Có dòng h thiên vào vãn ch ng ki u.
Trang 164 Di n đàn xã h i h c Xã h i h c S 4 (52), 1995 Chung quanh ch đ :
Xã h i h c gia đình
Vai trò c a gia t c trong s phát tri n v n hóa dân t c
NGUY N ÌNH CHÚ
1 H n là m i ng i Vi t Nam có hi u bi t hôm nay khi ngh v đ t n c th k XXI, đ u mong c hai đi u l n nh t: m t là giàu có trên c s phát tri n kinh t hàng hoá, phát tri n khoa h c k thu t theo con đ ng hi n đ i hóa và công nghi p hóa tiên
ti n Hai là xây d ng nh ng tr c h t là gi v ng đ c m t đ i s ng v n hóa, tinh th n,
đ o lý, dù có là hi n đ i đ n đâu, c ng ph i d a trên truy n th ng v n hóa, tinh th n,
đ o lý đã đ c vun đ p, ch n l c k t tinh trong su t quá trình d ng n c, gi n c,
c u n c c a dân t c.
Trong th c t , ng và Nhà n c Vi t Nam ta đã có nhi u ch tr ng, bi n pháp, ngh quy t phát tri n đ t n c nh m th a mãn hai đi u mong c cháy b ng trên đây
Nh ng c ng trong th c t , hi n t ng không hài hòa, vênh nhau, ch y theo phát tri n kinh t mà coi nh v n hóa, tinh th n, đ o lý, đ n m c làm cho nhi u ng i Vi t Nam
có l ng tri l ng tâm ph i b n kho n, suy ngh , th m chí là xót xa, c ng là s th t Cái
s th t n y đã đi đôi v i cái s th t là trên ph ng di n xây d ng, phát tri n v n hóa, tinh th n, đ o lý Vi t Nam theo yêu c u đi lên trong th k XXI, không ít nh ng v n đ
l n v quan ni m, v nh n th c, trong đó có v n đ qu n ni m, nh n th c đ i v i v n hóa, đ o lý truy n th ng ch a đ đ t ng minh c n thi t.
Có th nói, chúng ta đã không sa vào ch ngh a prolecul trên ph ng di n v n hóa,
nh ng s h n ch trong trình đ nh n th c, trình đ khoa h c nhân v n, k c tinh th n
t mãn, t kiêu vô s n ( đi u mà Lê nin đã phê phán mãnh li t) đó đây, ít nhi u, không
ph i là không c n tr s c phát tri n c a dân t c theo yêu c u c a hi n t i và t ng lai.
V n đ đ c nêu ra trong bài vi t nh này, chính là xu t phát t m t v n đ l n, r t chi là l n nh v y.
Trang 2Xã h i h c 65
2 Nói đ n vai trò c a gia t c, hay là dòng h , trong s phát tri n v n hóa dân t c không th không nói đ n v n đ gia t c, dòng h , m t v n đ qu đã r t c nh ng v n là v n đ m i trong
đ i s ng quan ni m, đ i s ng tinh th n, đ i s ng v n hoá c a ng i Vi t Nam hôm nay và mai sau đây, không ph i là không có s tranh ch p c a ng i Vi t Nam v quan ni m trong vi c xây d ng phát tri n cu c s ng, phát tri n xã h i Ng i vi t bài này cách đây ba n m đã có bài
vi t nhan đ "V n đ dòng h t nh ng nét chung đ n m t tr ng h p c th : h C ng Qu c công Nguy n Xí t i Nghi L c, Ngh An"* trong đó có nh ng ý t ng c b n nh sau: trong s
s ng Vi t Nam, t nh ng n m g n đây, khuynh h ng tr v v i c i ngu n, trong đó có s tr
v v i dòng h , c ng c l i dòng h có ý ngh a chân chính, c n thi t nh ng không ph i là không có m t trái c a v n đ , là m t s th t n i c m Có hi n th c đó là vì dòng h là m t trong nh ng ph ng di n quan tr ng và có l ch s lâu đ i trong s s ng con ng i, ch ng riêng
gi n c la mà là v i nhân lo i t khi có gia đình và ti n trình v n minh hóa
Cho đ n nay, con ng i t n t i trên trái đ t tr c h t v i t cách m t th c nh cá nhân mang tính nguyên h p gi a hai y u t t nhiên và xã h i Riêng v tính xã h i thì con ng i
đã t n t i thông qua các hình thái c ng đ ng c b n t g n đ n xa, t h p đ n r ng là: gia đình, gia t c, làng xóm, đ a ph ng, xã h i (v i nhi u hình th c c ng đ ng b ph n mang tính
