Một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn tới tình trạng đó là khi hướng dẫn học sinh đọc hiểu tác phẩm, nhiều giáo viên không xác định đúng “chất của loại” trong thể.. “Rừng xà nu” của
Trang 1Phần I: Đặt vấn đề
Lý do chọn đề tài.
Thực trạng các giờ dạy đọc văn hiện nay còn đơn điệu tẻ nhạt, khiến học sinh không hứng thú học văn dẫn đến chất lượng môn này ngày càng giảm sút Một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn tới tình trạng đó là khi hướng dẫn học sinh đọc hiểu tác phẩm, nhiều giáo viên không xác định đúng “chất của loại” trong thể Xa rời bản chất loại thể của tác phẩm Vì thế khi khai thác tác phẩm văn học không những không làm cho tác phẩm trở nên sống động, giàu sức hấp dẫn mà ngược lại làm cho tác phẩm khô khan, chết cứng “Bệnh công thức cứng nhắc, bệnh rập khuôn, máy móc, bệnh xã hội dung tục đều sinh ra từ đó”
“Rừng xà nu” của Nguyễn Trung Thành là một trong những tác phẩm hay, đặc sắc trong chương trình ngữ văn THPT được giảng dạy ở lớp 12 Tác phẩm không phải chỉ đem tới thông tin mà là một hệ thống tín hiệu kích thích để bùng
nổ thông tin Nói theo cách lập luận của thầy Nguyễn Viết Chữ: “ở đây “cái lạ”,
“cái thật”, “cái ảo”, “cái thực” trong thế giới hình tượng nghệ thuật gợi mở ra bao
nhiêu điều thú vị trong trường liên tưởng của người đọc” (Phương pháp dạy học tác phẩm theo loại thể - T.S Nguyễn Viết Chữ - NXBĐHQG Hà Nội - 2001).
Nhưng tác phẩm “Rừng xà nu” của Nguyễn Trung Thành cũng như một số tác phẩm khác trong chương trình ngữ văn THPT hiện nay vẫn chưa được tiến hành khai thác đúng hướng Trong nhà trường vẫn giảng “Rừng xà nu” như một truyện ngắn tự sự Nguyễn Xuân Lạc trong cuốn “Để thấy những vì sao” nhận xét: “Tư tưởng dạy học văn mới vẫn chưa chiếm lĩnh được trận địa giảng dạy, phần đông giáo viên hiện nay vẫn giảng dạy theo phương pháp cũ Sự đơn điệu của cách dạy này trước hết ở nội dung giảng dạy, ở cách khai thác, phân tích tác phẩm văn chương” Chính vì thế người tiếp nhận không lĩnh hội được những vấn
đề “ở cái bề sâu, ở cái bề sau, ở cái bề xa” của tác phẩm
Yêu cầu có tính cấp thiết hiện nay là phải xác định đúng “chất của loại” trong khi hướng dẫn học sinh đọc hiểu tác phẩm Bởi “Giảng dạy tác phẩm theo
Trang 2loại thể chính là một phương diện lớn của việc giảng dạy tác phẩm văn học trong
sự thống nhất giữa hình thức với nội dung, một sự giảng dạy đi đúng hướng với quy luật và bản chất của văn học, đồng thời đảm bảo hiệu quả giáo dục cao nhất” Đối với “Rừng xà nu” Của Nguyễn Trung Thành phải được khai thác như một truyện ngắn trữ tình
Vì những lý do trên chúng tôi chọn đề tài “Những phương pháp và biện pháp thích hợp để dạy - học truyện ngắn “Rừng xà nu” của Nguyễn Trung Thành
ở lớp 12 từ góc độ loại thể” Mục đích là đưa đến những vấn đề lý luận hiện đại ứng dụng trong tình hình thực tiễn giảng dạy truyện ngắn “Rừng xà nu” Mong muốn đem đến những điều mới mẻ để khiến học sinh say mê và hứng thú khi học tác phẩm này Những phương pháp và biện pháp thích hợp sẽ khơi dạy rung động thẩm mỹ, đốt lên ngọn lửa say mê văn học trong tâm hồn thế hệ trẻ
Trang 3Phần II Nội dung nghiên cứu
A Mục đích nghiên cứu của đề tài
Với đề tài này, điều chúng tôi đặc biệt quan tâm là đưa đến những vấn đề lý luận hiện đại ứng dụng trong tình hình thực tiễn giảng dạy truyện ngắn “Rừng xà nu” Mong muốn đem đến những điều mới mẻ để khiến học sinh say mê và hứng thú khi học tác phẩm này Những phương pháp và biện pháp thích hợp sẽ khơi dậy rung động thẩm mỹ, đốt lên ngọn lửa say mê văn học trong tâm hồn thế hệ trẻ
B Đối tượng phạm vi nghiên cứu
Đối tượng: là học sinh khối 12
Phạm vi nghiên cứu: Chương trình ngữ văn lớp 12 THPT
C Phương pháp nghiên cứu.
