Höơi nghõ Thûúơng ẳnh Traâi ăíịt vïì Möi trûúđng vađ Phaât triïín bïìn vûông ặúơc töí chûâc taơi Rio de Janeiro Braxin nùm 1992 ăaô chó roô: phaât triïín bïìn vûông lađ “sûơ phaât triïín
Trang 1õch sûê xaô höơi loađi ngûúđi diïîn ra nhû
möơt dođng chaêy vö tíơn mađ möîi hònh
thaâi xaô höơi sau luön kïị thûđa nhûông
giaâ trõ tñch cûơc, tiïịn böơ cuêa hònh thaâi trûúâc,
loơc boê nhûông haơn chïị, löîi thúđi ăïí phaât triïín
lïn möơt trònh ăöơ múâi cao hún Sûơ phaât
triïín xaô theo hûúâng ngađy cađng hoađn thiïơn
hún lađ möơt quy luíơt tíịt ýịu Mö hònh phaât
triïín truýìn thöịng cuêa nhín loaơi lađ mö
hònh phaât triïín duy kinh tïị ăaô böơc löơ
nhiïìu khiïịm khuýịt Sûơ phín cûơc xaô höơi,
ăoâi ngheđo víîn hiïơn diïơn nhû möơt víịn ăïì
cíịp baâch toađn cíìu ngay trong thúđi ăaơi vùn
minh Mùơc duđ cuêa caêi, khöng ngûđng tùng
lïn, song caâi thiïịu nhíịt khöng phaêi lađ cuêa
caêi, mađ lađ sûơ cöng bùìng Ăùơc biïơt, ngûúđi ta
cođn noâi túâi caê sûơ cöng bùìng giûôa caâc thïị hïơ
trong viïơc hûúêng thuơ tađi nguýn thiïn
nhiïn vađ möi trûúđng Bíịt cöng, ăoâi ngheđo,
xung ăöơt, khuêng hoaêng möi trûúđng, caơn
kiïơt tađi nguýn, v.v hiïơn ăang töìn taơi vúâi
tû caâch nhûông nguy cú ăe doơa sûơ töìn vong
cuêa loađi ngûúđi bùưt nguöìn tûđ chñnh nhûông
mùơt traâi cuêa sûơ phaât triïín Phaât triïín, nïịu
khöng ặúơc kiïím soaât möơt caâch chùơt cheô
vađ khoa hoơc, seô díîn túâi nhûông híơu quaê
khön lûúđng cho loađi ngûúđi Sau nhiïìu thïị
kyê say sûa vúâi thùưng lúơi trûúâc thiïn nhiïn,
giúđ ăíy, nhín loaơi ăaô vađ ăang thûâc tónh ăïí
sûêa chûôa nhûông sai líìm cuêa mònh Khaâi
niïơm phaât triïín bïìn vûông ặúơc chñnh thûâc
ặa ra trong baâo caâo “Tûúng lai chung cuêa
chuâng ta” vađo nùm 1987 vađ nhanh choâng coâ ặúơc sûơ uêng höơ quöịc tïị röơng raôi Phaât triïín bïìn vûông ăaô trúê thađnh xu thïị tíịt ýịu vađ lađ nhu cíìu cíịp baâch cuêa caâc quöịc gia nhùìm tòm kiïịm möơt mö hònh phaât triïín múâi thay thïị cho caâc mö hònh ăaô böơc löơ nhiïìu haơn chïị
Höơi nghõ Thûúơng ẳnh Traâi ăíịt vïì Möi trûúđng vađ Phaât triïín bïìn vûông ặúơc töí chûâc taơi Rio de Janeiro (Braxin) nùm 1992 ăaô chó roô: phaât triïín bïìn vûông lađ “sûơ phaât triïín kinh tïị - xaô höơi lađnh maơnh, dûơa trïn viïơc sûê duơng húơp lyâ tađi nguýn vađ baêo vïơ möi trûúđng nhùìm ăaâp ûâng nhu cíìu cuêa thïị hïơ con ngûúđi hiïơn nay vađ khöng aênh hûúêng bíịt lúơi ăöịi vúâi caâc thïị hïơ tûúng lai trong viïơc thoaê maôn caâc nhu cíìu cuêa hoơ”(1) Theo ăoâ, coâ thïí noâi, “phaât triïín bïìn vûông“ lađ möơt khaâi niïơm ăa phûúng diïơn,
vò víơy coâ nhiïìu hûúâng tiïịp cíơn khaâc nhau: hûúâng tiïịp cíơn kinh tïị, hûúâng tiïịp cíơn sinh thaâi, hûúâng tiïịp cíơn vùn hoaâ - xaô höơi Tuy nhiïn, cíìn tiïịp cíơn phaât triïín bïìn vûông trïn quan ăiïím toađn diïơn Nïịu mö hònh phaât triïín truýìn thöịng líịy tùng trûúêng kinh tïị lađ muơc tiïu duy nhíịt, líịy hađng hoaâ, cuêa caêi lađ troơng tím thò mö hònh phaât triïín bïìn vûông líịy con ngûúđi lađ (*) Thaơc sô, Trûúđng Chñnh trõ Tö Hiïơu Haêi Phođng (1) Díîn theo: Lï Quý An Nhûông quan ăiïím chuê ýịu vïì möi trûúđng vađ phaât triïín taơi höơi nghõ Rio-92 Taơp chñ Thöng tin möi trûúđng, söị 3,1992, tr.3.
VAI TROĐ CUÊA CON NGÛÚĐI TRONG SÛƠ PHAÂT TRIÏÍN
XAÔ HÖƠI THEO HÛÚÂNG BÏÌN VÛÔNG
PHAƠM THÕ OANH(*)
Khùỉng ắnh con ngûúđi luön giûô võ trñ trung tím trong caâc quaâ trònh kinh tïị - xaô höơi, nhín töị con ngûúđi chiïịm võ trñ hađng ăíìu trong töíng thïí caâc nhín töị taâc ăöơng ăïịn sûơ phaât triïín xaô höơi, trong bađi viïịt nađy, taâc giaê tíơp trung phín tñch vai trođ cuêa con ngûúđi trong sûơ phaât triïín xaô höơi theo hûúâng bïìn vûông trïn ba phûúng diïơn: 1 Bïìn vûông vïì sinh thaâi; 2 Bïìn vûông vïì kinh tïị; 3 Bïìn vûông vïì xaô höơi.
