Di sản văn hóa Đảo Phục Sinh

Có nhiều điều ngày nay khóa học nhân loại vẫn chưa giải thích được, một trong số đó là sự xuất hiện và biến mất của các nền văn minh cổ trên thế giới. Thế hệ chúng ta luôn dành sự khâm phục, ngưỡng mộ to lớn đối với tổ tiên con người vì đã xây dựng nên những nền văn minh, những công trình vĩ đại và vẫn luôn không ngừng đặt những câu hỏi xung quanh chúng.Một trong những nền văn minh bí ẩn đó chính là nền văn minh của người Rapa Nui cổ trên đảo Phục Sinh – hòn đảo được mệnh danh là cô đơn nhất thế giới, là cái rốn của trái đất. Các bí ẩn về hòn đảo này vẫn đang thách thức nhân loại, tại sao con người có thể xây dựng một nền văn minh riêng, độc đáo trên hòn đảo cô lập giữa Thái Bình Dương này?

Mục Lục

MỞ ĐẦU

Có nhiều điều ngày nay khóa học nhân loại vẫn chưa giải thích được, một trong số đó là sự xuất hiện và biến mất của các nền văn minh cổ trên thế giới Thế hệ chúng ta luôn dành sự khâm phục, ngưỡng mộ to lớn đối với tổ tiên con người vì đã xây dựng nên những nền văn minh, những công trình vĩ đại và vẫn luôn không ngừng đặt những câu hỏi xung quanh chúng

Một trong những nền văn minh bí ẩn đó chính là nền văn minh của người Rapa Nui cổ trên đảo Phục Sinh – hòn đảo được mệnh danh là

cô đơn nhất thế giới, là cái rốn của trái đất Các bí ẩn về hòn đảo này vẫn đang thách thức nhân loại, tại sao con người có thể xây dựng một nền văn minh riêng, độc đáo trên hòn đảo cô lập giữa Thái Bình Dương này?

Chương I: Khái Quát về đảo phục sinh

1.1 Vị trí địa lý

Đảo Phục Sinh, theo tiếng bản địa là Rapa Nui ("Đại Rapa") hoặc Isla

de Pascua trong tiếng Tây Ban Nha Tọa lạc cách Chilê lục địa khoảng 3.600 km về phía tây và đảo Pitcairn 2.075 km về phía đông, Tọa độ 27°09′B, 109°27′T, với vĩ độ gần với vĩ độ của thành phố Caldera của Chile, phía Bắc của Santiago Đảo Rapanui của Chilê là một trong những nơi cô đơn nhất trên Trái Đất nằm giữa mênh mông biển cả Nam Thái Bình Dương, cách bờ biển Nam Mỹ 3.700km, cách đảo có người ở gần nhất cũng phải 1.000km Phục Sinh là một trong những hòn đảo có vị trí xa đất liền nhất trên thế giới

Tọa lạc cách Chile lục địa khoảng 3600 km về phía Tây và 2075 km Đông của đảo Pitcairn, nó là một trong những hòn đảo cô lập hay hòn

đảo cô đơn nhất thế giới.

1.2 Điều kiện tự nhiên và con người trên đảo

1.2.1 Điều kiện tự nhiên

Hòn đảo gần như hình tam giác với diện tích 163,6 km² và dân số 3791 người (theo điều tra dân số năm 2002), 3304 trong số đó sống ở thủ phủ Hanga Roa Đảo này được tạo thành từ 3 núi lửa: Poike, Rano Kau

và Terevaka Đảo này nổi tiếng với các moai, các tượng người bằng đá đứng dọc theo bờ biển

1.2.2 Con người trên đảo

Người dân trên hòn đảo hay tự gọi mình là Rapa Nui- một tên gọi khác của Đảo Phục sinh Giống như các khu vực khác của Nam Thái Bình Dương, hòn đảo này có một vẻ đẹp rất thân thiện Người dân rất sẵn lòng giải thích những bí ẩn và hào hùng của lịch sử nơi đây Và có lẽ không đâu trên thế giới có những bước nhảy ấm áp tới mức gây niềm vui cho cả người nhảy lẫn khán giả như vậy

1.3 Nguồn gốc tên gọi Phục Sinh và những cư dân đầu tiên của đảo1.3.1 Nguồn gốc tên gọi Phục Sinh

Nó được gọi là đảo "Phục Sinh" vì đã được nhà thám hiểm người người Hà Lan Jakob Roggeveen trên hành trình đi tìm Terra Australis