l ch s c th ), dân t c (mà tr c đó là b t c, th t c), qu c t (v i nhi u hình th c mang tinh
l ch s c th c a th gi i) Trong h th ng hình thái c ng đ ng nói trên, gia đình (famille) là
th c th ít nhi u còn g n v i y u t t nhiên sinh h c, v i huy t t c Còn gia t c, nh t là đ i gia
t c (grande famille), thì không g n v i tính t nhiên sinh h c n a nh ng v n có ngu n g c huy t th ng m c dù theo th i gian nó s nh t d n đi t i m c không còn gì dù r ng v m t tâm
lý không ph i là không v ng đ ng m t cái gì đó g i là huy t th ng Và đây là nét khu bi t dù
ít dù nhi u gi a gia t c v i các hình thái c ng đ ng mang tính xã h i đ n thu n khác nh giai
c p, nghi p đoàn, ph ng h i, k c dân t c m c dù trong m t dân t c có gi ng nòi chung Gia t c đã có qui lu t hình thành, t n t i, v n đ ng, phát tri n, th ng tr m, th nh suy, suy
th nh, có quan h t i v n m nh c a làng xã, c a khu v c, c a dân t c trên m i lãnh v c kinh t ,
xã h i, l ch s , v n hóa, đ o đ c và hi n gi thì ch a th hình dung r ng m t ngày nào đó, trong s s ng c a đ t n c, s không còn hi n t ng gia t c, dòng h
Cho nên, đúng là mu n nh n th c đ y đ , sâu s c cu c s ng Vi t Nam, v n hóa Vi t Nam, trong l ch s dã đành, mà c trong hi n t i và t ng lai, không th b v n đ dòng h , v n đ gia t c Ti c r ng, m t th i Khoa h c Xã h i Vi t Nam đã l đãng, n u không mu n nói là b qua, và cho đ n hôm nay, có l c ng ch a chú ý đúng m c v n đ dòng h trong công cu c xây
d ng và phát tri n đ t n c
3 V y thì vai trò c a gia t c (dòng h ) trong s phát tri n c a v n hóa dân t c là nh th nào?
66 Di n đàn…
Trang 33 1 V n hóa tr c h t là s n ph m cá nhân, đ c bi t là cá nhân l i l c ví nh : Nguy n Trái, Nguy n B nh Khiêm, Lê Quí ôn, Lê H u Trác, Nguy n Du, Cao Bá Quát, Nguy n ình Chi u, Nguy n Tr ng T , Phan B i Châu, H Chí Minh, ào Duy Anh, ng Thai Mai, Cao Xuân Huy và T đó mà có v n hóa c a m t làng xã, ví nh v n hóa c a làng Tiên i n, v n hóa làng Tr ng L u, v n hóa làng Xuân H , Xuân Li u, v n hoá làng Qu nh ôi x Ngh (bao g m c Ngh An và Hà T nh) và nhi u, nhi u làng xã khác đã t ng n i ti ng trên
đ t n c ta kh p Nam Trung B c; v n hóa m t vùng, m t x (t c là không gian đã r ng l n
h n làng xã) ví nh v n hóa S n Nam, v n hóa Kinh B c, v n hóa x Thanh, v n hóa x Ngh ,
v n hóa x Hu , v n hóa x Qu ng, v n hóa ng Nai… và…: v n hóa c a các t c ng i trong đ i gia đình Vi t Nam ví nh v n hóa M ng, v n hóa Thái, v n hóa Tày Nùng, v n hóa Tây Nguyên, v n hóa Kh mer Nam B , v n hóa ng i Chiêm, v.v và cu i cùng là v n hóa
Vi t Nam, v n hóa dân t c
Có l lâu nay, khi nói đ n di n m o, nói đ n c c u c a n n v n hóa Vi t Nam, ch y u, các nhà v n hóa h c Vi t Nam ch m i nh n th c nó thông qua các ph m trù, các khái ni m v n hóa v a k trên mà quên đ ít ra c ng là coi nh cái g i là v n hóa c a dòng h trong khi chính
nó c ng là m t th c th v n hóa có vai trò r t l n, n u không mu n nói là ít nhi u c ng mang tính ch t ch công trong s nghi p xây d ng và phát tri n v n hóa dân t c V n hoá dòng h