nghiªn cøu vμ hôc tỊp
Trang 2troơng tím vúâi sûơ kïịt húơp hađi hođa ba muơc
tiïu: sinh thaâi, kinh tïị vađ xaô höơi
Con ngûúđi luön giûô võ trñ trung tím
trong caâc quaâ trònh kinh tïị - xaô höơi, do
víơy, ăïí thûơc hiïơn phaât triïín bïìn vûông,
nhín töị con ngûúđi nöíi lïn hađng ăíìu trong
töíng thïí caâc nhín töị taâc ăöơng vađ giûô võ trñ
trung tím trong caê ba truơ cöơt sinh thaâi,
kinh tïị vađ xaô höơi
1 Bïìn vûông vïì sinh thaâi
Khaâi niïơm phaât triïín bïìn vûông ban
ăíìu ặúơc ặa ra chuê ýịu tûđ möịi quan tím
lo ngaơi trûúâc sûơ suy thoaâi cuêa möi trûúđng
tûơ nhiïn, sûơ caơn kiïơt caâc nguöìn tađi nguýn
thiïn nhiïn do taâc ăöơng cuêa con ngûúđi
Hïơ sinh thaâi, noâi röơng ra lađ giúâi tûơ
nhiïn, vöịn lađ “thín thïí vö cú cuêa con
ngûúđi”(2) Sûơ xuíịt hiïơn cuêa con ngûúđi lađ
kïịt quaê cuêa quaâ trònh tiïịn hoâa cuêa giúâi tûơ
nhiïn trong nhiïìu triïơu nùm Con ngûúđi lađ
“möơt cú thïí phûâc taơp nhíịt mađ giúâi tûơ
nhiïn ăaô saên sinh ra ặúơc”(3) Nhû víơy,
con ngûúđi lađ möơt böơ phíơn hûôu cú cuêa hïơ
sinh thaâi, möơt thađnh viïn khöng taâch rúđi
cuêa giúâi tûơ nhiïn Song, con ngûúđi lađ möơt
thađnh viïn ăùơc biïơt, möơt thûơc thïí duy
nhíịt coâ yâ thûâc, coâ khaê nùng lao ăöơng, coâ
thïí taâc ăöơng trúê laơi giúâi tûơ nhiïn möơt caâch
maơnh meô nhíịt Con víơt cuông taâc ăöơng vađo
thïị giúâi xung quanh bùìng sûơ coâ mùơt cuêa
noâ Nhûng, chó coâ con ngûúđi vúâi böơ oâc biïịt
tû duy, vúâi ăöi bađn tay lao ăöơng múâi ăaơt
ăïịn chöî “in díịu íịn” cuêa mònh vađo tûơ
nhiïn Con ngûúđi khöng chó lađ saên phíím
phaât triïín cuêa giúâi tûơ nhiïn möơt caâch thuơ
ăöơng, mađ cođn lađ chuê thïí tñch cûơc cuêa quaâ
trònh taâc ăöơng caêi taơo tûơ nhiïn, biïịn ăöíi tûơ
nhiïn möơt caâch coâ yâ thûâc Nhúđ ăoâ, con
ngûúđi ăaô taơo ra cho mònh nhûông ăiïìu kiïơn
sinh töìn múâi, thoêa maôn nhu cíìu ngađy
cađng cao hún cuêa baên thín con ngûúđi Tuy
nhiïn, moơi sûơ taâc ăöơng cuêa con ngûúđi vađo
giúâi tûơ nhiïn cuông lađ taâc ăöơng ăïịn con
ngûúđi, tađn phaâ tûơ nhiïn cuông chñnh lađ huyê
diïơt loađi ngûúđi Búêi, nhû C.Maâc ăaô khùỉng
ắnh, “noâi rùìng ăúđi söịng thïí xaâc vađ tinh
thíìn cuêa con ngûúđi gùưn liïìn vúâi giúâi tûơ nhiïn, noâi nhû thïị chùỉng qua chó coâ nghôa lađ giúâi tûơ nhiïn gùưn liïìn vúâi giúâi tûơ nhiïn,
vò con ngûúđi lađ möơt böơ phíơn cuêa giúâi tûơ nhiïn”(4)
Khi sûơ taâc ăöơng cuêa con ngûúđi vađo giúâi tûơ nhiïn gia tùng maơnh meô thò híơu quaê ghï gúâm vïì mùơt möi sinh cuông gia tùng, lađm díịy lïn nhûông lo ngaơi vïì möơt cuöơc khuêng hoaêng sinh thaâi toađn cíìu Caâc nhađ sinh thaâi hoơc, caâc nhađ khoa hoơc möi trûúđng cuông nhû caâc töí chûâc, caâ nhín coâ traâch nhiïơm vïì tûúng lai cuêa hađnh tinh liïn tiïịp ặa ra nhûông caênh baâo Chuâng ăaô ặúơc caâc nhađ hoaơch ắnh chiïịn lûúơc, chñnh saâch phaât triïín cuêa caâc quöịc gia ăùơc biïơt quan tím
Cöịt loôi trong quan ăiïím bïìn vûông vïì sinh thaâi lađ, trong quaâ trònh phaât triïín, con ngûúđi phaêi taâc ăöơng vađo hïơ sinh thaâi nhùìm thoaê maôn nhu cíìu hiïơn taơi nhûng khöng lađm töín haơi ăïịn khaê nùng cuêa caâc thïị hïơ tûúng lai trong viïơc thoaê maôn nhu cíìu cuêa hoơ Con ngûúđi phaêi lađm sao ăïí hïơ sinh thaâi coâ thïí tûơ taâi sinh vađ ngađy cađng phong phuâ hún Con ngûúđi ngađy nay khöng ặúơc ùn laơm vađo “vöịn liïịng” cuêa loađi ngûúđi, khöng lađm töín haơi ăïịn triïín voơng duy trò vađ caêi thiïơn mûâc söịng cho caâc thïị hïơ mai sau Muơc tiïu cuêa phaât triïín bïìn vûông vïì sinh thaâi lađ khai thaâc, sûê duơng húơp lyâ tađi nguýn thiïn nhiïn, baêo vïơ vađ caêi thiïơn chíịt lûúơng möi trûúđng söịng Phaât triïín bïìn vûông lađ mö hònh phaât triïín mang tñnh tûơ giaâc cuêa toađn nhín loaơi Khi nhíịn maơnh vai trođ chuê thïí tñch cûơc cuêa con ngûúđi trong viïơc caêi taơo tûơ nhiïn, biïịn ăöíi tûơ nhiïn, chuâng töi cuông muöịn nhíịn maơnh rùìng, tíịt caê nhûông thađnh tûơu ăaơt ặúơc cuêa nïìn vùn minh nhín loaơi cuông nhû nhûông mùơt traâi cuêa noâ ăïìu do con ngûúđi nhíơn thûâc, ắnh hûúâng, töí chûâc vađ thûơc hiïơn Khuêng hoaêng sinh (2) C.Maâc vađ Ph.Ùngghen Toađn tỊíơp, t.42 Nxb Chñnh trõ Quöịc gia, Hađ Nöơi, 2000, tr.135.