- Qua giảng dạy trực tiếp ở các lớp, kết hợp kinh nghiệm giảng dạy của bản thân và đồng nghiệp
- Qua các đợt hoạt động chuyên môn trong nhóm hoặc tổ chuyên môn, trao đổi thống nhất về nội dung và cách soạn giảng, tiến trình lên lớp những bài khó, kiểm nghiệm qua thực tế giảng dạy
I Cơ sở lý luận của đề tài.
1 Nhà văn là người thai nghén sinh ra tác phẩm, là cha đẻ của tác phẩm, bởi vậy để hiểu rõ tác phẩm thì phải hiểu thi pháp của nhà văn Nguyễn Trung Thành được nhớ như nhà văn của Tây Nguyên Trong tác phẩm của Nguyễn Trung Thành luôn chất chứa chất thơ làm say lòng người Người đọc luôn bắt gặp
ở đây bút pháp trữ tình và anh hùng ca luôn luôn cất lên ở cung bậc cao, phù hợp với khung cảnh cuộc sống và con người được phản ánh
Cảm hứng trữ tình thấm đượm, giọng điệu đằm thắm sôi nổi, cảm xúc tinh
tế, ngọt ngào, cái nhìn lành - khỏe, trong trẻo, cách hành văn vừa phơi phới lại
Trang 4lắng sâu, và vẻ trang trọng giàu tính sử thi là những cung bậc khác nhau cùng thống nhất trong ngòi bút của Nguyễn Trung Thành
Về mặt chọn lọc chi tiết Nguyễn Trung Thành cũng đứng ở góc độ riêng Nếu như Phan Tứ hay Anh Đức bao giờ cũng đưa vào truyện của mình những chi tiết chân thực để cố gắng biểu hiện một cuộc sống với tất cả vẻ gồ ghề, gai góc của nó, thì trái lại, Nguyễn Trung Thành thường đi sâu vào những chi tiết giàu chất thơ, những gì đã xúc động tâm hồn nhà văn một cách mạnh mẽ Cảnh vật, con người và cuộc sống trong văn của Nguyễn Trung Thành bao giờ cũng đẹp, một vẻ đẹp huyền ảo như được tô điểm bằng những màu sắc lãng mạn, làm cho người đọc phải say sưa, ngây ngất
Sở trường của Nguyễn Trung Thành là miêu tả những nhân vật anh hùng với những nét khái quát cô đọng, hàm súc, tạo nên những hình khối lớn, những tính cách kiên cường Nguyễn Đăng Mạnh đã khẳng định vẻ đẹp độc đáo trong sáng tác nghệ thuật và quan niệm về con người của nhà văn Đó là quan niệm độc đáo về con người anh hùng “Nguyên Ngọc suốt đời đi tìm cái hùng - cũng là cái đẹp trong cảm quan thẩm mỹ của anh Đối với Nguyên Ngọc, đó là một nhu cầu
tự thân, một sự thôi thúc bên trong, thôi thúc của máu ” Một điều đặc biệt là tác giả có tài chọn lọc những chi tiết nhỏ, những chi tiết giàu tính tạo hình, và giàu chất thơ làm phong phú thêm tính cách nhân vật
2 Tây Nguyên là mảnh đất có nền văn hoá với nhiều truyền thuyết đẹp, với những mối quan hệ tốt đẹp giữa những con người và thiên nhiên “Sức mạnh,