m i đ u là n m trong ph m vi v n hóa làng xã và là v n hóa ch l c c a làng xã, vì b t c làng xã nào đã n i ti ng là m t làng v n hóa, nh t thi t ph i xu t hi n, ph i c s n i lên v n hóa c a m t ho c vài dòng h mà s ra đ i có th s m mu n khác nhau nh ng cùng đua nhau, kích thích l n nhau trong phát tri n B c đ u là nh v y, nh ng sau đó trên con đ ng phát tri n dòng h , nh t là nh ng dòng h , nh ng gia t c th nh t ng th v n hóa c a dòng h , c a gia t c đã v t ra kh i khuôn kh v n hóa làng xã, đ v n t i t m vóc v n hóa x , vùng, và
ti p n a là v n hóa dân t c
Theo dõi quá trình hình thành v n đ ng, phát tri n c a m t s dòng h x Ngh ví nh h Nguy n Tiên i n, h Phan Huy Th ch Hà, h Hoàng Xuân c Th , h inh Nho
H ng S n, h Nguy n c, h inh V n Nghi L c, h ng, h Cao Di n Châu, h H
Qu nh L u và tìm hi u m t s dòng h thu c x B c ví nh h Ngô Thanh Oai (Hà Tây), h ng Xuân Th y (Nam Hà), h Ph m L ng ng (H i D ng) và , dù là s
ki n, c ng đã th y khá rõ cái qui lu t v a nói trên Và theo đu i cho t n cùng thì còn th y ít nhi u có hi n t ng v n hóa dòng h đã lan ra kh i ph m vi v n hóa dân t c đ có m t trong
n n v n hóa n c này n c khác (Ví d : Pháp, M , Canada, Úc ), ngh a là đã v n t i ph m
vi th gi i Cái g i là v n hóa c a ng i Vi t n c ngoài, rõ ràng là c liên quan r t l n đ n
v n hoá dòng h trong ph m vi v n hóa dân t c mà trong chính sách phát tri n toàn di n đ t
n c c a Nhà n c ta đã và đang tích c c khai thác
3.2 Nói đ n v n hóa c a m t dòng h , d th ng s ngh đ n truy n th ng, đ n trình đ h c
v n, mà h c v , b ng c p d i các ch đ thi c c a các hình thái xã h i đã là tiêu chí d th y
và không ph i là không chu n xác; d th ng s ngh đ n các sách v bao g m các lo i thu c
v v n ch ng, kh o c u, h c thu t, ngh thu t c a các cá nhân thu c dòng h A ho c B, ho c
C này khác đã đ l i cho đ t n c Nh ng th c ra,
Xã h i h c 67
Trang 4cái g i là v n hóa c a m t dòng h , m t gia t c không ch là s th hi n theo nh ng tiêu chí, theo thành ph m v n hóa nh th mà quan tr ng h n còn là s xây d ng đ i s ng tinh th n,
đ o đ c mang tinh truy n th ng c a dòng h , k c truy n th ng giáo d c bao g m giáo d c
đ o đ c và giáo d c v n hóa, truy n th ng tín ng ng, đây là truy n th ng th ph ng, tri ân tri đ c c a t tiên, ông bà, cha m ; truy n th ng đoàn k t gia t c v n có y u t tâm lý huy t
th ng nâng đ lâu dài, truy n th ng coi "gi t máu đào h n ao n c lã" Cái g i là gia đ o, gia phong, gia th , gia truy n, gia hu n v n đ c coi là thiêng liêng trong n p s ng c a ng i
Vi t Nam x a, không ch là chuy n c a m t ti u gia đình, mà ít nhi u còn là chuy n c a m t gia đình, m t gia t c, m t dòng h Và nh trên đã nói, chính nh ng th đó là thành t quan
tr ng b c nh t c a vãn hóa dòng h Có thành t đó làm n n m i t o ra truy n th ng h c v n, truy n th ng đ u đ t, có h c v l ng danh cho dòng h
3.3 V n hóa c a dòng h trong l ch s đã hình thành và v n đ ng theo qui lu t v i nh ng nét ch y u nh sau: tr c h t ph i có s đ t kh i cá nhân và cá nhân đ t kh i này ph i có s c gây nh h ng, t a sáng, gây kích thích trong dòng h , tr c khi v i làng xã, và mu n gây nh
h ng m nh, trong xã h i c , cá nhân này th ng đã ph i đ c phong ki n hóa, quí t c hóa
T t nhiên trong th c t muôn màu muôn v , có tr ng h p đã có cá nhân đ t kh i nh ng ch a
k p gây nh h ng thì đã qua đ i và sau đó không còn ai n i dõi đ t o ra truy n th ng v n hóa cho dòng h Có tr ng h p có cá nhân đ t kh i nh ng không đi theo con đ ng phong ki n hóa, quí t c hóa, mà v n gây nh h ng, t o truy n th ng b ng con đ ng dân dã Nh ng dòng