(3) C.Maâc vađ Ph.Ùngghen Săd., t.20, tr.475 (4) C.Maâc vađ Ph.Ùngghen Săd., t.42, tr.135.
Trang 3thaâi do con ngûúđi gíy ra vađ chó con ngûúđi
múâi coâ thïí phođng ngûđa, ngùn chùơn, khùưc
phuơc noâ Phaât triïín bïìn vûông vïì sinh thaâi
thûơc chíịt lađ ăiïìu chónh möịi quan hïơ giûôa
con ngûúđi vúâi tûơ nhiïn nhùìm ăaêm baêo sûơ
cín bùìng, ăaêm baêo sûơ hađi hođa, bïìn vûông
cuêa hïơ sinh thaâi Muơc ăñch cuêa noâ lađ lađm
sao ăïí con ngûúđi, caâc cöơng ăöìng, caâc thïị hïơ
ngađy cađng ặúơc söịng trong möi trûúđng tûơ
nhiïn an toađn, bïìn vûông, vùn minh, hiïơn
ăaơi Ăoâ thûơc sûơ lađ quaâ trònh do con ngûúđi,
vò con ngûúđi; con ngûúđi lađ chuê thïí, lađ ăöơng
lûơc vađ lađ muơc tiïu cuêa sûơ phaât triïín
Do víơy, níng cao yâ thûâc tûơ giaâc, chuê
ăöơng, tñch cûơc cuêa con ngûúđi trong quan
hïơ vúâi tûơ nhiïn lađ möơt trong nhûông
nguýn tùưc quan troơng cuêa phaât triïín bïìn
vûông YÂ thûâc ăoâ ặúơc biïíu hiïơn hïịt sûâc ăa
daơng trong moơi lônh vûơc vúâi caâc hònh thaâi,
caâc cíịp ăöơ khaâc nhau
Triïịt hoơc Maâc ăaô chó ra cú súê cuêa phaât
triïín bïìn vûông vïì sinh thaâi, khi khùỉng
ắnh rùìng, “chuâng ta, khaâc vúâi tíịt caê caâc
sinh víơt khaâc, lađ chuâng ta nhíơn thûâc ặúơc
quy luíơt cuêa giúâi tûơ nhiïn vađ coâ thïí sûê
duơng chuâng möơt caâch chñnh xaâc”(5) Thíơt
víơy, con ngûúđi chó coâ thïí thûơc sûơ ăoâng vai
trođ chuê thïí hoaơt ăöơng thûơc tiïîn caêi taơo tûơ
nhiïn möơt caâch coâ hiïơu quaê, lađm giađu tûơ
nhiïn, mang laơi lúơi ñch líu dađi cho con
ngûúđi, khi con ngûúđi nhíơn thûâc ặúơc quy
luíơt cuêa giúâi tûơ nhiïn vađ biïịt víơn duơng
chuâng möơt caâch ăuâng ăùưn Nïịu con ngûúđi
tuyđ tiïơn taâc ăöơng vađo tûơ nhiïn, bíịt chíịp
quy luíơt, cöị tònh ăi ngûúơc laơi quy luíơt thò
con ngûúđi coâ thïí thu ặúơc nhûông lúơi ñch
trûúâc mùưt, trong phaơm vi heơp; nhûng
nhûông híơu quaê khön lûúđng vïì mùơt möi
sinh thò nhûông cöơng ăöìng khaâc, nhûông thïị
hïơ mai sau seô phaêi gaânh chõu
Vò víơy, ăïí phaât triïín bïìn vûông vïì sinh
thaâi khöng chó cíìn coâ nhíơn thûâc khoa hoơc,
mađ cođn cíìn sûơ kïịt húơp cuêa nhiïìu ýịu töị vïì
chñnh trõ, ăaơo ặâc, vùn hoaâ, phaâp luíơt…
Ngûúđi ta ăaô ăïì cíơp nhiïìu túâi traâch nhiïơm,
nghôa vuơ, lúơi ñch, sûơ cöng bùìng giûôa caâc
cöơng ăöìng, giai cíịp, caâc dín töơc, caâc thïị hïơ
trong viïơc hûúêng thuơ tađi nguýn thiïn nhiïn vađ möi trûúđng Con ngûúđi phaêi yâ thûâc ặúơc rùìng, viïơc hûúêng thuơ tađi nguýn möi trûúđng lađ lúơi ñch chung cuêa toađn nhín loaơi; ăöìng thúđi, viïơc chia seê caâc lúơi ñch vađ baêo töìn chuâng cuông lađ nghôa vuơ chung cuêa loađi ngûúđi Khi caâc cöơng ăöìng dín cû cuđng chia seê lúơi ñch cuêa möơt dođng söng, chó cíìn möơt nhađ maây bïn búđ con söng íịy xaê chíịt thaêi ăöơc haơi gíy ö nhiïîm nguöìn nûúâc thò seô lađ thaêm hoơa cho tíịt caê cöơng ăöìng vađ ăïí laơi nhûông híơu quaê líu dađi trong tûúng lai Hiïơn tûúơng nađy khöng phaêi lađ caâ biïơt; noâ khöng chó díîn túâi nguy cú thiïịu nûúâc saơch
- möơt trong nhûông nguy cú hađng ăíìu ăe doơa sûơ bïìn vûông vïì sinh thaâi, mađ cođn díîn ăïịn nhiïìu nguy cú khaâc nûôa cho sûơ bïìn vûông sinh thaâi
Song, ăïí ăaêm baêo sûơ bïìn vûông cuêa hïơ sinh thaâi, con ngûúđi khöng chó nhíơn thûâc, mađ cođn cíìn phaêi hađnh ăöơng Caâc chñnh phuê, caâc nhađ laônh ăaơo cuêa nhiïìu quöịc gia trïn thïị giúâi ăaô vađ ăang triïín khai Chûúng trònh nghõ sûơ 21 vïì phaât triïín bïìn vûông theo tinh thíìn cuêa Tuýn böị Rio-92 Ăiïìu trúâ trïu lađ, chñnh nhûông nûúâc ặâng ăíìu trong viïơc tiïu thuơ tađi nguýn, thaêi boê chíịt thaêi gíy ö nhiïîm möi trûúđng laơi dûúđng nhû thúđ ú vúâi caâc cam kïịt quöịc tïị vïì baêo vïơ tađi nguýn vađ möi trûúđng Roô rađng rùìng, hïơ sinh thaâi coâ phaât triïín an toađn, bïìn vûông hay khöng phuơ thuöơc vađo chñnh con ngûúđi
2 Bïìn vûông vïì kinh tïị
Bïìn vûông vïì kinh tïị thïí hiïơn úê sûơ tùng trûúêng kinh tïị nhanh vađ öín ắnh (Ăûúơc lûúơng hoaâ qua caâc tiïu chñ, nhû töíng saên phíím trong nûúâc GDP; GDP/ngûúđi; cú cíịu GDP; tùng trûúêng GDP; töíng saên phíím quöịc gia GNP) Ăïí coâ tùng trûúêng kinh tïị phaêi coâ caâc nhín töị tíịt ýịu: nhín töị tûơ nhiïn, nhín töị con ngûúđi, caâc ýịu töị víơt chíịt do con ngûúđi taơo ra (cöng nghïơ, vöịn…) Nhín töị con ngûúđi cođn ặúơc goơi bùìng nhûông khaâi niïơm (5) C.Maâc vađ Ph.Ùngghen Săd., t.20, tr.655.
