Tiểu luận môn triết học nội dung của ý thức đạo đức

Trong số rất nhiều hình thái đa dạng đó, hai hình thái: ý thức chính trị và ý thức đạo đức nổi bật lên là những hình thái ý thức xã hội quan trọng và chứa đựng nhiều ý nghĩa với đời sống

ĐẶT VẤN ĐỀ

Ý thức xã hội là một mặt tinh thần của đời sống xã hội, nảy sinh từ tồn tại

xã hội và phản ánh tồn tại xã hội, vậy nên ý thức xã hội vô cùng phong phú Vì vậy để có thể tiếp cận và nhận thức sự phong phú, đa dạng ấy các nhà khoa học

đã phân tích đời sống tinh thần của xã hội thành các hình thái ý thức xã hội Trong số rất nhiều hình thái đa dạng đó, hai hình thái: ý thức chính trị và ý thức đạo đức nổi bật lên là những hình thái ý thức xã hội quan trọng và chứa đựng nhiều ý nghĩa với đời sống xã hội của con người

I Khái quát về ý thức xã hội

1 Khái niệm

Toàn bộ đời sống xã hội chia thành hai lĩnh vực lớn: lĩnh vực vật chất và lĩnh vực tinh thần, đó là tồn tại xã hội và ý thức xã hội

Ý thức xã hội là mặt tinh thần của đời sống xã hội, bao gồm toàn bộnhững

quan điểm, tư tưởng cùng những tình cảm, tâm trạng, truyền thống… của những cộng đồng xã hội, nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn phát triển nhất định

Khi nghiên cứu về khái niệm ý thức xã hội cũng cần thấy rõ sự khác nhau tương đối giữa ý thức xã hội và ý thức cá nhân Ý thức cá nhân là thế giới tinh thần của những con người riêng biệt, cụ thể Con người bao giờ cũng sống trong một xã hội cụ thể Ý thức cá nhân cũng phản ánh tồn tại xã hội ở những mức độ khác nhau, do đó nó không thể không mang tính xã hội Song ý thức cá nhân không phải bao giờ cũng thể hiện quan điểm tư tưởng, tình cảm phổ biến của một cộng đồng, một tập thể xã hội, một thời đại nhất định

Ý thức xã hội và ý thức cá nhân cùng phản ánh tồn tại xã hội, chúng tồn tại trong mối liên hệ hữu cơ, biện chứng, xâm nhập vào nhau và làm phong phú cho nhau Mối quan hệ giữa ý thức xã hội và ý thức cá nhân là mối quan hệ giữa cái chung và cái riêng

2 Kết cấu của ý thức xã hội

Ý thức xã hội gồm các hiện tượng tinh thần, những bộ phận, những hình thái khác nhau phản ánh tồn tại xã hội bằng những phương thức khác nhau Tuỳ theo góc độ xem xét, chúng ta có thể tiếp cận kết cấu củaý thức xã hội từ những phương diện khác nhau

*Căn cứ vào cấp độ và giới hạn nhận thức, có thể chia ý thức xã hội

thành ý thức xã hội thông thường và ý thức lý luận Sự phân chia thành ý thức thông thường và ý thức lý luận dựa vào sự đối lập giữa một bên là nhân sinh quan trong thực tiễn chưa được hệ thống hóa với bên kia là tập hợp những tư tưởng đã được nghiên cứu một cách sáng tạo được hệ thống hóa thành lý luận

Ý thức xã hội thông thường là toàn bộ những tri thức, những quan niệm của

những con người trong một cộng đồng người nhất định, được hình thành một cách trực tiếp trong hoạt động thực tiễn hàng ngày, chưa được hệ thống hoá, khái quát hóa

Ý thức xã hội thông thường tuy trình độ thấp hơn so với ý thức lý luận nhưng ý thức xã hội thông thường phản ánh sinh động, trực tiếp nhiều mặt cuộc sống hàng ngày của con người, thường xuyên chi phối cuộc sống đó Ý thức xã hội thông thường là tiền đề quan trọng cho sự hình thành của học thuyết khoa học

Ý thức lý luận là những tư tưởng, quan điểm được hệ thống hoá, khái quát

hoá thành các học thuyết xã hội, được trình bày dưới dạng những khái niệm, phạm trù, qui luật

Ý thức lý luận (lý luận khoa học) có khả năng phản ánh khái quát, sâu sắc, chính xác, nó có khả năng vạch ra mối quan hệ bản chất của sự vật trong tồn tại

xã hội

*Căn cứ vào nội dung, tính chất của các bộ phận hợp thành, ý thức xã

hội gồm tâm lý xã hội và hệ tư tưởng

Tâm lý xã hội bao gồm toàn bộ tình cảm, ước muốn, thói quen, tập quán,

của con người, của một bộ phận xã hội hoặc toàn bộ xã hội hình thành dưới ảnh hưởng trực tiếp của đời sống hàng ngày của họ và phản ánh đời sống đó