h có truy n th ng v n ngh dân gian là thu c tr ng h p này D nhiên lo i v n hóa gia t c này đã t ng ch u s lép v so v i lo i v n hóa gia t c nói trên và c ng ít đ c dân t c hoá,
qu c gia hóa v thành t u Con đ ng phát tri n v n hóa đi đôi v i s quí t c hóa c a các dòng
h c ng đã không hoàn toàn đ ng nh t v i nhau B i có tr ng h p v a phát tri n v n hóa v a quí t c hóa Có tr ng h p vi quí t c hóa mà b hao h t th m chí là tiêu vong truy n th ng v n hóa và nh th , s không còn là dòng h có v n hóa dòng h n a
Ngày nay, n u chúng ta còn ch p nh n hi n t ng v n hóa dòng h thì h n c ng ph i ch p
nh n c qui lu t v n đ ng c a nó nh v a nói m c dù không g i đó là phong ki n hóa, qui t c hóa Nói cho khách quan, đây không ph i là s quý t c hóa theo ki u phong ki n nh ng v n là
s "quí t c hóa" theo ki u hi n đ i S giàu có và th l c gi a xã h i là n i dung c t lõi c a b t
c lo i hình quí t c nào V n m nh v n hóa c a các dòng h trong l ch s c ng đã không đ ng
đ u Có dòng h t ng l ng danh v n h a th i đ i phong ki n nh ng đ n th i thu c Pháp b sa sút, đ n nh không còn gì, ho c còn nh ng không đ s c gây thanh danh
x Ngh , các h H Qu nh L u, h ng Di n Châu, h inh V n, h Nguy n Th c Nghi L c, h Phan S Thanh Ch ng, h Nguy n Tiên i n - Nghi Xuân Ph i ch ng
là thu c tr ng h p này Có dòng h l i có đ b n, h u nh th nào v n có nh ng g ng m t
v n hóa có t m c khu v c, k c qu c gia Ph i ch ng, h Nguy n… Chi Can L c, h Phan Huy Th ch Hà, h ng Thanh Ch ng, h Nguy n c Nghi L c… là thu c tr ng
h p sau Khuynh h ng n i dung phát tri n trong v n hóa dòng h c ng không đ ng đ u Có dòng h thiên vào vãn ch ng ki u
Trang 568 Di n đàn
nh h Nguy n Tiên i n Nghi Xuân, h Nguy n Huy Can L c, h Nguy n c
Nghi L c… (h Nguy n c thu c xà Nghi Trung, Nghi L c hi n có kho ng g n ch c h i viên h i nhà v n Vi t Nam, ngoài ra còn nhi u ng i không là h i viên nh ng tài n ng v n
ch ng không thi u) Có dòng h thiên vào khoa h c t nhiên, k thu t ví nh h Nguy n
C nh ô L ng, h Hoàng Xuân c Th
T t nhiên khuynh h ng v n hóa c a dòng h trong s phát tri n đã liên quan m t thi t t i các b c ti n c a v n hóa dân t c cho nên, bên c nh thiên h ng v n hóa riêng, còn có s đa
d ng hóa khuynh h ng v n hóa trong n i b m t dòng h h Nguy n c (Nghi L c) không ph i không có nh ng ng i n i lên v khoa h c k thu t
C ng c n nói thêm v m i quan h gi a các dòng h trên ph ng di n v n hóa c a vùng,
tr c h t là qua quan h thông gia, quan h n i ngo i c a các nhà v n hóa ã có tr ng h p
có s chuy n d ch nh h ng v n hóa t h này sang h kia do vai trò c a nàng dâu đ r i sinh
h con cháu đã làm nên truy n th ng và hóa cho phía h nhà ch ng D nhiên, nàng dâu này
ph i là ng i thông minh, mang đ c cái gien di truy n v v n hóa c a chính dòng h mình đ đem v cho nhà ch ng
4 Nh ng s phân tích, đ c bi t là d n ch ng trên đây còn là đ n gi n, th m chi là thô s (ph n d n ch ng ch y u m i thu c x Ngh ), nh ng thi t t ng c ng đã đ rõ m t đi u là: trên đ t n c Vi t Nam ngàn đ i và thân yêu này, dòng h đã có m t vai trò quan tr ng trong
s phát tri n v n hóa dân t c V y thì hôm nay và mai sau, trên con đ ng phát tri n đ t n c, trong đó c s phát tri n v n hóa dân t c theo yêu c u k t h p truy n th ng và hi n đ i, thì x
lý v n đ vai trò c a v n hóa dòng h nh th nào là t i u?