Trang 4khaâc, nhû nguöìn nhín lûơc, tađi nguýn con
ngûúđi, nguöìn vöịn con ngûúđi,…
Vai trođ cuêa nhín töị con ngûúđi ặúơc
ăaânh giaâ khaâc nhau trong möîi giai ăoaơn
phaât triïín cuêa nïìn saên xuíịt xaô höơi Trong
möơt thúđi gian dađi, quan ăiïím truýìn thöịng
coi nguöìn lûơc tûơ nhiïn lađ lúơi thïị hađng ăíìu,
nguöìn lûơc víơt chíịt lađ ăöơng lûơc cuêa tùng
trûúêng vađ phaât triïín Ăiïìu ăoâ taơo ra xu
hûúâng tíơp trung ăíìu tû vađo nguöìn lûơc víơt
chíịt vađ khai thaâc caâc nguöìn tađi nguýn
thiïn nhiïn; ngûúơc laơi, viïơc ăíìu tû phaât
triïín nguöìn lûơc con ngûúđi cuông nhû lúơi ñch
tûđ viïơc ăíìu tû ăoâ bõ xem nheơ Ngûúđi ta coi
tađi nguýn thiïn nhiïn lađ cuêa trúđi cho vađ
vö tíơn, do ăoâ chuâng thûúđng bõ sûê duơng hïịt
sûâc laông phñ, mûâc khai thaâc thûúđng vûúơt
quaâ mûâc coâ thïí phuơc höìi, díîn túâi sûơ caơn
kiïơt tađi nguýn, huêy hoaơi möi trûúđng söịng
cuêa con ngûúđi vađ sinh víơt Ăoâ lađ quaâ trònh
phaât triïín khöng bïìn vûông mađ kïịt quaê
cuöịi cuđng laơi “thûúđng hay phaâ huêy tíịt caê
nhûông kïịt quaê ăíìu tiïn cuêa noâ”
Khi lúơi thïị trûúâc mùưt tûđ viïơc ăíìu tû
vađo khai thaâc caâc nguöìn lûơc tûơ nhiïn díìn
míịt ăi thò lúơi thïị líu dađi tûđ viïơc ăíìu tû
vađo nguöìn lûơc con ngûúđi cuông löơ roô Ăùơc
biïơt, khi cuöơc caâch maơng khoa hoơc vađ cöng
nghïơ ăang diïîn ra maơnh meô, khi mađ nïìn
kinh tïị thïị giúâi ăaô vađ ăang chuýín sang
nïìn kinh tïị tri thûâc, nguöìn lûơc con ngûúđi,
nguöìn lûơc trñ túơ cađng ặúơc thûđa nhíơn,
cađng giûô vai trođ trung tím trong quaâ trònh
phaât triïịn
Vïì mùơt kinh tïị, nguöìn lûơc con ngûúđi
ặúơc xem xeât chuê ýịu dûúâi goâc ăöơ lađ lûơc
lûúơng lao ăöơng cú baên cuêa xaô höơi, caê trong
hiïơn taơi vađ tûúng lai Noâ chuê ýịu cíìn ặúơc
quan tím vïì mùơt chíịt lûúơng con ngûúđi,
bao göìm caê thïí chíịt vađ tinh thíìn, sûâc
khoêe vađ trñ túơ, nùng lûơc vađ phíím chíịt…,
tûâc lađ toađn böơ nùng lûơc saâng taơo, nùng lûơc
hoaơt ăöơng thûơc tiïîn cuêa con ngûúđi Ngûúđi
lao ăöơng ăaô ặúơc V.I.Lïnin khùỉng ắnh lađ
“lûơc lûúơng saên xuíịt hađng ăíìu cuêa nhín
loaơi” Con ngûúđi lađ möơt ăíìu vađo trûơc tiïịp
cuêa quaâ trònh saên xuíịt Nïịu ngûúđi lao
ăöơng coâ kyô nùng lao ăöơng, trònh ăöơ khoa hoơc - kyô thuíơt… thò hiïín nhiïn lađ nùng suíịt lao ăöơng seô cao hún Ngûúđi lao ăöơng cíìn ặúơc trang bõ kyô nùng lao ăöơng, sûơ hiïíu biïịt, trònh ăöơ vïì khoa hoơc, cöng nghïơ , ăoâ lađ ăiïìu kiïơn thiïịt ýịu nhùìm ăaâp ûâng ăođi hoêi cuêa sûơ phaât triïín cöng nghïơ tiïn tiïịn Con ngûúđi lađ chuê thïí khai thaâc, sûê duơng caâc nguöìn lûơc khaâc; chó khi kïịt húơp vúâi con ngûúđi, caâc nguöìn lûơc khaâc múâi phaât huy taâc duơng Mùơt khaâc, con ngûúđi laơi lađ khaâch thïí, lađ ăöịi tûúơng khai thaâc caâc nùng lûơc thïí chíịt vađ trñ túơ cho sûơ phaât triïín Víơy con ngûúđi vûđa lađ chuê thïí, vûđa lađ khaâch thïí cuêa caâc quaâ trònh kinh tïị - xaô höơi, lađ nguöìn lûơc cuêa moơi nguöìn lûơc Sûơ kïịt húơp, sûơ thöịng nhíịt biïơn chûâng giûôa con ngûúđi vúâi cöng nghïơ tiïn tiïịn lađ ăöơng lûơc cú baên cuêa tùng trûúêng kinh tïị
