Tom tat luan van “ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÁC PHẨM VĂN XUÔI HIỆN THỰC PHÊ PHÁN TRONG SÁCH NGỮ VĂN 11 THEO HƯỚNG TIẾP CẬN CẤU TRÚC”

Với những lý do trên chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu “ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÁC PHẨM VĂN XUÔI HIỆN THỰC PHÊ PHÁN TRONG SÁCH NGỮ VĂN 11 THEO HƯỚNG TIẾP CẬN CẤU TRÚC” là cần thiết,

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Hiện nay ở nước ta, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học diễn ra một cách sôi động cả về lý luận cũng như về thực tiến Theo định hướng trên, nhiều phương pháp dạy học tiên tiến đã được áp dụng trong môn Văn, trong đó có phương pháp cấu trúc Đây là là phương pháp giảng dạy dựa trên thành tựu của việc áp dụng phương pháp cấu trúc trong nghiên cứu tác phẩm văn chương Ở đó, việc tìm hiểu tác phẩm dựa vào việc phân tích các thành phần cấu tạo nên tác phẩm cũng như mối tương quan của chúng với nhau Việc đưa phương pháp dạy học này trong dạy tác phẩm văn học hiện thực phê phán ở trường THPT là hoàn toàn hợp lý Hướng đổi mới này không những nâng cao hiệu quả dạy học môn khoa học mà còn phù hợp với xu hướng đổi mới phương pháp dạy học và yêu cầu đào tạo con người trong giai đoạn hiện nay Với những lý do trên chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu “ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÁC PHẨM VĂN XUÔI HIỆN THỰC PHÊ PHÁN TRONG SÁCH NGỮ VĂN 11 THEO HƯỚNG TIẾP CẬN CẤU TRÚC” là cần thiết, có ý nghĩa khoa học và thực tiễn

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Những nghiên cứu về phương pháp dạy học Ngữ văn

Phương pháp dạy học Ngữ văn đã được nghiên cứu từ lâu Vận dụng phương pháp dạy học phù hợp vào giờ dạy học Ngữ văn cũng là một vấn đề đã được nhiều

người nghiên cứu, nhiều giáo viên quan tâm Như: cuốn Phương pháp dạy học văn

do GS Phan Trọng Luận chủ biên, Phương pháp dạy học Văn, NXB ĐHSP, 2004; Nguyễn Thanh Hùng, Lê Thị Diệu Hoa, Phương pháp dạy học Ngữ văn THPT, những vấn đề cập nhật, NXB ĐHSP, 2006, v.v.), giáo trình giảng dạy Giáo dục 2,

thạc sĩ Nguyễn Thị Cúc, hay bài Một số vấn đề về đọc hiểu văn bản Ngữ văn (Tạp

chí Giáo dục số 156, tháng 4/2004), luận văn “Tổ chức và hướng dẫn học sinh lớp

10 đọc ngoại khoá phần Văn học Việt Nam” của Hồ Thị Kim Chung (Trường ĐHSP TPHCM, 2014)

Tóm lại, mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về phương pháp dạy học Ngữ văn nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu một cách cụ thể về phương pháp cấu trúc trong dạy học tác phẩm văn xuôi hiện thực phê phán

2.2 Những nghiên cứu về phương pháp cấu trúc

Hiện nay, công trình nghiên cứu và bài viết nói về phương pháp cấu trúc còn

ít Ở đây, chúng tôi xin nêu ra ra một số công trình, bài viết tiêu biểu:

Cuốn “Chủ nghĩa cấu trúc trong văn học” của Trịnh Bá Đĩnh

Cuốn “Tiếp nhận cấu trúc văn chương" của Hồ Thế Hà” Tuy vậy, nó chưa có phần áp dụng cho dạy học tác phẩm văn xuôi hiện thực phê phán ở Ngữ văn 11

Có tác giả lại tìm hiểu phương pháp cấu trúc qua một tác phẩm nhất định, trong đó có cuốn sách “Loại hình tác phẩm “Thiền uyển tập anh”” của Nguyễn Hữu Sơn

Luận án “Các khuynh hướng phát triển của tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỉ XXI từ góc nhìn cấu trúc thể loại” của Hoàng Cẩm Giang