4 1 Tr c h t ph i th y th c ti n cu c s ng bao gi c ng cao h n, m nh h n lý thuy t V
lý thuy t, cho đ n hôm nay, v n đ vai trò c a dòng h đ i v i s phát tri n v n hóa c a đ t
n c, nói chung ch a đ c đ t ra và có đ t ra thì c ng không d gì có s th ng nh t, s t ng minh ngay Nh ng trong th c ti n c a đ t n c hôm nay, s tr i d y c a v n đ v n hóa dòng
h trên c hai ph ng di n ý th c và hành đ ng, dù là tr ng thái còn l t , đ n gi n, v n là s
th t mà nh ng ng i có trách nhi m v v n hóa c a đ t n c không th không bi t đ n
Trên Vô tuy n truy n hình Vi t Nam đã đ a tin - c nh các v t c tr ng cùng gia t c t
ch c liên hoan thao gi i th ng cho con cháu h c gi i trong ni m hân hoan, đ y xúc đ ng Và
ai dám b o r ng bu i liên hoan trao gi i th ng này cho con cháu trong dòng h là kém tác
d ng so v i bu i l phát ph n th ng tr ng h c Có h đã l p qu khuy n h c nh m tài tr khuy n khích nh ng con cháu thông minh ham h c mà nghèo Có tr ng h p, trong quy khuy n h c này có ph n đóng góp khá l n c a bà con trong gia t c đã ra s ng n c ngoài
R i ra, các hi n t ng nh tu t o, d ng m i nhà th , xây l ng m t tiên, biên so n l i gia ph ,
c ng c ngày h i t t không ph i là không có ý ngh a hun đúc l i đ phát tri n gia t c nói chung và v n hóa gia t c nói riêng
Trang 6Xã h i h c 69
4.2 Tr c th c ti n đang có chi u phát tri n nh th , ph i ch ng là Nhà n c ta, tr c
h t là c quan có ch c n ng đi u khi n ch đ o khoa h c xã h i, v n hóa c n có s ti n hành nghiên c u khoa h c v v n đ dòng h nói chung, v n đ vai trò v n hóa c a dòng
h nói riêng m t cách th c s nghiêm túc, đ t đó có chính sách thích đáng và ch đ ng
tr c v n đ mà cu c s ng đã đ t ra.
Khoa h c v v n đ đòng h nói chung, v n hóa dòng h nói riêng h n là có nhi u đi u
ph i quan tâm, nh ng ta ph i quan tâm nh ng v n đ sau đây: qui lu t hình thành và t n
t i c a các gia t c; các hình th i gia t c đã t ng có m t Vi t Nam t x a t i nay (trong
ph m vi ng i Kinh và các dân t c ít ng i); n i dung thi t ch v t ch t và tinh th n mang tính xã h i trong các lo i hình gia t c đã t ng t n t i và di n bi n trong l ch s ; m i quan h gi a các gia t c v i nhau, gi a gia t c v i làng xã, v i: m t vùng, v i dân t c; m i quan h gia t c m t s gia t c có liên quan t i n c ngoài (ví nh v i Trung Hoa); m i quan h gia t gi a ng i Vi t hi n trong n c và n c ngoài; th c tr ng c a v n đ gia t c hi n nay trên đ t n c; v trí, vai trò và các chính sách c n thi t, h p lý trong vi c khai thác, t n d ng vai trò c a dòng h trong công cu c phát tri n kinh t xã h i, giáo d c,
v n hóa hi n nay và lâu dài c a đ t n c …
Nói riêng v lãnh v c v n hóa thì đó là các v n đ : l ch s v n hóa c a các dòng h
Vi t Nam x a trong ph m vi ng i Kinh và các dân t c ít ng i; qui lu t hình thành v n
đ ng c a v n hóa các dòng h có truy n th ng v n hóa; m i quan h giao l u v n hóa gi a các dòng h có truy n th ng v n hóa; gi a v n hoá dòng h v i v n hóa làng xã, v n hóa vùng, v n hóa dân t c; đ ng h ng và các chính sách khai thác v n trò c a v n hóa dòng
h nh m xây d ng phát tri n v n hóa chung c a đ t n c hi n nay và mai sau đây,
tr ng tâm là nghiên c u nh ng v n đ thu c v v n hóa c a dòng h , nh ng không th không nghiên c u nh ng v n đ thu c dòng h nói chung.
Trên đây là nh ng ý ki n có suy ngh nh ng xin đ c coi nh là b c đ u và có tinh
ch t g i ý Mong đ c trao đ i và ch b o thêm.