Ăíìu tû cho phaât triïín nguöìn lûơc con ngûúđi mang laơi hiïơu quaê kinh tïị cao, tiïịt kiïơm ặúơc viïơc khai thaâc, sûê duơng caâc nguöìn lûơc khaâc Kinh nghiïơm tûđ nhiïìu quöịc gia trïn thïị giúâi ăaô cho thíịy, ăíìu tû cho phaât triïín nguöìn lûơc con ngûúđi mang laơi töịc ăöơ tùng trûúêng kinh tïị cao vađ öín ắnh hún Mùơt khaâc, hiïơu quaê ăíìu tû cho phaât triïín con ngûúđi coâ ăöơ lan toaê ăöìng ăïìu vađ mang laơi sûơ cöng bùìng hún vïì cú höơi phaât triïín, cuông nhû viïơc hûúêng thuơ caâc lúơi ñch cuêa sûơ phaât triïín Noâ nhùìm hûúâng túâi muơc tiïu cuöịi cuđng lađ mang laơi cuöơc söịng ăíìy ăuê, töịt ăeơp hún cho con ngûúđi Quan ăiïím nađy ăöịi líơp vúâi möơt söị quan ăiïím duy kinh tïị dađnh ûu tiïn cho tađi saên, cuêa caêi, xem ăoâ lađ caâi ăñch cuêa sûơ phaât triïín Khi ăoâ, con ngûúđi, ngûúđi lao ăöơng, lûơc lûúơng ăöng ăaêo nhíịt trong xaô höơi chó ặúơc coi lađ phûúng tiïơn ăïí ăaơt túâi sûơ giađu coâ cho möơt söị ngûúđi Con ngûúđi lao ăöơng chó ặúơc xem xeât lađ ăöịi tûúơng khai thaâc giaâ trõ kinh tïị, mađ khöng phaêi ăöịi tûúơng ăaâp ûâng nhu cíìu do thađnh quaê cuêa phaât triïín kinh tïị mang laơi Sûơ löơn ngûúơc trong viïơc xaâc ắnh muơc tiïu vađ phûúng tiïơn ăaô díîn ăïịn nhûông híơu quaê nùơng nïì
Trang 5caê vïì phûúng diïơn kinh tïị líîn xaô höơi.
Quan ăiïím líịy con ngûúđi lađ trung tím
luön xaâc ắnh vai trođ con ngûúđi vûđa lađ chuê
thïí, vûđa lađ khaâch thïí; vûđa lađ ăöơng lûơc, vûđa
lađ muơc tiïu cuêa phaât triïín kinh tïị
3 Bïìn vûông vïì xaô höơi
Trïn thûơc tïị, khöng phaêi bao giúđ sûơ
tùng trûúêng kinh tïị cuông tûúng ûâng vúâi
viïơc caêi thiïơn ăiïìu kiïơn söịng cuêa toađn thïí
cöơng ăöìng xaô höơi Thíơm chñ, úê nhiïìu núi,
khi cuêa caêi xaô höơi tùng lïn, ngûúđi ta cođn
caêm thíịy mònh ngheđo hún trûúâc vađ bõ thaêi
loaơi vïì mùơt xaô höơi, khi tònh traơng bíịt cöng
gia tùng Trong khi mûâc söịng cuêa phíìn
lúân ngûúđi dín thađnh thõ ăaô tùng lïn ăaâng
kïí thò víîn coâ nhûông böơ phíơn khöng nhoê úê
vuđng síu, vuđng xa cođn chûa ặúơc tiïịp cíơn
nhûông ăiïìu kiïơn töịi thiïíu vïì y tïị, giaâo duơc,
cođn thiïịu thöịn lûúng thûơc, nûúâc saơch cuông
nhû caâc nhu cíìu söịng cú baên cuêa con
ngûúđi Khoaêng caâch giađu ngheđo, phín
tíìng xaô höơi coâ xu hûúâng gia tùng nhanh
choâng trong nïìn kinh tïị thõ trûúđng Nhû
víơy, caâc chñnh saâch tùng trûúêng, thíơm chñ
bïìn vûông vïì kinh tïị, cuông coâ thïí gíy ra
nhûông híơu quaê xaô höơi nghiïm troơng: sûơ
míịt cín ăöịi vïì mùơt xaô höơi díîn ăïịn nhûông
cùng thùỉng, caâc möịi quan hïơ xaô höơi gùưn boâ
bõ phaâ vúô, baơo lûơc gia tùng Híơu quaê lađ
lađm giaêm, thíơm chñ triïơt tiïu hoađn toađn
moơi cöị gùưng cuêa tùng trûúêng, phaât triïín
Ăoâ lađ tñnh khöng bïìn vûông trong sûơ phaât
triïín xaô höơi Roô rađng lađ, ăïí xem xeât phaât
triïín bïìn vûông möơt caâch toađn diïơn, cíìn
phaêi ăaânh giaâ taâc ăöơng cuêa caâc mùơt kinh
tïị, möi trûúđng ăöìng thúđi vúâi nhûông taâc
ăöơng nùìm ngay trong caâc víịn ăïì xaô höơi
Bïìn vûông vïì mùơt xaô höơi lađ phaêi thûơc
hiïơn tiïịn böơ vađ cöng bùìng xaô höơi, xoaâ ăoâi
giaêm ngheđo, líịy chó söị phaât triïín con ngûúđi
lađm muơc tiïu cao nhíịt cuêa sûơ phaât triïín xaô
höơi (ặúơc cuơ thïí hoaâ qua chó söị phaât triïín
con ngûúđi HDI, chó söị bíịt bònh ăùỉng thu
nhíơp GINI, chó söị phaât triïín giúâi GEM…)
ÚÊ ăíy, möơt líìn nûôa, võ trñ trung tím
cuêa con ngûúđi laơi nöíi lïn vúâi tû caâch muơc