Hệ tư tưởng là trình độ cao của ý thức xã hội, hình thành khi con người

nhận thức sâu sắc hơn về những điều kiện sinh hoạt vật chất của mình Hệ tư tưởng có khả năng đi sâu vào bản chất sự vật, vào các mối quan hệ xã hội Hệ tư tưởng là nhận thức lý luận về tồn tại xã hội, là hệ thống những quan điểm, tư tưởng (chính trị, triết học, đạo đức, nghệ thuật, tôn giáo), là kết quả của sự khái quát hoá những kinh nghiệm xã hội Hệ tư tưởng được hình thành một cách tự giác, nghĩa là được tạo ra bởi các nhà tư tưởng của những giai cấp nhấtđịnh và được truyền bá trong xã hội

Hệ tư tưởng có thể là hệ tư tưởng khoa học, cũng có thể là hệ tư tưởng phản khoa học Hệ tư tưởng khoa học phản ánh chính xác, khách quan các mối quan hệ vật chất của xã hội Còn hệ tư tưởng không khoa học cũng phản ánh các mối quan hệ vật chất của xã hội nhưng đó là sự phản ánh sai lầm, xuyên tạc Giữa tâm lý xã hội và hệ tư tưởng xã hội có mối liên hệ tác động lẫn nhau

vì chúng nguồn gốc là tồn tại xã hội và cũng phản ánh tồn tại xã hội Tâm lý

xã hội tạo điều kiện thuận lợi hoặc gây trở ngại cho sự hình thành, sự truyền bá,

sự tiếp thu của con người đối với một hệ tư tưởng nhất định (tâm lý, tình cảm giai cấp là điều kiện thuận lợi cho các thành viên giai cấp tiếp thu hệ tư tưởng của giai cấp) Mối liên hệ chặt chẽ giữa hệ tư tưởng (đặc biệt là tư tưởng khoa học, tiến bộ) với tâm lý xã hội, với thực tiễn cuộc sống hết sức sinh động phong phú sẽ giúp cho hệ tư tưởng bớt xơ cứng, giảm sai lầm

Ngược lại, hệ tư tưởng, lý luận xã hội sẽ làm gia tăng yếu tố trí tuệ cho tâm

lý xã hội Hệ tư tưởng khoa học sẽ thúc đẩy tâm lý xã hội phát triển theo hướng đúng đắn, lành mạnh, có lợi cho tiến bộ xã hội

Rõ ràng, hệ tư tưởng xã hội liên kết hữu cơ với tâm lý xã hội, chịu sự tác động của tâm lý xã hội, nhưng nó không đơn giản là sự “cô đặc” tâm lý xã hội

* Theo lĩnh vực và phản ánh đời sống xã hội, ý thức xã hội bao gồm các

hình thái ý thức xã hội khác nhau: Ý thức chính trị, ý thức pháp quyền, ý thứcđạo đức, ý thức khoa học, ý thức tôn giáo, ý thức thẩm mỹ

II Hình thái ý thức chính trị

1 Khái niệm

Để hiểu ý thức chính trị, cần bắt đầu từ việc nghiên cứu khái niệm chính trị và ý thức Chính trị, theo nguyên nghĩa của nó, là những công việc nhà nước hay công việc xã hội liên quan với nhà nước, là phạm vi hoạt động gắn liền với những quan hệ giai cấp, dân tộc và các nhóm xã hội khác nhau mà hạt nhân của

nó là vấn đề giành, giữ và sử dụng quyền lực nhà nước Ý thức là sự phản ánh thế giới xung quanh vào bộ não của con người, là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan

Từ khái niệm về chính trị và ý thức, có thể nhận thấy rằng ý thức chính trị chính là sự hiểu biết, sự quan tâm đến những vấn đề chính trị Cụ thể hơn, ý thức chính trị là sự phản ánh các quan hệ kinh tế-xã hội, phản ánh những lợi ích

cơ bản và địa vị của các giai cấp và mối quan hệ giữa các giai cấp đó trong việc giành hoặc duy trì quyền điều hành nhà nước

Ý thức chính trị rất phong phú nhưng cái cốt lõi của nó là những hiểu biết, những nhận thức của một giai cấp về địa vị lịch sử, về đường lối, chiến lược, sách lược, những nhiệm vụ của giai cấp mình trong sự phát triển của lịch

sử Ý thức chính trị còn là sự nhận thức về Nhà nước, về mục tiêu, nhiệm vụ của Nhà nước đó và sự tham gia của chủ thể vào hoạt động của nhà nước đó Ý thức chính trị đồng thời với việc nhìn nhận nhà nước, là thái độ đối với hoạt động của các đảng phái