Ph n và gi i ch c n ng giáo d c
c a thi t ch gia đình hi n nay
NG THANH LÊ
S b t bình đ ng nam n đ a đ n đ a v đ c tôn c a nam gi i trong ch c n ng giáo d c
c a thi t ch gia đình truy n th ng Trên l nh v c giáo d c gia đình, tính ch t
Trang 770 Di n đàn…
b t bình đ ng nam n th hi n nhi u bình di n: l c l ng ch trì giáo d c, đ i t ng giáo d c, n i dung và
ph ng pháp giáo d c
S sách x a kia c ng có nói đ n vai trò ng i m trong giáo d c con cái nh ng "quy n huynh th ph v n là
đ c tr ng c b n c a giáo d c gia đình truy n th ng n c m t d n ch ng: các tác ph m Gia hu n (theo trong danh m c c a Vi n Hán Nôm th ng kê n m 1990 có kho ng 40 tác ph m) đ u là c a tác gi nam gi i Khái ni m
"T gia" trong "T gia n i tr " c a ng i ph n không có n i hàm nh khái ni m T gia c a nam gi i trong h
th ng các khái ni m "Tu thân T gia Tr qu c Bình thiên h " Quy n uy giáo d c trong cu c s ng gia đình thu c
v nam gi i
S đ c chi m đó xu t phát t quan đi m phân bi t nam n trên l nh v c kh n ng (trí tu , tài n ng) Do đó,
n u v n d ng các khái ni m cha m sinh h c và cha m xã h i có th k t lu n trong xã h i truy n th ng, ch y u
ng i m gi v trí ch c n ng sinh h c - "b n n ng làm m " nh ng i ta th ng nói Ng i ph n x a kia c ng
nh tr th , h không đ c ch p nh n nh m t nhân cách đã tr ng thành, h ph i ti p nh n s giáo d c t phía nam gi i, ng i cha và ng i ch ng:
…Nhân khi l nh lúa vào qu c ng Làm bài châm d y v nh con
(Ph châm ti p lãnh)
…D y v t thu m i v làm dâu.
…Ch r ng giáo ph s lai,
V y nên tr c ph i có l i khuyên r n.
(T gia phú)
Do v y, ng i ph n không th là m t l c l ng ch trì giáo d c trong gia đình truy n th ng
*
* * Ngày nay, vai trò ng i m trong giáo d c con cái là m t nhân t m i m có tính ch t cách m ng S gi i phóng ph n trên bình di n xã h i đã đ a đ n s gi i phóng ph n trên bình di n gia đình Ng i ph n ngày nay - k c ph n nông dân - đã tham gia vào công vi c qu n lý, t ch c đ i s ng tinh th n c a gia đình trong đó
có v n đ giáo d c con cái, c ng nh h là l c l ng tham gia giáo d c xã h i H n th n a, m t s c p h c, h còn là l c l ng ch đ o S bi n đ i v trí, ch c n ng c a ng i ph n , ng i m trong giáo d c gia đình nh
v y bao hàm nhi u giá tr có ý ngh a phát tri n ng riêng góc đ giáo d c h c mà nói, chúng ta có th nh n
th y s phân bi t nam n trong ch c n ng giáo d c c a thi t ch gia đình truy n th ng đã khi n b n thân công tác giáo d c tr nên không cân đ i, không hài hòa, không hoàn ch nh Trong giáo d c gia đình, tính ch t thiên v duy lý c a ng i b /nh t thi t ph i có s b sung c a đ c đi m thiên v tình c m c a ng i m (Có th nói r ng
ra m t v n đ khác: ngoài xã h i s thành l p riêng bi t tr ng nam sinh và tr ng n h c ch có ý ngh a nh là
m t giai đo n t t y u trong quá trình dân ch hóa, hi n d i hóa h c đ ng C ng nh trong gia đình, s hòa
nh p nam n trong nhà tr ng t o nên tính ch t hài hòa, cân đ i, hoàn ch nh c a thi t ch giáo d c xã h i)
Trang 8Xã h i h c 71
Ng i ph n ngày nay còn có nhi u đi u ki n thu n l i đ th c hi n đ c trách nhi m xã h i
m i m đã đ c xã h i giao phó Tuy t đ i b ph n ph n đã đ c đào t o v các ph ng di n tri th c khoa h c, v n hóa, ngh nghi p Ng i ph n đã đ c trang b m t trình đ v n hoá
nh t đ nh đ có th có kh n ng th c hi n công tác giáo d c gia đình Hi n t ng "n hóa ngành
s ph m" đã khi n m t s l ng l n ph n tr thành "Ng i m - Giáo viên" có r t nhi u đi u
ki n và kh n ng t i u đ th c hi n ch c n ng giáo d c con cái
Trong quan h gia đình, các thành viên khác c ng th a nh n vai trò giáo d c c a ng i ph
n Nh ng đ a con phát hi n đ c r ng m c a chúng có kh n ng ti n hành m t ho t đ ng khác"1 (ngoài n công gia chánh) do đó, c ng th a nh n và ti p nh n s giáo d c t h ng ng i
m
Tuy nhiên, v n đ tham lu n mu n đi sâu là nh ng khó kh n, nh ng thách th c c a hi n t i
đ t ra đ i v i công tác giáo d c gia đình và đ i v i ng i ph n th c hi n ch c n ng giáo d c gia đình
Trong c ch th tr ng đã xu t hi n khuynh h ng ch y theo l i ích kinh t thu n túy, m t chi u Hi n tr ng này nhi u n c trên th gi i có kh n ng đ a đ n m t "hình thái nô l hóa
m i" ng i ph n V n đ này có v nh là phi lôgic nh ng th c là m t v n đ c n đ c đ t ra