Bài viết “Nghiên cứu tác phẩm văn học trên bình diện cấu trúc văn bản nghệ thuật”, cô giáo Đào Thị Hải Yến

Nguyễn Văn Dân với bài viết “Góp phần tìm hiểu phương pháp cấu trúc” PGS.TS.Trịnh Bá Đĩnh với bài “Phân tích tác phẩm theo cấu trúc - loại hình” Tóm lại, số công trình, bài viết về phương pháp cấu trúc còn ít Số lượng công trình, bài viết đề cập tới áp dụng phương pháp này trong dạy học Ngữ văn

còn ít hơn, hầu như chưa có chỉ dẫn cụ thể Đương nhiên, trong tác phẩm văn xuôi hiện thực phê phán ở Ngữ văn 11 thì càng chưa có

2.3 Những nghiên cứu về phương pháp dạy học tác phẩm văn xuôi hiện thực phê phán 1930-1945

Phương pháp giảng dạy tác phẩm văn học hiện thực phê phán 1930-1945 đã được một số tác giả quan tâm, nghiên cứu Ở đây, ta có thể liệt kê một số công trình, bài viết tiêu biểu:

- Dạy học Hạnh phúc của một tang gia (Trích Số đỏ - Ngữ văn 11 ban cơ bản) từ thi pháp tiểu thuyết của nhà văn Vũ Trọng Phụng (Luận văn Thạc sĩ Sư

phạm Ngữ Văn, Vũ Thị Mận, Đại học Giáo dục, 2010)

- Rèn luyện tư duy văn học cho học sinh trung học phổ thông bằng câu hỏi liên tưởng, tưởng tượng trong dạy học tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao (Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Ban Cơ bản) (Luận văn Thạc sĩ Sư phạm Ngữ Văn, Nguyễn

Văn Tuấn, Đại học Giáo dục, 2010)

- Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường (PGS TS

Nguyễn Viết Chữ, Nhà xuất bản Giáo dục, 2010)

- ….

Tuy nhiên, các công trình trên chưa có đề cập tới việc áp dụng phương pháp cấu trúc một cách đầy đủ trong dạy học tác phẩm văn xuôi hiện thực phê phán lớp 11

Tóm lại, chúng ta có thể thấy rằng việc nghiên cứu và triển khai phương pháp cấu trúc đã được các nhà nghiên cứu quan tâm song như vậy vẫn chưa đủ cho môn Ngữ văn Các cuốn sách, bài viết đã đề cập tới phương pháp, hoạt động dạy học Ngữ văn nhiều song ít có tài liệu nói về phương pháp cấu trúc Đây là phần thiếu

sót cần phải bổ sung ngay Chính vì vậy, tôi mong muốn làm luận văn này để đóng góp một phần vào việc triển khai phương pháp cấu trúc vào dạy học văn hiện nay, mà đầu tiên là dạy học tác phẩm văn xuôi hiện thực phê phán lớp 11

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu.

Áp dụng phương pháp cấu trúc vào trong dạy học tác phẩm văn xuôi hiện thực phê phán lớp 11 để nâng cao chất lượng dạy và học môn Ngữ văn ở trường THPT

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

a Tìm hiểu cơ sở lý luận của phương pháp cấu trúc

b Điều tra thực trạng sử dụng thực trạng dạy học bài học văn xuôi tự sự phê phán ở trường THPT

c Nghiên cứu quy trình sử dụng phương pháp cấu trúc phù hợp trong quá trình dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ văn ở trường THPT

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Việc áp dụng phương pháp cấu trúc trong dạy học học tác phẩm văn xuôi hiện thực phê phán lớp 11 để nâng cao chất lượng dạy và học môn Ngữ văn ở trường THPT

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Luận văn chỉ tập trung nghiên cứu lý luận về phương pháp cấu trúc để áp dụng trong dạy học Ngữ văn

- Bài học được chọn để áp dụng phương pháp cấu trúc là tác phẩm văn xuôi

tự sự phê phán trong chương trình Ngữ văn 11 ở trường THPT, gồm hai bài: “Chí Phèo” và “Hạnh phúc một tang gia”