sự hùng mạnh của núi đá cao lớn, sông dữ, rừng thẳm, của những cây đại thụ trường sinh, của muôn loài cầm thú cũng là sức mạnh, sự hùng dũng của con người Vẻ yêu kiều của mây nước, của trăm vạn loài chim trời, của sông suối, của gió rừng cũng là vẻ yêu kiều của con người” (Nguyên Ngọc) Thiên nhiên đẹp, hoang dại, con người thì kiêu dũng Đó là những con người sống giữa núi rừng bao la, họ yêu tự do, giàu sức sống, không chịu khuất phục những ràng buộc, những trói buộc bất công Tây Nguyên cũng là mảnh đất có nhiều truyền thuyết
Trang 5đẹp, mà nổi bật nhất là những truyền thuyết về lòng yêu nước chống giặc ngoại xâm Các dân tộc Tây Nguyên bao đời đánh giặc bảo vệ mảnh đất thiêng liêng của mình
Người con Tây Nguyên yêu nước thiết tha từ trong huyết quản của mình Tình yêu ấy bắt nguồn rất cụ thể, từ tình yêu con suối, cánh rừng, đường đi lối rẽ Người Tây Nguyên quyết tâm đấnh đuổi đến cùng kẻ đã tàn phá quê hương yêu dấu máu thịt của mình Đó chính là tình yêu nước lớn lao vĩ đại “Rừng xà nu” là một truyện ngắn trữ tình; là bài ca chủ nghĩa anh hùng cách mạng; là bài ca về chất sử thi hoành tráng
II Những phương pháp và biện pháp thích hợp để dạy - học tác phẩm
“Rừng xà nu” từ góc độ loại thể
1 Đọc diễn cảm với “Rừng xà nu” - một biện pháp thủ công đặc biệt
- Yêu cầu học sinh đọc kỹ văn bản trong sách giáo khoa tiến tới đọc diễn
cảm yêu cầu đọc đoạn đầu, đoạn mô tả cây xà nu với chất giọng ngọt ngào sâu lắng Phần sau, đặc biệt là đoạn kể chuyện của cụ Mết phải trầm hùng, hào sảng, ngân vang
- Gợi ý các em đọc tư lệu tham khảo cần thiết Chú ý trong tác phẩm có một số đoạn hay viết về hình tượng cây xà nu, có thể yêu cầu các em đọc nhiều lần, hoặc đọc thuộc
2 Vận dụng đan xen bốn phương pháp lớn trong giờ dạy - học “Rừng xà nu”
- Phương pháp đọc sáng tạo
Đối với học sinh, cái khó khăn lớn nhất là phải làm sao mà vượt qua được những yếu tố hữu hình của ngôn ngữ để nắm bắt được những yếu tố vô hình của tác phẩm như một chỉnh thể Vì vậy giáo viên phải vận dụng phương pháp đọc sáng tạo Đọc để nhận thức được nội dung tác phẩm, phong cách tác giả thể hiện trong tác phẩm Tác phẩm được dạy trong hai tiết, vì vậy giáo viên phải hướng dẫn học sinh đọc trước ở nhà Giáo viên phải làm rõ đâu là giọng kể, đâu là giọng
tả, đâu là giọng trần thuật, giọng đối thoại Việc đọc phải làm nổi lên được những
Trang 6cung bậc tình cảm của tác giả làm cho lời văn đọc lên lúc âm vang, lúc thiết tha sâu lắng Đọc làm sao để sống dậy được những tâm tư, tình cảm của nhân vật gửi đằng sau những câu chữ ngủ yên
- Sử dụng phương pháp gợi mở và biện pháp nêu vấn đề thông qua việc xây dựng hệ thống câu hỏi trong bài giảng để tạo bầu không khí văn chương Coi học sinh là bạn đọc sáng tạo, người giáo viên cần tôn trọng sự tiếp nhận của cá nhân học sinh, đồng thời khơi gợi tổ chức cho học sinh tự hoạt động để đến với tác phẩm một cách dê dàng