đ nghiên c u nh có ý ki n đã nêu lên "Nh ng ý ni m v ng i ph n đang thay đ i Ngày nay ng i ph n đ c coi là b n ch không ph i là đ y t c a ch ng, nh ng có l th m chí h
b bi n thành nô l vì con cái h n tr c đây" "Có m t s va ch m th c s gi a quy n m t ng i
ph n ph i đ c đ i x nh m t ng i t do và bi t t tr ng v i quy n m t đ a bé đòi h i đ c nuôi n ng ch m sóc” Các nhà xã h i h c đã nêu lên khái ni m “ng i ch ng v ng nhà” Nh t
B n đã là m t d n ch ng n i b t v v n đ này M t con s đi u tra cho bi t ng i ch ng Nh t
B n b ra 8 phút trong 1 ngày vào vi c ch m sóc con cái (Các bà v là 3 gi 30 phút) Con s c a
m t cu c đi u tra khác l i cho th y kho ng 70% ng i ch ng Nh t B n không n c m t i v i gia đình và có kho ng 90% không n c m tr a và c m sáng v i gia đình C ng theo đi u tra, v
ch ng Nh t B n nói chuy n v i nhau bình quân 5 phút m t ngày!
Vi t Nam c ng có th có m t khuynh h ng t ng t Con ng i xã h i v i ý th c c ng
đ ng, ý th c công dân đã khi n m t phân s nam gi i lo hoàn thành trách v c a b n thân đ i v i
c quan, v i chính quy n, ng và đoàn th nên ít có đi u ki n ch m sóc con cái
1
MADELEINE COLIN : u tranh giai c p và s xu t hi n c a nhân cách Bài in trong S ph n ng i ph
n (La condition f mimme) E S Paris 1978
Trang 972 Di n đàn
T sau đ i m i, m t ph n s ng i ch ng, ng i cha là ng i ki m ti n ch y u, lao vào kinh doanh, s n xu t, ki m l i nhu n Và Nh t B n, ng i đàn ông còn t nguy n làm thêm cho xí nghi p
và sau gi làm, vì nhi u lý do, l i đi n t i v i bè b n Bên c nh truy n th ng lâu đ i v quan h m con, trong xã h i hi n đ i ng i đàn ông Nh t B n g n bó nhi u h n v m i m t v i công: ty thì "tr ng h p các bà m đi cùng v i con trai đ n các thành ph l n đ d k thi vào các tr ng đ i h c không ph i là chuy n hi m th y" 4
Trong khi đó, ng i ph n đã đ c cách m ng gi i phóng, có trình đ và n ng l c giáo d c con cái Ng i ch ng hoàn toàn yên tâm giao phó cho v vi c nuôi d y con và đã n y sinh khuynh h ng
"khoán tr ng" vi c giáo d c con cho v K t qu là nh ng ng i ph n Nh t B n và Hàn Qu c có khuynh h ng đi vào n i tr trong nhà, kh c t vi c đi làm 60% ph n đang làm vi c Nh t là
nh ng ng i ch a xây d ng gia đình, 36% còn son r i và ph n l n b vi c ngay khi sinh đ a con đ u lòng" 5 ó là m t mâu thu n, m t thách th c b i v trí c a v n đi kinh t gia đình "Trong xã h i t b n,
c m ch c là công n vi c làm đi tr c m i ho t đ ng khác, k c nh ng ho t đ ng c t t khác (trong đó
có vi c giáo d c con cái - ý ki n ng i vi t tham lu n) đ t ch c t m và m t gia đình"6
vi t Nam, do nhi u c s , đ i đa s ph n v n đi làm, th c hi n c hai ch c n ng: ch c n ng
xã h i và ch c n ng gia đình - và trong gia đình, th c hi n c ch c n ng ng i n i tr l n ch c n ng nhà giáo d c C ng đ lao đ ng c a ng i ph n Vi t Nam có th đã t ng đáng k trong c ch th tr ng
Vi c đánh giá v n đ này không th đ n gi n, m t chi u b i vì ".Ch ng nào mà có liên quan đ n các thái đ hi n nay đ i v i quy n c a ph n , thì s đòi h i là ph n ph i c nh ng c h i trong cu c s ng chính tr , giáo d c và đ c bi t là ngh nghi p - nh đàn ông" 7
Nh v y, s tham gia c a ph n vào ch c n ng giáo d c c a thi t ch gia đình hi n nay v i ý ngh a là m t bi u hi n, m t giá tr có ý ngh a phát tri n trong n i dung cu c s ng th i đ i - t thân n l i
ch a đ ng nhi u mâu thu n T đó, gi i nghiên c u đã đ t ra nhi u ph ng h ng x lý đ có th gi i phóng ng i ph n kh i m t gánh n ng - sinh ra t m t mong mu n gi i phóng h - khi trao cho h quy n đ c tham gia vào ch c n ng giáo d c c a thi t ch gia đình ó là cách đ t v p đ "T i sao cha
m sinh h c bao gi c ng ph i là cha m xã h i" 8 ó c ng có th là gi i pháp v m t "công xã giáo
d c" 9 mà chính nhà lý lu n tri t h c c a ph n - Simone d Beauvoir c ng đã nói đ n: "Tôi ngh r ng
ph i lo i b gia đình Tôi hoàn toàn đ ng ý v i nh ng d đ nh do nh ng ng i ph n t o ra và th nh tho ng c ng do nh ng ng i đàn ông t o ra - là thay th gia đình ho c b i nh ng công xã ho c b i
nh ng hình th c khác còn
4
Nhi u tác gi Tìm hi u Nh t B n T p II, b n d ch V H u Ngh , Nhà xu t b n Khoa h c Xã h i - Hà N i,
1991.