tiïu cao nhíịt cuêa sûơ triïín xaô höơi Muơc tiïu cuêa phaât triïín bïìn vûông chuê ýịu khöng phaêi lađ taơo ra nhiïìu hađng hoâa, cuêa caêi, mađ nhùìm níng cao chíịt lûúơng cuöơc söịng con ngûúđi, khöng phín biïơt tíìng lúâp, chuêng töơc, giúâi tñnh, vuđng miïìn… Seô lađ khöng cöng bùìng vađ cuông khöng thïí thûơc hiïơn ặúơc viïơc quan tím túâi “caâc thïị hïơ tûúng lai trong viïơc thoaê maôn caâc nhu cíìu cuêa hoơ”, nïịu chuâng ta laơi boê qua nhu cíìu cuêa caâc thïị hïơ con ngûúđi hiïơn nay Khi con ngûúđi cođn chûa ặúơc ăaâp ûâng nhûông nhu cíìu trûúâc mùưt, hoơ söịng trong ngheđo ăoâi, ăoâ lađ nguy cú lúân ăe doơa möi trûúđng tûơ nhiïn Caơm bíîy ăoâi ngheđo laơi taơo ra caâi vođng luíín quíín cho caê con em hoơ - caâc thïị hïơ tûúng lai Khi mađ ăoâi ngheđo víîn cođn hiïơn diïơn thò cuöơc ăíịu tranh chöịng ăoâi ngheđo lađ muơc tiïu troơng tím cuêa phaât triïín bïìn vûông vïì xaô höơi Möịi liïn hïơ giûôa tùng trûúêng kinh tïị vađ viïơc níng cao chíịt lûúơng cuöơc söịng con ngûúđi, ăùơc biïơt lađ ngûúđi ngheđo, phuơ thuöơc nhiïìu vađo caâch thûâc phín phöịi cuêa caêi xaô höơi do tùng trûúêng kinh tïị mang laơi Ngađy nay, tònh traơng míịt cöng bùìng, bònh ăùỉng cođn töìn taơi vađ biïíu hiïơn hïịt sûâc ăa daơng: theo giúâi, theo nhoâm, theo khöng gian, theo thúđi gian, theo lônh vûơc, theo ắa võ vađ caâc quan hïơ xaô höơi… Quan ăiïím toađn diïơn ăođi hoêi phaêi coâ sûơ quan tím ăíìy ăuê, cuông nhû phaêi coâ caâc thïí chïị, chñnh saâch cuơ thïí nhùìm ăiïìu tiïịt bíịt cöng, möơt ýịu töị quan troơng nhùìm xoaâ ăoâi giaêm ngheđo, ăaêm baêo cho phaât triïín bïìn vûông Con ngûúđi lađ chuê thïí cuêa caâc quaâ trònh xaô höơi vađ khöng ai khaâc, chñnh con ngûúđi phaêi thûơc hiïơn phaât triïín bïìn vûông vïì xaô höơi vò lúơi ñch cuêa baên thín con ngûúđi Con ngûúđi coâ thïí xeât trïn caâc phûúng diïơn caâ nhín, cöơng ăöìng, doanh nghiïơp, caâc töí chûâc xaô höơi, caâc nhađ nûúâc, quöịc gia, dín töơc hoùơc caê loađi ngûúđi Song, trûúâc hïịt, möîi caâ nhín phaêi tûơ hònh thađnh cho mònh nhûông khaê nùng, nùng lûơc söịng, caâc cú höơi vïì mùơt xaô höơi, nhû trònh ăöơ hiïíu biïịt, chuýn mön nghiïơp vuơ, sûâc khoeê, caâc quan hïơ xaô höơi Ngûúđi khöng coâ trònh ăöơ
Trang 6chuýn mön khoâ coâ khaê nùng tòm ặúơc
viïơc lađm coâ thu nhíơp cao vađ öín ắnh
Thiïịu thu nhíơp khoâ coâ khaê nùng tiïịp cíơn
hïơ thöịng y tïị, giaâo duơc töịt… Caâc khaê
nùng, nùng lûơc haơn chïị hoùơc bõ phaâ vúô gíy
khoâ khùn cho viïơc caêi thiïơn cuöơc söịng vađ
taâi ăíìu tû ăïí cuêng cöị, phaât triïín nùng lûơc
caâ nhín, gia ằnh, cöơng ăöìng Chíịt lûúơng
nguöìn nhín lûơc thíịp laơi caên trúê sûơ phaât
triïín bïìn vûông cuêa xaô höơi Do víơy, möîi caâ
nhín phaêi tûơ vûúơt qua chñnh mònh Bùìng
yâ thûâc traâch nhiïơm vúâi baên thín, bùìng sûơ
nöî lûơc, ređn luýơn, phíịn ăíịu vûún lïn vïì
moơi mùơt, vûúơt qua nhûông thaâch thûâc, khoâ
khùn, nhûông haơn chïị vađ rađo caên tûđ moơi
phña, möîi caâ nhín tûơ hoađn thiïơn, tûơ khùỉng
ắnh vúâi vai trođ chuê thïí cuêa tûơ nhiïn, xaô
höơi vađ chñnh baên thín mònh Cuđng vúâi tû
caâch con ngûúđi caâ nhín, con ngûúđi cođn töìn
taơi vúâi tû caâch con ngûúđi xaô höơi Möîi caâ
nhín cíìn phaêi coâ traâch nhiïơm chung vúâi
toađn xaô höơi trong cöng cuöơc xoaâ ăoâi giaêm
ngheđo, chöịng bíịt cöng, tïơ naơn, thoâi hû tíơt
xíịu ăïí vûún túâi cuöơc söịng ngađy cađng töịt
ăeơp vađ haơnh phuâc Trong khi tûơ hoađn
thiïơn baên thín ăïí ăaêm baêo cuöơc söịng öín
ắnh vađ bïìn vûông, ăöìng thúđi tham gia caâc
nghôa vuơ xaô höơi, möîi caâ nhín laơi thuâc ăííy
sûơ phaât triïín bïìn vûông cuêa xaô höơi; hoơ
chñnh lađ ăöơng lûơc vađ lađ muơc tiïu cuêa sûơ
phaât triïín xaô höơi bïìn vûông
Nhađ nûúâc coâ chûâc nùng xaô höơi lađ quaên
lyâ, töí chûâc, ăiïìu hađnh hoaơt ăöơng cuêa caâc töí
chûâc, caâ nhín nhùìm thuâc ăííy sûơ phaât triïín
xaô höơi bïìn vûông vïì moơi mùơt Nhađ nûúâc lađ
chuê thïí töịi cao coâ vai trođ quan troơng trong
viïơc ăïì ra muơc tiïu, hoaơch ắnh ặúđng löịi,