Trong khi giảng giáo viên cần sử dụng biện pháp nêu vấn đề Cơ chế của biện pháp này là: Giáo viên đặt câu hỏi - học sinh tri giác - giáo viên tổ chức quy trình giải quyết Muốn tạo được tình huống có vấn đề phải xây dựng được một hệ thống câu hỏi có vấn đề (chứa đựng những mâu thuẫn, trong nhận thức đánh giá) Khi sử dụng phương pháp này giáo viên cần hướng dẫn học sinh giải quyết vấn
đề một cách đầy đủ, chính xác bằng hình thức câu hỏi gợi mở
- Phương pháp giảng bình: Giảng bình đã trở thành một bí quyết trong giảng văn, khiến giờ giảng văn trở nên hứng thú mang màu sắc cảm xúc và văn học rõ rệt
- Phương pháp nghiên cứu cần được vận dụng nhằm giúp học sinh hình thành và rèn luyện năng lực hoạt động tư duy sáng tạo tuy nhiên do thời gian có hạn, phương pháp này chỉ nên thực hiện dưới dạng những bài tập ở nhà hoặc trong buổi ngoại khóa
- Phải có sự đan xen của các phương pháp
3 Xây dựng hệ thống câu hỏi
Chú ý câu hỏi hình dung tưởng tượng, giảm câu hỏi phát hiện Câu hỏi
hướng vào ba hình tượng: rừng xà nu, cụ Mết, tnú và dân làng Xô man, Tnú và hình tượng đôi bàn tay đẫm chất sử thi Ngoài ra, các câu hỏi nên hướng vào các hình tượng nghệ thuật, các chi tiết nghệ thuật độc đáo, đặc sắc của tác phẩm
Trang 7Câu hỏi 1: Em hãy đặt cho tác phẩm một cái tên khác và lý giải tại sao
tác giả lại đặt tên là “Rừng xà nu”?
Dự kiến trả lời:
Tên khác: “Làng Xô Man” hay “Cuộc đời Tnú” thì có thể gây cảm giác cụ thể hơn nhưng sẽ mất đi sức khái quát, sự gợi mở Mặt khác những nhan đề ấy không nêu được tinh thần của tác phẩm, không thể hiện được đây là truyện ngắn trữ tình Vì thế với cách đặt tên “Rừng xà nu” nó không chỉ ghi nhận tâm hồn tình cảm của tác giả mà hơn cả, nó còn hàm chứa toàn bộ vẻ đẹp của tác phẩm,
vẻđẹp của một thế giới sinh động, ngân vang nồng căng sự sống
Câu hỏi 2: Cảm nhận của em về không khí chiến tranh trong tác phẩm?
Dự kiến trả lời:
- Ngay từ đầu tác phẩm, Nguyễn Trung Thành đã mở đầu bằng câu văn chắc nịch: “Làng ở trong tầm đại bác” Câu văn báo trước một sự hủy diệt bạo tàn, khốc liệt
- Cảnh rừng xà nu bị tàn phá trong phần đầu tác phẩm (chi tiết cụ thể)
Câu hỏi 3: Qua việc miêu tả đó tác giả đã cho thấy một hiện thực gì nơi
đây? Em liên tưởng đến phẩm chất gì của dân làng Xô Man?
Dự kiến trả lời:
Làng phải đối mặt với đồn giặc, phải chấp nhận sự đối đầu, thử thách, hy sinh và trong đấu tranh sẽ bộc lộ toàn bộ sức mạnh tiềm tàng: kiên cường, bất khuất, sức sống mãnh liệt
Câu hỏi 4: Nếu như cây tre đối với người miền Bắc không chỉ là người
bạn thân thiết mà tre còn “giữ làng, giữ nước, giữ mái nhà tranh, giữ đồng lúa chín” Có thể nói như thế với cây xà nu đối với dân làng Xô Man?