5 Phương pháp nghiên cứu

a Các phương pháp nghiên cứu lý luận:

+ Phương pháp phân tích, khái quát hóa, hệ thống hóa, tổng kết các tài liệu liên quan đến đề tài nghiên cứu để xác lập cơ sở lý luận cho đề tài

+ Nghiên cứu lý thuyết về lý luận dạy học, tâm lý học, giáo dục học và các tài liệu khoa học cơ bản liên quan đến đề tài

b Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

+ Phương pháp điều tra, phỏng vấn

+ Phương pháp quan sát: Quan sát hoạt động học và dạy của giáo viên, học sinh để thu thập những thông tin cần thiết

+ Thực nghiệm sư phạm

c Phương pháp thống kê toán học

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục, tài liệu tham khảo; nội dung chính của luận văn gồm ba chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Đổi mới dạy học bài tác phẩm văn xuôi hiện thực phê phán theo phương pháp cấu trúc

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

N I DUNG ỘI DUNG

CHƯƠNG I

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Cơ sở lí luận của đề tài

1.1.1 Khái lược về các phương pháp dạy học văn

Môn Văn là môn học đã có từ lâu đồng thời là môn chính trong các môn học

Vì thế, hệ thống phương pháp của môn Văn khá phong phú với những đặc trưng riêng biệt Ngày trước, phương pháp dạy học văn thiên về thuyết giảng, song ngày nay với việc đổi mới toàn diện giáo dục, phương pháp dạy học văn đã có nhiều thay đổi Từ sự thống kê, chúng ta có thể kể ra một số phương pháp chính yếu trong môn văn như sau:

1.1.1.1 Phương pháp vấn đáp

1.1.1.2 Phương pháp hoạt động nhóm

1.1.1.3 Phương pháp đóng vai

1.1.1.4 Phương pháp động não

1.1.1.5 Phương pháp dạy học theo dự án

1.1.1.6 Phương pháp đọc hiểu

1.1.1.7 Phương pháp diễn giảng

1.1.2 Lí thuyết về cấu trúc và phương pháp cấu trúc

1.1.2.1 Định nghĩa

a Cấu trúc

Theo từ điển tiếng Việt, khái niệm "cấu trúc" có nghĩa là "Toàn bộ nói chung những quan hệ bên trong giữa các thành phần tạo nên một chỉnh thể" Theo định

nghĩa cấu trúc nói trên thì cấu trúc là các mối quan hệ giữa các thành phần của một

sự vật

Nội dung và nghệ thuật trong văn bản nghệ thuật lại chia thành các thành tố nhỏ hơn Mặc dù cách phân chia có nhiều ý kiến khác nhau song nói chung, hiện nay, nhiều nhà nghiên cứu đi theo hướng chia nội dung nghệ thuật văn bản thành các bình diện sau:

- Đề tài: là phạm vi hiện thực mà nhà văn chọn lựa và miêu tả

- Chủ đề: là vấn đề chủ yếu, trung tâm, là phương diện chính yếu của đề tài

- Tư tưởng: là nhận thức, lí giải và thái độ đối với toàn bộ nội dung cụ thể sống động của tác phẩm văn học

- Cảm hứng nghệ thuật: là cảm hứng của nhà văn và cảm hứng tư tưởng của tác phẩm

- Nhân vật: Nhân vật là con người hoặc sự vật được nhà văn miêu tả trong tác phẩm bằng phương tiện văn học

- Cốt truyện: Cốt truyện là một hệ thống cụ thể những sự kiện, biến cố, hành động trong tác phẩm

- Kết cấu: kết cấu là toàn bộ tổ chức nghệ thuật sinh động, phức tạp của tác phẩm văn học

- Loại thể: Những qui luật này chi phối, qui định các yếu tố khác nhau của tác phẩm văn học như trữ tình, tự sự, kịch

- Lời văn nghệ thuật: chính là ngôn từ trong tác phẩm

b Phương pháp cấu trúc

Phương pháp cấu trúc là phương pháp nghiên cứu tác phẩm văn học trên cơ

sở phân tích các thành phần cấu tạo nên tác phẩm cũng như mối tương quan của chúng với nhau

