo viên không thể chần chừ chờ đợi Bởi lẽ đó, hiện nay, có một bước chuyển động mới diễn ra trong

thực tiễn dạy học Ngữ văn ở phổ thông, trong đó vai trò của người dạy nổi lên như một động lực thúc đẩy sự thay đổi Nhiều giờ dạy theo tinh thần dạy học mới, nhiều ý kiến trao đổi trăn trở để tìm con đường nâng cao hiệu quả dạy học thể hiện qua các cuộc vận động đổi mới PPDH thôi thúc người giáo viên Văn Đó là những tín hiệu hứa hẹn việc đổi mới dạy học Văn sẽ có tính khả thi

Tuy nhiên, có một thực trạng mà dư luận xã hôi đang hướng sự quan tâm tới đó là chất lượng dạy học Văn chưa đạt kết quả mong muốn Cạnh đó, trong xu thế của cuộc cách mạng khoa học công nghệ, vị thế của bộ môn văn cũng đang đặt học sinh trước những trăn trở khó tránh khỏi Cho tới nay, chúng ta vẫn chưa có những biện pháp hữu hiệu để làm tăng hứng thú học tập của học sinh đối với môn học có sức lôi cuốn và hấp dẫn như đã từng thấy Chất lượng dạy học Văn, vì thế, vẫn là vấn đề cần quan tâm hàng đầu Và đáp số của bài toán chất lượng học tập vẫn chờ lời đáp từ nhiêu phía: của xã hội, của người dạy và người học, của các cấp quản lý giáo dục

1.3 Xu ất phát từ việc xây dựng và phát triển PPDH văn:

Tới nay, công đoạn đầu của quá trình dạy học văn - chương trình sách giáo khoa - đã hoàn thiện Theo quy luật sư phạm, công đoạn tiếp theo - việc dạy học - tất phải có sự đáp ứng tương hỗ Vì thế, qua những năm triển khai thay đổi chương trình và sách giáo khoa, đội ngũ giáo viên văn ở PTTH

đã được bồi dưỡng thường xuyên những tri thức cần thiết để thực hiện đổi mới PPDH Theo đó, hệ thống PPDH Ngữ văn được vận dụng hiện nay khá phong phú và đa dạng Bên cạnh một số PPDH cũ được kế thừa và phát huy vai trò của nó, người giáo viên Văn trong nhà trường hôm nay được tiếp nhận thêm nhiều PPDH mới theo xu thế của giáo dục hiện đại Bởi thế, có những cách dạy học tuy nghe nói

từ lâu nhưng hôm nay tác dụng ý nghĩa của nó đã thay đổi, cũng như có những khái niệm về PPDH mà lần đầu người giáo viên mới tiếp xúc Trong tình hình nói đó, những quan điểm dạy học mới như dạy học phát triển, dạy học theo phương thức đối thoại, dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề Tất cả những PPDH nói đó đều bằng tổ chức các hoạt động để tăng cường năng lực tiếp nhận ở chủ thể - học sinh Đó là những vấn đề cần thiết và quan trọng đặt ra cho việc xây dựng phát triển PPDH tác phẩm văn chưng theo hướng tích cực hiện đại

Bởi vậy, căn cứ vào những lý do nêu trên, chúng tôi xác định đề tài của luận văn Thac sỹ cao

học ngành Lý luận và PPDH văn là: Vận dụng hệ phương pháp vấn đáp - đàm thoại và gợi tìm trong dạy học truyện ngắn Vợ chồng A Phủ và Vợ nhặt ở lớp 12

2 Phương pháp vấn đáp đàm thoại và gợi tìm trong thực tế dạy học Văn ở PTTH

2.1 Vì là một PPDH cơ bản ra đời từ sớm, cho nên trong suốt quá trình xây dựng và phát triển của nhà trường các nước trên thế giới nói chung, PPDH vấn đáp đàm thoại giữ một vai trò quan trọng

và ngày càng được hoàn thiện Ở nhà trường nước ta PPDH này cũng được biết đền từ lâu Tuy nhiên,

do điều kiện lịch sử, mục đích và yêu cầu đào tạo của nhà trường có khác nhau do đó, tích chất và tác dụng của PP vấn đáp đàm thoại và gọi tìm được sử dụng trong nhà trường cũng có những mức độ, hiệu khác nhau

Từ sau cách mạng tháng Tám, do tính chất nhà trường thay đổi, từ thời kì đầu của nhà trường dân chủ nhân dân rồi tiến lên nhà trường xã hội chủ nghĩa như hiên nay, hệ thống giáo dục mới tiến bộ

đã không ngừng từng bước xây dựng hoàn thiện mục tiêu, nội dung và PP đào tạo Vì thế, việc dạy học trong nhà trường càng ngày càng vươn lên thích ứng với những phương thức dạy học thích hợp tiến bộ Những PPDH có vai trò kích thích phát huy năng lực suy nghĩ tìm tòi của người học đều được nghiên cứu vận dụng Nhất là vào giai đoạn hiện nay, trong xu thế phát triển của nền giáo dục hiện đại, việc dạy học hướng tới vai trò người học, lấy hoạt động tương tác giữa giáo viên và học sinh làm nền tảng

để thực hiện nhiệm vụ trí dục của nhà trường thì vai trò của vấn đáp đàm thoại và gợi tìm lại càng được quan tâm chú ý