Dự kiến trả lời:
- Cây xà nu gắn bó với con người và cuộc sống dân làng
+ Xà nu có mặt trong đời sống hàng ngày như tự ngàn đời nay của dân làng: “rừng xà nu ưỡn tấm ngực lớn của mình ra che trở cho làng”; ngọn lửa xà
Trang 8nu trong mỗi bếp, trong đống lửa nhà ưng tập hợp dân làng, ngọn đuốc xà nu cháy sáng soi những đoạn rừng đêm, khói xà nu làm tấm bảng cho Tnú và Mai học chữ
+ Xà nu tham dự vào những sự kiện quan trọng của cuộc sống chống Mĩ: ngọn đuốc xà nu cháy sáng trong tay cụ Mết và tất cả dân làng vào rừng lấy dáo mác đã giấu kỹ, chuẩn bị cho cuộc nổi dậy, và đêm đêm làng Xô Man thức dưới ánh đuốc xà nu, mài vũ khí; giặc đốt hai bàn tay của Tnú bằng giẻ tẩm nhựa xà nu ; cũng ngọn lửa từ những đuốc xà nu soi sáng rực cái đêm cả làng nổi dậy, soi rõ xác mười tên lính giặc bị giết ngổn ngang quang đống lửa lớn giữa làng + Xà nu chứng kiến sự giác ngộ, sự hy sinh thầm lặng, lòng dũng cảm, ý chí quật khởi của dân làng Xô Man: ánh lửa xà nu soi sáng lời dặn của anh Quyết
“người còn sống thì phải chuẩn bị vũ khí, sẽ có ngày dùng tới ” Lửa xà nu thử thách ý chí cũng như lòng dũng cảm của Tnú “không có gì đượm bằng nhựa xà
nu Lửa bắt rất nhanh Mười ngón tay đã thành mười ngọn đuốc” lòng căm thù cháy giần giật như nhựa xà nu bén nhạy để “bàn tay hận thù”, thành “bàn tay trả thù”
Câu hỏi 5: Việc chọn cây xà nu để miêu tả nhiều lần và làm phông nền
trong tác phẩm có tác dụng gì?
Dự kiến trả lời:
Hình tượng cây xà nu tạo nên vẻ đẹp hùng tráng, chất sử thi lãng mạn cho câu chuyện về làng Xô Man kiên cường, là một sáng tạo nghệ thuật đặc sắc của Nguyễn Trung Thành Với hình tượng này, nhà văn đã thể hiện không gian nghệ thuật rộng, phản ánh được bức tranh hoành tráng của cuộc kháng chiến của nhân dân Tây Nguyên Làm nền cho câu chuyện mang vẻ đẹp trữ tình, chất thơ nhưng cũng mang đậm chất anh hùng ca
Câu hỏi 6: ấn tượng sâu sắc nhất về nhân vật cụ Mết
Dự kiến trả lời:
- Là nhân vật tượng trưng cho lịch sử, cho truyền thống của dân làng:
Trang 9+ Ông cụ mang một vẻ đẹp cường tráng, trong tư thế kiêu dũng “ngực căng như một cây xà nu lớn ”, mang vẻ đẹp như ta đã bắt gặp trong huyền thoại Đam San
+ Ông cụ còn mang một sức mạnh tinh thần và vẻ đẹp về phẩm chất: là cầu nối giữa quá khứ với hiện tại, và mở ra tương lai “Nhớ lấy, ghi lấy ” Cụ từng khẳng định “cán bộ là Đảng ”
Câu hỏi 7: Em biết được câu chuyện về cuộc nổi dậy của dân làng Xô
Man và số phận, cuộc đời Tnú qua ai? Lời kể và không gian áy có tác dụng gì?