1.1.2.2 Vai trò của phương pháp cấu trúc

Phương pháp cấu trúc đưa cấu trúc văn bản vào vị trí trung tâm tạo nghĩa, bằng cách này, như đã bàn luận ở phần trên, lý thuyết cấu trúc luận đã loại trừ những yếu tố chủ quan ảnh hưởng đến quá trình phê bình văn học

1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài

1.2.1 Thực trạng dạy học kiểu bài tác phẩm văn xuôi hiện thực phê phán ở THPT

Thực tế việc dạy học Ngữ Văn trong nhà trường phổ thông hiện nay mặc dù

đã có nhiều thay đổi tích cực nhưng do vẫn còn ảnh hưởng nặng nề từ những phương pháp dạy học truyền thống

1.2.2 Những khó khăn của giáo viên và học sinh khi dạy- học bài tác phẩm văn xuôi hiện thực phê phán

a Chương trình

- Chương trình học quá nặng mà số tiết ít

- Bài học văn xuôi tự sự phê phán trong chương trình lớp 11 khá rộng và phức tạp

b, Đối với giáo viên:

- Việc đổi mới phương pháp làm GV phải tốn nhiều thời gian, công sức

- Bên cạnh đó, hiện giờ, số GV hiểu rõ về hoạt động dạy học theo hướng tiếp cận cấu trúc còn ít

c Đối với học sinh

- Ý thức học và chuẩn bị bài trước khi lên lớp của nhiều học sinh chưa tốt, thậm chí nhiều em không đọc tác phẩm, hoặc qua loa đại khái

- HS còn chịu áp lực thi cử

CHƯƠNG 2NG 2

Đ I M I D Y H C BÀI TÁC PH M VĂN XUÔI HI N TH C PHÊ PHÁN THEOỔI MỚI DẠY HỌC BÀI TÁC PHẨM VĂN XUÔI HIỆN THỰC PHÊ PHÁN THEO ỚI DẠY HỌC BÀI TÁC PHẨM VĂN XUÔI HIỆN THỰC PHÊ PHÁN THEO ẠY HỌC BÀI TÁC PHẨM VĂN XUÔI HIỆN THỰC PHÊ PHÁN THEO ỌC BÀI TÁC PHẨM VĂN XUÔI HIỆN THỰC PHÊ PHÁN THEO ẨM VĂN XUÔI HIỆN THỰC PHÊ PHÁN THEO ỆN THỰC PHÊ PHÁN THEO ỰC PHÊ PHÁN THEO

HƯỚI DẠY HỌC BÀI TÁC PHẨM VĂN XUÔI HIỆN THỰC PHÊ PHÁN THEONG TI P C N C U TRÚCẾP CẬN CẤU TRÚC ẬN CẤU TRÚC ẤU TRÚC

2.1 Yêu c u v n d ng d y h c theo ph ầu vận dụng dạy học theo phương pháp cấu trúc ận dụng dạy học theo phương pháp cấu trúc ụng dạy học theo phương pháp cấu trúc ạy học theo phương pháp cấu trúc ọc theo phương pháp cấu trúc ương pháp cấu trúc ng pháp c u trúc ấu trúc

2.1.1 Cấu trúc nội dung theo tính chất phản ánh hiện thực

2.1.1.1 Khái quát chung về nội dung trong tác phẩm văn học

Nội dung tác phẩm văn học vừa là cuộc sống được ý thức, vừa là sự đánh giá -cảm xúc đối với cuộc sống đó

2.1.1.2 Tính chất phản ánh hiện thực quyết định giá trị của tác phẩm trong tác phẩm văn xuôi hiện thực phê phán Việt Nam (chương trình Ngữ Văn 11- cơ bản)

a Giá trị hiện thực

Nếu văn học là tấm gương phản chiếu đời sống xã hội thì văn học hiện thực phê phán là tấm gương sáng nhất Văn học hiện thực giai đoạn 1930-1945 đã đáp ứng những yêu cầu cơ bản của xã hội, đấu tranh cho giai cấp và đấu tranh cho dân tộc lúc bấy giờ, điển hình như các nhà văn Vũ Trọng Phụng, Nam Cao với các tác phẩm nổi tiếng: “Chí Phèo”, “Số đỏ”,…

b Giá trị nhân đạo

Tinh thần này càng bổ sung làm rõ hơn cho giá trị hiện thực trong các tác phẩm, nhất là trong truyện của Nam Cao, như trong tác phẩm “Chí Phèo”, tác giả tái hiện với sự thương cảm sâu sắc với Chí và cũng là của người lao động bị lưu manh hóa