đã tình cờ phát hiện ra trong ngày Chủ Nhật Lễ Phục Sinh năm 1722

1.3.2 Những cư dân đầu tiên của đảo

Khi vị thủ lĩnh thần thoại người Polynesia là Hotu Matua hướng mũi chiếc thuyền của mình về phía mặt trời mọc vào khoảng năm 500 sau

CN ông đã phát động một chuyến đi mà đã tạo ra một trong những nền văn minh hấp dẫn nhất trong lịch sử

Hotu Matua cùng những người bạn đồng hành của mình đã trở thành những người định cư đầu tiên trên hòn đảo nhỏ hình tam giác và quanh năm gió thổi

Sau khi định cư ở đây, những người dân trên đảo bắt đầu chạm trổ những tác phẩm nghệ thuật trên miệng của một ngọn núi lửa và sau đó, những tác phẩm nghệ thuật này đã trở thành biểu tượng vĩnh hằng cho đảo Phục Sinh

Chương II Nền văn minh cổ của người Rapa Nui trên đảo Phục Sinh

2.1 Những dấu ấn về nền văn minh cổ trên đảo Phục Sinh

2.1.1 Tượng đá bán thân Moai

- Điểm nổi bật của đảo Phục Sinh

Đặt chân lên đảo, Jacob Roggeveen đã vô cùng kinh ngạc khi thấy đảo hoàn toàn trơ trụi đá, không một bóng người nhưng lại có hàng trăm pho tượng mặt người với kích thước khá lớn Chúng được gọi là Moai, tất cả các bức tượng đều được chế tạo từ đá nguyên khối, có nghĩa được tạc từ một tảng duy nhất Moai lớn nhất từng được dựng lên là

"Paro", cao tới 10 mét và nặng 82 tấn Một bức tượng được tìm thấy ở tình trạng chưa hoàn thành cao tới 21 mét và nặng 270 tấn

Bản đồ Đảo Phục sinh với các địa điểm đặt tượng Moai

Đến nay, các nhà khoa học đã phát hiện được tổng cộng có 887 pho tượng Moai trên đảo Phục Sinh Tất cả những pho tượng này đều được tạc dựa theo hình ảnh tổ tiên của những người Rapa Nui Kích thước của những pho tượng có chiều cao thay đổi từ 2 mét đến trên 20 mét, nặng từ vài chục đến hàng trăm tấn Mỗi pho tượng lại có một đặc tính khác nhau như cao, thấp, béo, gầy, xăm mình và vô cùng tinh xảo Khoảng 1/4 số tượng trong đó là đã hoàn thiện, số còn lại vẫn đang trong tình trạng chế tác dang dở

Những tượng bán thân Moai cao lớn

Việc vẽ bản đồ bằng GPS (hệ thống định vị toàn cầu) gần đây cho thấy tại khu vực phía trong có thể có một số moai khác tồn tại

- Đặc điểm của tượng

Tượng trên đảo Phục Sinh (còn gọi là moai) dễ nhận biết vì hình dáng

và kiểu cách đặc biệt Tượng chỉ có phần đầu và thân trên, đến một phần dưới thắt lưng, không nhìn thấy chân Các hố được đào sẵn và những pho tượng được chôn sâu xuống lòng đất, chỉ hở phần đầu và thân lên khỏi mặt đất Cũng có vai và cánh tay, nhưng cẳng tay đơn thuần là các tác phẩm chạm nổi đặt chéo qua phía trước bụng, bên dưới rốn Ngón tay thẳng, hướng về một hình chữ nhật hay bầu dục có thể được hiểu là khố

Những pho tượng đều rất cao lớn Pho thấp thì vài mét, nặng vài tấn, pho tượng cao nhất tới 21m và nặng 150 tấn Những chiếc mũ cũng nặng cả tấn.

Khắp thân các tượng đá chạm khắc hình chim bay Có 30 tượng đội mũ

đỏ hình trụ tròn Trông xa, như thể những pho tượng đó đội vương miện màu hồng

Có 30 tượng đội mũ đỏ hình trụ tròn

Đôi lúc lưng tượng cũng tạc bằng tác phẩm chạm nổi thấp, với nhiều đường thẳng, cong và xoắn ốc tượng trưng cho các hoạ tiết hình xăm biểu thị địa vị xã hội Mỗi pho tượng mang một đặc tính khác nhau như cao, thấp, béo, gầy… và đều được chạm khắc tinh xảo

+ Khuôn mặt tượng:

Những tượng đá thể hiện gương

mặt của một giống người khác,

với những đặc trưng nổi bật như

khuôn mặt dài, hai mắt lõm sâu,

lông mày rậm, miệng nhô, tai dài,

mũi sống mũi cao gồ và hếch, môi

mỏng, trán rộng, tai to và dài

Điểm đặc biệt của tượng Moai là

đa số hướng mặt vào nội đảo

nhưng một số khác mặt mặt lại

hướng ra biển hoặc hướng về

phía mặt trời như trông ngóng một điều gì đó

Năm 1978, khai quật bên dưới một tượng bị ngã cho thấy có nhiều dấu vết những người dân đảo lắp các đôi mắt cho tượng bằng san hô và đồng tử của mắt làm bằng đá cuội màu đỏ hoặc màu đen Đôi khi họ còn trùm lên đầu bức tượng các búi tóc làm bằng đá màu đỏ sẫm

Thực tế không hề có hai tượng giống hệt nhau, điều này đặt giả thuyết rằng, đây có thể là chân dung của cá nhân, các bậc huynh trưởng trong

bộ tộc Phần chạm khắc sinh động nhất là phần đầu: miệng, mũi, cằm nhô ra, và hai đường chân mày lồi Phần ót nhìn chung dẹt, nhưng đôi tai thon dài nổi bật ở cả hai bên

Về kích thước, tượng trên đảo Phục Sinh là số tượng người lớn nhất xưa nay từng tạc, chiều cao thay đổi từ 2 m đến 10 m Ban đầu, tượng được đặt lên các tấm móng hành lễ (hiện còn khoảng 250-300 tấm), còn gọi là ahu, vòng quanh bờ biển của đảo, tượng lớn nhất đặt thành công là tượng Paro nặng 82 tấn Lớn nhất trong tất cả các tượng, đặt

tên thật thích hợp ElGigante (Người khổng lồ) dài 20 m, nặng khoảng

270 tấn, vẫn còn bỏ lại tại mỏ đá Rano Raraku quarry

- Về phần bệ của tượng Moai

Việc xây dựng tượng rất khó khăn nhưng việc tạo ra những chiếc bệ đặt tượng cũng đòi hỏi nổ lực không kém Hình thành từ những tảng đá khổng lồ, chúng hoàn toàn vừa khít với nhau mà không cần lớp vữa gắn kết nào Chúng đều tuân theo một thiết kế giống nhau từ quảng trường đá cuội tinh tế ở bãi biển trải rộng ra đến trước các Ahu với các dải cánh ở mỗi bên tạo thành một cánh quan nghi lễ đồng nhất và không thể tách rời

- Cách thức xây dựng và di chuyển tượng

Các nhà khảo cổ cho rằng những bức tượng này được đẽo từ mỏm cao nhất của thành của một ngọn núi lửa trên đảo Sau khi đẽo xong một bức tượng, có thể nó đã được lăn hoặc được kéo xuống chân núi lửa Sau đó, người ta sẽ dựng nó đứng thẳng lên và dây thừng được

buộc quanh thân bức tượng Bằng cách sử dụng hệ thống ròng rọc, bức tượng được di chuyển đến vị trí định trước.

Những sợi dây thừng được quấn quanh bức tượng hoạt động như một pu-ly truyền động Một nhóm khoảng 30 người đàn ông sẽ kéo một đầu dây, kéo một mặt của bức tượng tiến lên phía trước Bằng cách này, một mặt của bức tượng có thể đi được vài bước chân mỗi lần kéo Sau đó, quá trình lại được làm ngược lại, mặt kia của bức tượng sẽ được làm như mặt trước đó đã làm, và cứ như vậy… phải đến vài tháng, một bức tượng mới được di chuyển vài dặm xuống đến bờ biển

Tuy nhiên, người ta vẫn chẳng lí giải nổi bức tượng được di chuyển như thế nào nhưng có một giả thuyết cho rằng những bức tượng này

có lẽ được người ngoài hành tinh đưa tới đây Lại có ý kiến cho rằng việc người Rapa Nui di chuyển bưc tượng tùy vào mỗi bức tượng và địa hình ở đó, chứ không chỉ là một phương pháp duy nhất và không chỉ có một động cơ Mỗi bức tượng đều có câu chuyện của riêng nó nhưng nhìn chung chúng có vẻ được duy chuyển theo chiều ngang Có những Moai được di chuyển gần 15km ở mỏ đá gần núi lửa Ranu Raraku với đích đến là bệ tượng Ahu bên bờ biển

Trên đảo vẫn còn cả một mạng lưới chằng chịt các đường tròn cổ đại tỏa ra từ mỏ đá Người ta cho rằng những con đường này được dùng

để vận chuyển các bức tượng Mặc dù cư dân trên đảo đã cùng các nhà thám hiểm chứng minh cách di chuyển bức tượng nhưng vẫn không thành công Họ đã buộc dây vào một bức tượng, đặt lưng bức tượng nằm trên mặt đất và 180 người ra sức kéo nó đi khoảng 9m nhưng họ đã làm hỏng bức tượng Chắc chắn phải có một hệ thống tinh vi hơn nhiều

- Vì sao tượng được xây dựng?