Dự kiến trả lời:
Xuất hiện qua lời kể của cụ Mết, qua sự hồi tưởng của một già làng, trong
sự chiêm ngưỡng của người nghe Câu chuyện được kể trong một đêm thiêng liêng, ngoài nhà Ưng lấm tấm một trận mưa đêm, trong nhà một đống lửa lớn được bốc lên, xung quanh dân làng nín lặng lắng nghe, giọng cụ Mết trang nghiêm Lời kể và không gian ấy khiến cho câu chuyện về Tnú trở thành truyện của lịch sử, của buôn làng, truyện của truyền thống Tnú đã trở thành niềm tự hào của dân làng
Câu hỏi 8: Qua câu chuyện đó em hãy hình dung lại con đường giác ngộ
cách mạng của Tnú?
Dự kiến trả lời:
- Hoàn cảnh xuất thân: Tnú có một tuổi thơ nghèo khổ, là đứa con của làng
Xô Man “cha mẹ nó mất sớm, làng Xô Man này nuôi nó ” Tnú đã tiếp nối truyền thống của làng như một lẽ tự nhiên, và còn làm rạng rỡ thêm truyền thống ấy
+ Lúc dân làng bị giặc khủng bố, Tnú là người hăng nhất đưa cơm cho cán bộ
+ Tnú có quyết tâm cao khi học chữ; không nhớ được mặt chữ Tnú lấy đá đập vào đầu cho nhớ chữ - quyết tâm học chữ đã biểu hiện cho một quyết tâm hướng tới lý tưởng
Trang 10+ Biểu hiện của phẩm chất gan dạ dũng cảm: “Đi rừng Tnú xé rừng mà đi, bơi qua sông chọn chỗ nước mạnh ” Bị giặc bắt, tra tấn dã man, chúng hỏi cộng sản ở đâu? Tnú đặt tay lên bụng mà nói “cộng sản ở đây này”
- Lớn lên: Tnú đi làm cách mạng, vượt lên bi kịch cá nhân:
+ Vượt ngục trở về cùng dân làng chuẩn bị vũ khí đánh giặc - nhưng cũng
là lúc bi thương nhất khi vợ anh - Mai bị giặc bắt tra tấn trước dân làng Tnú tận mắt chứng kiến, đôi mắt anh như hai cục lửa lớn, anh nhảy xổ vào bọn lính, dang hai cánh tay chắc như hai cánh lim ôm lấy mẹ con Mai
+ Tnú không cứu được vợ con, bản thân anh bị giặc bắt, đốt 10 đầu ngón tay bằng giẻ tẩm nhựa xà nu
+ Anh ra đi lực lượng, “bàn tay hận thù” đã thành “bàn tay trả thù”
Câu hỏi 9: Tại sao Tnú có sức mạnh về thể chất, có lòng dũng cảm, sự
gan góc cùng tình thương yêu vô hạn với vợ con mà không bảo về được vợ con
và bản thân anh thì bị bắt, bị đốt 10 đầu ngón tay? Hình ảnh về bàn tay Tnú bị đốt cháy gợi cho em suy nghĩ gì?
Dự kiến trả lời:
Hình ảnh đó không chỉ tố cáo tội ác man rợ của kể thù mà còn nêu lên một chân lý sâu sắc, đau đớn: Khi Tnú chưa có vũ khí trong tay thì thứ nhựa thấm đượm của núi rừng Tây Nguyên cũng thành ngọn lửa hủy diệt bàn tay vun xới cho cây
Câu hỏi 10: Nhận xét về nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vât Tnú?
Dự kiến trả lời:
- Ngôn ngữ trang trọng để xây dựng nhân vật đẹp đến mức lý tưởng, đẹp
nhất là chủ nghĩa anh hùng cách mạng
- Dùng những hình ảnh ấn tượng và biểu tượng: Hình ảnh bàn tay gợi ra những chặng đường đời của nhân vật vừa gợi ra những nét phẩm chất cụ thể; đó
là bàn tay nuôi dấu cán bộ, bàn tay cầm phấn viết chữ, bàn tay lấy đá đập vào đầu