2.1.2 Cấu trúc cốt truyện theo diễn trình vận động

2.1.2.1 Khái quát chung về cốt truyện trong tác phẩm văn học

Trong tác phẩm tự sự và tác phẩm kịch nói chung, trong truyện ngắn nói riêng; cốt truyện là một hệ thống cụ thể những sự kiện, biến cố, hành động trong tác phẩm

2.1.2.2 Diễn trình vận động cốt truyện trong tác phẩm văn xuôi hiện thực phê phán Việt Nam (chương trình Ngữ văn lớp 11)

Cốt truyện của tác phẩm chủ nghĩa hiện thực đều từ cơ sở của sự mâu thuẫn và những xung đột trong hiện thực đời sống, trong thế giới nội tâm của con người, trong mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội

2.1.3 Cấu trúc nhân vật theo đặc điểm, tính cách

2.1.3.1 Khái quát chung về nhân vật trong tác phẩm văn học

Điều cốt yếu đối với truyện ngắn là nhân vật Nhân vật là con người hoặc sự vật được nhà văn miêu tả trong tác phẩm bằng phương tiện văn học

2.1.3.2 Cấu trúc nhân vật theo đặc điểm tính cách trong tác phẩm văn xuôi hiện thực phê phán Việt Nam (chương trình Ngữ văn lớp 11- cơ bản)

Có thể nói, các nhà văn đã rất nỗ lực trong việc đổi mới quan niệm và cách xây dựng hình tượng con người Nhân vật của chủ nghĩa hiện thực lại là con người bình thường, con người lịch sử cụ thể Văn học hiện thực đã phản ánh nhân vật như một tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình tạo nên nghệ thuật đặc sắc của văn học hiện thực phê phán Văn học hiện thực tăng cường tính cách cho các nhân vật, xa rời mẫu hình ước lệ, tượng trưng

2.2 Thi t k giáo án bài tác ph m văn xuôi hi n th c phê phán “Chí ết kế giáo án bài tác phẩm văn xuôi hiện thực phê phán “Chí ết kế giáo án bài tác phẩm văn xuôi hiện thực phê phán “Chí ẩm văn xuôi hiện thực phê phán “Chí ện thực phê phán “Chí ực phê phán “Chí Phèo” theo ph ương pháp cấu trúc ng pháp c u trúc ấu trúc

(xem bản chính của luận văn)

CHƯƠNG 2NG 3

TH C NGHI M S PH MỰC PHÊ PHÁN THEO ỆN THỰC PHÊ PHÁN THEO Ư ẠY HỌC BÀI TÁC PHẨM VĂN XUÔI HIỆN THỰC PHÊ PHÁN THEO

3.1 Mục đích, yêu cầu thực nghiệm

Mục đích thực nghiệm là xác minh tính khả thi của việc vận dụng dạy học bài

tác phẩm văn xuôi hiện thực phê phán lớp 11 theo phương pháp cấu trúc 3.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm

Giáo viên Ngữ văn và học sinh lớp 11 trường THPT Nguyễn Trãi- Ba Đình

3.3 Nội dung và tiến trình thực nghiệm

3.3.1 Nội dung thực nghiệm

- Thiết kế và thực nghiệm giáo án “Chí Phèo” trong chương trình Ngữ văn 11 theo hướng tiếp cận cấu trúc

- Từ đó, ra bài kiểm tra khảo sát kết quả và so sánh kết quả này với lớp đối chứng để đưa ra kết luận Nội dung giáo án đã có ở chương 2

3.3.2 Tiến trình thực nghiệm

3.3.2.1 Xây dựng kế hoạch, phương pháp thực nghiệm

a Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp điều tra bằng bài kiểm tra

- Phương pháp nghiên cứu sản phẩm

Nghiên cứu sản phẩm (bài làm) của học sinh