Nhiều giả thuyết về xuất xứ của các pho tượng Moai và sự biến mất bí hiểm của thổ dân đã được đưa ra, từ những giả thuyết mang tính huyền thoại đến các giả thuyết đầy thực dụng Vấn đề còn lại là tượng thể hiện điều gì? Tượng xây dựng với mục đích gì?

- Nhiều ý kiến cho rằng họ đã làm nên những tượng Moai để tiến hành những nghi lễ tôn giáo của những cư dân cổ trên đảo

- Một số ý kiến khác cho rằng tượng là thần Nhưng cách lý giải ngày nay được nhiều người nhất trí hơn đó là tổ tiên đáng kính, các bậc huynh trưởng đã khuất Một số tượng được tạc ngay khi họ còn sống, nhưng chỉ hoàn tất và đặt vào vị trí khi họ mất Và Moai là một phần trong tục thờ cúng tổ tiên của người dân của đảo này

Mỗi năm lại có thêm nhiều Moai được dựng lên để thể hiện sự kính trong với tổ tiên có vai trò quan trọng trong thế giới của người Rapa Nui

và củng cố hệ thống tín ngưỡng của họ Nhưng những nhân vật này không nhìn ra biển như chúng ta tưởng vì người Rapa Nui không mong chờ những người từ đại dương xa xôi cập bến Thay vào đó những bức tượng nhìn về phía nội đảo để chăm lo cho cuộc sống của tổ tiên họ Chúng ta không chắc chắn 100% nhưng những người này vừa lên đảo

đã cắt đứt liên lạc với những người Polynesia khác Rõ ràng họ đã thu mình lại, họ nghĩ mình là cả thế giới, tất cả những thứ bên ngoài đảo đều đã bị nhấn chìm và không còn lại gì Có lẽ vì thế mà các bức tượng được đặt ở các mép cách đảo và nhìn vào phía trong Đó như hàng rào bảo vệ họ khỏi những thứ bên ngoài những thứ mà họ không hề hay biết Hòn đảo là cả thế giới của họ

Sự cô lập bất thường này càng làm tăng thêm sự huyền bí của đảo

- Chức năng của Moai không biết chính xác vai trò của tượng đá trên đảo Phục Sinh nhưng có thể làm một phép so sánh với những nơi khác

ở Polynesia Đó là những thứ liên quan đến gia đình, các vị thần của bộ tộc hoặc các già làng có địa vị cao Hệ thống tượng này cho phép xã hội thực hiện tốt chức năng của mình với mỗi bộ tộc hoặc các gia đình

tự lập tự chủ Những bức tượng lớn đứng trên bệ nằm rải rác khắp hòn đảo rất phù hợp với hệ thống này Trước mặt các bệ chính đều có quảng trường rất rộng tất nhiên đó là nơi tổ chức các nghi lễ Chúng ta vẫn chưa biết đó là kiểu nghi lễ gì Chúng ta có rất ít bằng chứng về những miêu tả đầu tiên rằng cư dân trên đảo luôn bày tỏ sự kính trọng đối với những thứ này, đôi khi họ còn quỳ gối trước chúng, có khi họ còn thắp lửa phía trước

Chúng ta chỉ biết có thể nhưng ta nên nhìn vào sự phi thường này, chúng ta hãy miễn cưỡng đồng ý sự sáng tạo đó theo quan điểm của

số đông nhưng thực tế thì đúng là như vậy Một vài nhóm nhỏ các cá nhân đã kiểm nghiệm và phát triển biểu tượng này và nhận ra rằng thứ

họ tạo ra đã thể hiện được niềm tin của con người một cách hoàn hảo Tất cả những điều này là biểu hiện của xã hội thành công Trong vài thế