5
Theo T p chí Khoa h c và Ph n S 2(8), 1992.
6
sách đã d n
7
sách đã d n
8
Sách đã d n
9
Sách đã d n
Trang 10Xã h i h c 73
đang ph i đ c (chúng ta) sáng t o ra" 10
Theo bà làm m mãi mãi v n là hình th c t t nh t đ
bi n ng i ph n thành nô l " 11
ó đ u có th là nh ng d báo v t ng lai phát tri n c a "các thi t ch nuôi -d y tr khác nhau” 12 ngoài thi t ch gia đình Có th coi nh ng ý t ng đ xu t nói trên là các gi thi t khoa
h c Và nh v y, c n có nh ng lu n c và nh ng lu n thuy t c a các nhà khoa h c, các nhà xã
h i h c đ chúng ta có th tham gia vào tranh lu n đ đi đ n nh ng k t lu n
Chúng tôi ch xin đ xu t m t s ý ki n v i mong mu n đóng góp ph n nào vào công vi c tìm ra nh ng ph ng h ng, nh ng gi i pháp
K T LU N
I "Huy n tho i v gia đình h nh phúc " hay nh ng khó kh n c a ng i m
trong công vi c giáo d c gia đình
1 Gia đình đã tr thành m t m c tiêu, m t n i dung trong s nghi p phát tri n đ i s ng
v n hóa xã h i c a đ t n c và trong s nghi p gi i phóng ph n M i quan h đúng đ n gi a
b m và con cái trong đó có vi c giáo d c con cái là m t v n đ "'c t t " c a xây d ng và phát tri n gia đ nh b i "Chúng ta có xu h ng quan ni m vi c nuôi n ng c n th n l p tr , s b o v và giáo d c chúng, và h nh phúc, tình c m c a chúng nh là lý do t n t i (raison d' être) c a gia
đình v i t cách là m t thi t ch "13 T đó ng i ta c ng cho r ng gia đình hi n đ i th ng
đ c mô t nh nh ng gia đình “trung tâm là tr con".
2 Và nh trên dã phân tích "N u nh ngh a v c a Vi c làm Cha m t ng h n, th gánh
n ng này trút nhi u xu ng ng i ph n ": Do đó tác gi Nh p môn xã h i h c cho r ng cu c hành quân vì s ti n b c a gia đình hi n nay đã khi n v n đ bình đ ng nam n tr nên b "đ n
gi n hóa
Ch a nói đ n khó kh n c a nh ng ng i ph n đ n côi ph i đ n đ c ti n hành vi c giáo
d c con cái, nh ng ng i ph n có ch ng cùng chia s trong cu c s ng riêng t c ng
đ i di n r t nhi u khó kh n trong vi c huy đ ng thì gi , tâm l c và đ c bi t là hi u qu giáo d c có th b h n ch b i s k t h p gi i đã b h n ch
II V m t gi i pháp gi i
S tham gia c a ng i v , ng i m vào quy n lúc giáo d c trong gia đình là s th a nh n quy n l c c a ph n , là th c hi n nam n bình đ ng trên bình di n gia đình
10 ALICE SCHRWARZER: Simone de Beauvoir ngày hôm nay (Simone de Beauvoir aujour d’hui).
B n d ch Mercure de France Paris - 1984
11
Nh trên
12
Sách đã d n
13
Sách dã d n