2.2 Với môn Văn - môn học có tính đặc thù - nhà văn sử dụng hình tượng nghệ thuật được tạo nên bằng chất liệu ngôn từ để miêu tả phản ánh cuộc sống Và qua văn bản - tác phẩm, nhà văn muốn chuyển thông điệp nghệ thuật - là những điều nhà văn khám phá, phát hiện là nỗi lòng của mình – đến công chúng bạn đọc Do vậy, không có gì khác hơn điều nhà văn trông đợi ở những “người đọc tiềm ẩn” là sự cảm thông, hiểu biết của tri âm tri kỷ Vì thế nên bản thân quá trình sáng tạo và tiếp nhận nghệ thuật đã hàm chứa trong nó tính đối thoại Từ đó, trong nhà trường việc dạy học văn bản - tác phẩm văn chương ở vào bất cứ lúc nào thì con đường giao tiếp, đối thoại, trao đổi là điều không tránh khỏi Vì thế cũng dễ thấy, PPDH vấn đáp - đàm thoại được quan tâm từ lâu và được xem là PPDH đặc thù của giờ văn Trước đây trong quá trình xây dựng PPDH dân chủ tiến bộ, phương pháp vấn đáp – đàm thoại đã từng là cách thức dạy học hữu hiệu tạo điều kiện cho giáo viên dẫn dắt học sinh tham gia vào giờ học theo phương châm “thầy chủ đạo trò chủ động” Vì thê, trong dạy văn, trong nỗ lực xây dựng cải tiến PPDH, chúng ta đã chú ý tới việc xây dựng hệ thống câu hỏi, bằng việc đề ra những cơ sở

lý luận và biện pháp cụ thể với nguyên tắc dạy học khá chặt chẽ Đó là những bài học quý đóng góp vào kho kinh nghiệm dạy học của bộ môn Hiên nay, vào thời kỳ phát triển mới của đất nước, trước tình hình hiện đại hóa giáo dục với sự thay đổi chương trình sách giáo khoa và PPDH Ngữ văn, nhất là trước xu thế đổi mới quan điểm dục, khi trong cuộc sống xu thế trao đổi, đối thoại dân chủ đang không

ngừng mờ rộng, cùng với những những kiến thức lý luận dạy học và lý thuyết nghiên cứu văn chương hiện đại được cập nhật mau chóng, đội ngũ giáo viên văn có điều kiện thuận lợi hớn đối với việc nhận thức rõ yêu cầu, bản chất của cuộc đố thoại qua giờ văn Từ đó PP vấn đáp - đàm thoại và gợi tìm có chỗ đứng vững chắc trong hệ PPDH Ngữ văn

2.3 Các công trình và tài liệu nghiên cứu có liên quan đến PPDH vấn đáp - đàm thoại và gợi tìm trong dạy học văn đã được xuất bản và phổ biến ở nước ta:

2 3.1 Các tài liệu thuộc lý luận dạy học

* Những cơ sở của Lý luận dạy học do B P Êxipop chủ biên (Tài liệu dịch, 2 tập)

Đây là cuốn giáo trình lý luận dạy học do Viện hàn lâm khoa học giáo dục và Viện Lý luận lịch sử giao dục học Liên Xô biên soạn Có thể xem “là công trình tổng kết đầy đủ nhất về lý luận trí dục và dạy học Ở đây tác giả xem xét những cơ sở của nội dung trí dục, phương pháp và những hình thức tổ chức việc dạy học ở trường phổ thông, làm sáng tỏ những cơ sở của pháp luận, tâm lý học và lý luận dạy học của việc dạy học ” (Lời nhà Xuất bản giáo dục, tr.3) Trong phần Các phương pháp dạy học, trên cơ sở quan niệm về “sự đa dạng của các phương pháp và sự lựa chọn các phương của giáo viên”, các tác giả

có đề cập tới “Đàm thoại” xem đây là “một trường học của tư duy, sự luyện tập trong quá trình tư duy cũng đòi hỏi những thao tác từ tư duy tập thể của học sinh, nếu xác lập được nhịp điệu có lợi nhất cho những suy luận , cho sự tiến hành cuộc đối thoại Trong khi đàm thoại, sự tiếp xúc giữa giáo viên và học sinh là cực kì quan trọng” (tr 96) Tuy không đi sâu lý giải những nội dung cụ thể của PPDH này nhưng những quan điểm lý luận của tác giả cũng nêu được đặc điểm nổi bật của PP có tác dụng đến lĩnh vực hứng thú, rung động và kinh nghiệm học tập của học sinh

* Dạy học nêu vấn đề của I Ia Lecne (Tài liệu dich) Mục đích công trình nghiên cứu của nhà sư phạm Liên Xô là làm sáng tỏ bản chất của phương pháp dạy học vấn đề - một phương pháp dạy học hiện đại hình thành và phát tiển mạnh trong nhà trường các nước tiên tiến Trong phần trình bày trình bày “các dạng của dạy học nêu vấn đề”, tác giả có giới thiêu dạng “đàm thoại có tính chất phát kiến” (hay còn gọi là tìm tòi một phần)” Tác giả nhấn mạnh: “Đàm thoại phát kiến là hệ thống câu hỏi do giáo viên xây dựng thế nào để mỗi câu hỏi sau được suy ra từ câu hỏi trước, về việc đặt nó trong cuộc đàm thoại là có lý do, để tất cả các câu hỏi và lời giải của học sinh cho các câu hỏi đó, tập hợp lại, cuối cùng sẽ giải quyết được một vấn đề nào đó, và điều chủ yếu là sao cho một số các câu hỏi, và là đa số (nếu không phái là tất cả) các câu hỏi hợp thành những bài toán nhỏ trên con đường đi tới lời giải cho bài toán cơ bản”

*Giáo trình “Phương pháp giảng dạy văn học ở trường Phổ thông” của V A Nhikonxki (2 tập)

Là giáo trình dạy học văn dùng trong nhà trường Liên Xô sớm được dịch ở nước ta Tác giả cuốn giáo