kỉ đầu xã hội Rapa Nui phát triển thịnh vượng và dân số tăng nhanh, các bức tượng và bệ tượng được xây dựng khắp đảo đôi khi chỉ là vài bức tượng riêng lẻ nhưng đôi khi là cả một đội hình phứ tạp Dù sống trong những khu dân cư nhỏ hay các nhóm thị tộc lớn nhưng những nổ lực chung nhằm xây dựng nên các bức tượng đều cho thấy đó là một

xã hội luôn tương hổ lẫn nhau

2.1.2 Cái rốn của Trái Đất

Pito te o Te Henua trong ngôn ngữ Rapa Nui có nghĩa là “cái rốn của trái đất” Cái tên này đề cập đến một hòn đá thú vị nằm ở đảo Phục Sinh của Chile Hòn đá này không chỉ có hình tròn hoàn hảo mà còn phát ra từ tính rất mạnh

Thoạt nhìn vào hòn đá, mà những nhà khoa học gọi là “cái rốn của trái đất” dường như không có gì ấn tượng với kích thước của nó, ngoại trừ hình dáng tròn nhẵn và phát ra từ tính mạnh được đặt giữa những khối

đá thô xung quanh

Hòn đá ngày nay không chỉ nổi tiếng với hình tròn hoàn hảo mà còn phát ra năng lượng đặc biệt Điều này là do yếu tố từ tính bên trong đá Khi người ta đặt một chiếc la bàn bên trên đá, ngay lập tức đá sẽ hút la bàn làm nó bị mất phương hướng

Trước đây, khi người ta chưa tìm ra nguyên nhân của hiện tượng này nên có những lời giải thích trái chiều, chịu ảnh hưởng của những yếu tố tâm linh, thần thánh hóa

Hiện tại có bốn hòn đá được đặt xung quanh tảng đá từ tính này tượng trưng cho bốn mặt của la bàn, nằm trên một góc của đảo Phục Sinh Đây cũng là một địa điểm được nhiều du khách ghé thăm

Hòn đá kì lạ này được còn cho là vị vua đầu tiên của đảo Phục Sinh, Hotu Matua mang đến một cách đặc biệt Truyền thuyết kể về cuộc hành trình của vua Hotu Matua từ vùng đất Hiva đến đảo Phục Sinh, ông đã mang theo hai hòn đá đến để cân bằng móc chèo chiếc xuồng của mình Khi đến đảo, vị vua này còn dùng hai hòn đá với mục đích là đánh dấu lãnh thổ, bằng cách đặt chúng tại mỗi rìa của hòn đảo

2.1.3 Văn tự cổ Rongo Rongo

Không chỉ thừa hưởng vẻ đẹp hết sức hoang sơ, những lễ hội đầy màu sắc, cư dân trên đảo Phục Sinh còn sử dụng một thứ ngôn ngữ viết đầy

bí ẩn Rongo - rongo mà thậm chí đến nay người ta vẫn không sao giải

mã được toàn bộ Chỉ còn lại 26 tấm thẻ gỗ có thứ ngôn ngữ này, và ý nghĩa của chúng vẫn chưa được xác định Ai đã dạy những người dân

trên đảo Phục Sinh biết viết, hay họ tự phát triển hệ thống chữ viết riêng của mình? Một điều đáng ngạc nhiên nữa là hầu hết các cư dân trên các hòn đảo khác thuộc Thái Bình Dương thậm chí đều không biết chữ, và kể

cả những thổ dân da đỏ cũng không biết viết.Những cư dân sống trên đảo Phục Sinh đã sáng tạo hệ thống chữ viết riêng- Rongorongo, khác xa so với các hệ thống chữ viết trên thế giới Đến nay các nhà ngôn ngữ học vẫn chưa thể nào có thể giải mã được hết Vậy thì ai đã dạy những người dân trên đảo Phục Sinh biết viết, hay họ

tự phát triển hệ thống chữ viết riêng của mình? Cần phải nhớ rằng chữ viết được sáng tạo ra lần đầu tiên ở châu Á chỉ vài ngàn năm trước công nguyên

Bên cạnh những văn tự đầy bí ẩn, trên đảo Phục Sinh còn có nhiều tác phẩm đá khắc mô tả hình ảnh chim chóc và cuộc sống thường ngày của những cư dân xa xưa Nó giống như cuốn nhật ký, được làm ra để thể hiện xem các thế hệ nối tiếp nhau đã sống và làm việc thế nào trong cuộc sống thường ngày của họ?

Một số nhà khoa học đã tìm hiểu và cho rằng văn tự ấy ra đời là nhờ các nhà truyền giáo từ châu Âu đến đây từ rất sớm