chñnh saâch, ban hađnh phaâp luíơt vađ sûê
duơng caâc cöng cuơ coâ sûâc maơnh, vûđa ăöơng
viïn, khuýịn khñch, vûđa chïị ắnh roô rađng
cuơ thïí Nhađ nûúâc hoaơch ắnh vađ thûơc thi
caâc chñnh saâch vïì xoaâ ăoâi giaêm ngheđo, taơo
viïơc lađm vađ thu nhíơp öín ắnh cho ngûúđi
dín, ăaêm baêo an sinh xaô höơi, phaât triïín
giaâo duơc vađ ăađo taơo Ăïí ăaâp ûâng ýu cíìu
phaât triïín bïìn vûông vïì xaô höơi trong ăiïìu
kiïơn kinh tïị thõ trûúđng nhiïìu ruêi ro, phûâc
taơp, nhađ nûúâc cíìn níng cao nùng lûơc quaên lyâ, ăiïìu hađnh hoaơt ăöơng thöng qua hïơ thöịng giaâm saât tûđ trung ûúng ăïịn ắa phûúng; thûơc hiïơn töịt quy chïị dín chuê; ăađo taơo ăöơi nguô caân böơ cöng chûâc nhađ nûúâc coâ ăuê nùng lûơc, phíím chíịt ăaơo ặâc, yâ thûâc traâch nhiïơm; coâ cú chïị giaâm saât vađ phođng chöịng quan liïu, tham nhuông
Caâc töí chûâc xaô höơi trong nûúâc vađ quöịc tïị, cöơng ăöìng, doanh nghiïơp coâ vai trođ hïịt sûâc quan troơng, cuđng chia seê traâch nhiïơm vađ nghôa vuơ, quýìn vađ lúơi ñch vúâi nhađ nûúâc vađ caâ nhín Búêi leô, muơc tiïu phaât triïín bïìn vûông lađ vö cuđng to lúân, ăoâ lađ muơc tiïu chung, vò lúơi ñch chung cuêa toađn nhín loaơi Do víơy, khöng möơt töí chûâc, caâ nhín nađo coâ thïí hay coâ quýìn xem nheơ, thúđ ú, hoùơc vò lúơi ñch riïng mađ lađm traâi vúâi nhûông nguýn tùưc cuêa phaât triïín bïìn vûông
Ăïí phaât triïín xaô höơi bïìn vûông, trûúâc hïịt cíìn phaât triïín con ngûúđi möơt caâch bïìn vûông, hay lađm tùng nùng lûơc vađ phaơm vi lûơa choơn cuêa con ngûúđi ăïí hoơ coâ möơt cuöơc söịng ăíìy ăuê vađ haơnh phuâc Cíìn phaêi coâ sûơ ăíìu tû thûúđng xuýn, líu dađi bùìng caâc thïí chïị, chñnh saâch vûđa dađi haơn, vûđa roô rađng, cuơ thïí Cíìn coâ sûơ phín chia phuđ húơp vúâi caâc nhoâm ăöịi tûúơng coâ caâc ăùơc trûng khaâc nhau vïì vuđng miïìn, giúâi tñnh, nghïì nghiïơp, tíìng lúâp xaô höơi, thíơm chñ caê sûơ khaâc biïơt vïì tön giaâo hay truýìn thöịng vùn hoaâ Chiïịn lûúơc phaât triïín con ngûúđi cíìn ặúơc xem xeât trïn nhiïìu phûúng diïơn, vûđa níng cao nùng lûơc moơi mùơt cuêa con ngûúđi, vûđa taơo ăiïìu kiïơn phaât huy töịi ăa caâc nùng lûơc ăoâ nhùìm vûún túâi muơc ăñch cuöịi cuđng lađ mang laơi cuöơc söịng töịt ăeơp, mang laơi tûơ do, giaêi phoâng con ngûúđi
ÚÊ Viïơt Nam, phaât triïín con ngûúđi ặúơc coi lađ víịn ăïì trung tím cuêa chiïịn lûúơc phaât triïín, lađ nhiïơm vuơ líu dađi cuêa Ăaêng, Nhađ nûúâc vađ toađn dín Sinh thúđi, Chuê tõch Höì Chñ Minh ăaô khùỉng ắnh, muơc tiïu cao caê cuêa caâch maơng lađ mang laơi haơnh phuâc, tûơ do cho nhín dín Ngûúđi noâi: “Nïịu nûúâc ăöơc líp mađ dín khöng
Trang 7hûúêng haơnh phuâc, tûơ do thò ăöơc líơp cuông
chùỉng coâ nghôa gò(6)” Muơc tiïu töíng quaât
mađ Ăaơi höơi ăaơi biïíu toađn quöịc líìn thûâ X
Ăaêng Cöơng saên Viïơt Nam ăaô ặa ra lađ:
“Thûơc hiïơn tiïịn böơ vađ cöng bùìng xaô höơi
ngay trong tûđng bûúâc vađ tûđng chñnh saâch
phaât triïín; tùng trûúêng kinh tïị ăi ăöi vúâi
phaât triïín vùn hoaâ, y tïị, giaâo duơc… giaêi
quýịt töịt caâc víịn ăïì xaô höơi vò muơc tiïu
phaât triïín con ngûúđi(7)”
Sau hún 20 nùm thûơc hiïơn cöng cuöơc
ăöíi múâi, Viïơt Nam ăaô ăaơt nhûông thađnh tûơu
ăaâng tûơ hađo vïì phaât triïín con ngûúđi Tó lïơ
ngheđo ăoâi ăaô giaêm tûđ trïn 70% vađo nhûông
nùm 80 xuöịng xíịp xó 20% trong nùm 2008
Tuöíi thoơ trung bònh ăaơt 72 tuöíi Tó lïơ ngûúđi
lúân biïịt chûô ăaơt trïn 90% Chó söị phaât
triïín con ngûúđi HDI tùng tûđ 0,611 nùm
1992 lïn 0,733 nùm 2007 Ăíìu tû cho lônh
vûơc xaô höơi chiïịm trïn 25% ngín saâch nhađ
nûúâc, trong ăoâ ăùơc biïơt ûu tiïn cho xoaâ ăoâi
giaêm ngheđo, giaêi quýịt viïơc lađm, giaâo duơc
-ăađo taơo vađ caâc dõch vuơ xaô höơi cú baên khaâc
Nhiïìu chûúng trònh quöịc gia vïì phaât triïín
xaô höơi ăaô vađ ăang ặúơc thûơc hiïơn Ăoâ lađ
bùìng chûâng cho thíịy chiïịn lûúơc phaât triïín
con ngûúđi ngađy cađng giûô võ trñ quan troơng
vađ ặúơc ăíìu tû ăuâng mûâc Nhúđ víơy, chíịt
lûúơng cuöơc söịng cuêa ăaơi böơ phíơn ngûúđi dín
Viïơt Nam ặúơc caêi thiïơn ăaâng kïí
Tuy nhiïn, muơc tiïu phaât triïín con
ngûúđi úê Viïơt Nam trong giai ăoaơn trûúâc
mùưt víîn cođn nhiïìu thaâch thûâc Thađnh tûơu
vïì xoâa ăoâi giaêm ngheđo chûa thíơt vûông
chùưc Tó lïơ ngheđo ăoâi, cíơn ngheđo ăoâi, taâi
ngheđo úê möơt söị vuđng víîn cođn cao Mûâc thu
nhíơp bònh quín trïn ăíìu ngûúđi víîn thuöơc
vađo loaơi nhûông nûúâc thíịp nhíịt trïn thïị
giúâi Sûâc eâp vïì dín söị tiïịp tuơc gia tùng,
tònh traơng thiïịu viïơc lađm víîn lađ víịn ăïì
bûâc xuâc, ăe doơa cuöơc söịng ngûúđi dín Chíịt
lûúơng vađ cú cíịu nguöìn nhín lûơc chûa ăaâp
ûâng ặúơc ýu cíìu phaât triïín ăíịt nûúâc
trong thúđi kyđ ăöíi múâi, mađ nguýn nhín
quan troơng lađ chíịt lûúơng giaâo duơc - ăađo
taơo cođn thíịp, chíơm ăöíi múâi, thíơm chñ cođn
coâ nhûông biïíu hiïơn ýịu keâm, tiïu cûơc Viïơc
kïịt húơp tùng trûúêng kinh tïị vúâi tiïịn böơ vađ cöng bùìng xaô höơi chûa ặúơc thûơc hiïơn töịt Traâi laơi, khoaêng caâch giađu ngheđo, phín tíìng xaô höơi coâ xu hûúâng tùng nhanh trong nïìn kinh tïị thõ trûúđng khiïịn cho nhûông ngûúđi ngheđo nhíịt laơi cađng khoâ khùn hún,
ñt cú höơi hún trûúâc
Tûđ thûơc tiïîn phaât triïín ăíịt nûúâc trong thúđi gian qua, Ăaêng ta ăaô ruât ra bađi hoơc kinh nghiïơm vađ cuông lađ tû tûúêng chó ăaơo trong thúđi gian túâi: “Phaât triïín nhanh phaêi
ăi ăöi vúâi níng cao tñnh bïìn vûông Phaêi gùưn tùng trûúêng kinh tïị vúâi phaât triïín vùn hoaâ, phaât triïín toađn diïơn con ngûúđi, thûơc hiïơn dín chuê, tiïịn böơ vađ cöng bùìng xaô höơi, taơo nhiïìu viïơc lađm, caêi thiïơn ăúđi söịng, khuýịn khñch lađm giađu húơp phaâp ăi ăöi vúâi xoaâ ăoâi giaêm ngheđo Tûđng bûúâc thu heơp khoaêng caâch phaât triïín giûôa caâc vuđng Phaêi ríịt coi troơng baêo vïơ vađ caêi thiïơn möi trûúđng ngay trong tûđng bûúâc phaât triïín”(8) Quan ăiïím ăoâ cuêa Ăaêng ta ăaô thïí hiïơn roô sûơ quan tím ăíìy ăuê túâi caê ba muơc tiïu cuêa phaât triïín xaô höơi theo hûúâng bïìn vûông: bïìn vûông vïì sinh thaâi, bïìn vûông vïì kinh tïị, bïìn vûông vïì xaô höơi Ăïí ăaơt muơc tiïu trïn, trûúâc hïịt vađ trïn hïịt phaêi nïu cao vai trođ cuêa con ngûúđi vúâi tû caâch lađ chuê thïí tñch cûơc cuêa quaâ trònh taâc ăöơng caêi taơo tûơ nhiïn, biïịn ăöíi tûơ nhiïn; lađ chuê thïí, lađ ăöơng lûơc cú baên cuêa tùng trûúêng kinh tïị, ăöìng thúđi lađ muơc tiïu cao nhíịt cuêa sûơ phaât triïín kinh tïị - xaô höơi Coâ thïí thíịy, quan ăiïím cuêa Ăaêng ta hoađn toađn phuđ húơp vúâi nhûông tuýn böị quöịc tïị vïì phaât triïín bïìn vûông, trong ăoâ nöíi lïn tû tûúêng líịy con ngûúđi lađ trung tím cuêa sûơ phaât triïín; ăaâp ûâng ngađy cađng ăíìy ăuê hún nhu cíìu víơt chíịt vađ tinh thíìn cuêa moơi tíìng lúâp nhín dín nhû möơt nguýn tùưc nhíịt quaân trong moơi giai ăoaơn phaât triïín.
(6) Höì Chñ Minh Toađn tíơp, t.4 Nxb Chñnh trõ Quöịc gia, Hađ Nöơi, 1996, tr.56.
(7) Ăaêng Cöơng saên Viïơt Nam Vùn kiïơn Ăaơi höơi ăaơi biïíu toađn quöịc líìn thûâ X Nxb Chñnh trõ Quöịc gia, Hađ Nöơi, 2006, tr.77.
(8) Ăaêng Cöơng saên Viïơt Nam Săd., tr.178-179.