Trung tâm của đời sống chính trị là quyền lực chính trị - quyền lực của một giai cấp hay của liên minh giai cấp, tập đoàn xã hội, nói lên khả năng của một giai cấp thực hiện lợi ích của mình Quyền lực chính trị nói lên hoạt động

thực chất của mọi giai cấp, mọi đảng phái trong xã hội có giai cấp Giai cấp nào, nhóm xã hội nào cũng muốn nắm, muốn chi phối quyền lực chính trị Vì nắm được quyền lực chính trị là nắm được công cụ cơ bản, trọng yếu để giải quyết quan hệ lợi ích với các giai cấp khác, nhóm xã hội khác theo hướng có lợi cho giai cấp mình, nhóm mình Do đó, ý thức chính trị còn thể hiện sự nhận thức được nhu cầu, lợi ích chính trị, hay nói cách khác, là sự nhận thức về quyền lực chính trị

Chính trị xuất hiện khi xã hội phân chia thành giai cấp và mâu thuẫn giữa các giai cấp trở nên gay gắt không thể điều hòa được Trong xã hội có giai cấp, mỗi hình thái kinh tế, xã hội đều có một kết cấu giai cấp nhất định, vì vậy, ý thức chính trị còn thể hiện ở quan điểm giải quyết mối quan hệ giữa lợi ích chính trị mà các giai cấp, tầng lớp xã hội đo sđang theo đuổi, ở sự liên minh giai cấp, đấu tranh và hợp tác giữa các giai cấp, tầng lớp vì những yêu cầu nhất định

Như vậy, có thể nhận thấy, ý thức chính trị là hình thái ý thức chỉ xuất hiện và tồn tại trong các xã hội có giai cấp và nhà nước, nó phản ánh các quan

hệ chính trị, kinh tế, xã hội giữa các giai cấp, các dân tộc và các quốc gia cũng như thái độ của các giai cấp đối với quyền lực nhà nước Đặc trưng của ý thức chính trị là thể hiện trực tiếp và tập trung nhất lợi ích giai cấp.

2 Kết cấu của ý thức chính trị

Ý thức chính trị là một hình thái ý thức xã hội nên nó cũng có hai cấp độ chính Đó là tâm lý chính trị (cấp độ thực tiễn - đời thường) và hệ tư tưởng chính trị (cấp độ tư tưởng - lý luận)

Tâm lý chính trị là những dạng tâm lý, cảm xúc, mơ ước nảy sinh tự

phát từ trong hoạt động thực tiễn, kinh nghiệm, xã hội của con người, từ môi trường xung quanh trực tiếp phụ thụ thuộc vào hiện thực kinh tế khách quan trong tính cụ thể hàng ngày Tâm lý chính trị chưa có tính hệ thống, không có tầm nhìn lịch sử rộng lớn, không có công thức lý luận, phạm trù triết học

Nhưng điều đó cũng không có nghĩa là nó tầm thường, ít giá trị mà ngược lại,

nó có nội dung rất phong phú, bao hàm được nhiều mặt của đời sống chính trị,

và ở một mức độ nào đó nó đã phản ánh được bản chất của vấn đề chính trị Tâm lý chính trị có điểm mạnh ở chỗ nó gần gũi hơn với hiện thực trực tiếp của đời sống chính trị, vì vậy, nó thường là kho tàng để ý thức chính trị có tính lý luận tìm kiếm và khái quát thành nội dung của mình

Hệ tư tưởng chính trị là những quan điểm, tư tưởng chính trị đã được hệ

thống hóa thành một chỉnh thể mang tính hợp lý, tính khoa học, phản ánh trực tiếp tập trung lợi ích và địa vị của một giai cấp nhất định Hệ tư tưởng chính trị được thể hiện trong đường lối, cương lĩnh chính trị của các chính đảng, của các giai cấp khác nhau cũng như trong pháp luật, chính sách của nhà nước, và được thể hiện trong các công cụ quản lý khác của nhà nước Hệ tư tưởng chính trị được hình thành tự giác, nó được các nhà tư tưởng của giai cấp xây dựng và truyền bá dưới hình thức các học thuyết chính trị cụ thể Hệ tư tưởng chính trị luôn gắn liền với các tổ chức chính trị phản ánh trong nội dung cương lĩnh của các tổ chức này, thông qua các tổ chức chính trị mà một giai cấp nào đó tiến hành cuộc đấu tranh về ý thức hệ vì lợi ích của giai cấp mình

Tâm lý chính trị và hệ tư tưởng chính trị có mối quan hệ biện chứng với nhau, tâm lý chính trị biểu hiện dưới dạng tâm lý, tính cảm giai cấp sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiếp thu hệ tư tưởng chính trị của giai cấp, đồng thời, hệ

tư tưởng chính trị của giai cấp lại củng cố, định hướng cho sự phát triển tâm lý, tình cảm giai cấp Vì mối quan hệ đó mà trong hoạt động thực tiễn giáo dục ý thức chính trị cho mỗi cá nhân, cộng đồng cần khuyến khích, nuôi dưỡng, giáo dục cả ý thức chính trị thwujc tiễn và ý thức chính trị có tính lý luận

3 Vai trò của ý thức chính trị.

Ý thức chính trị, đặc biệt là hệ tư tưởng chính trị của giai cấp nắm chính quyền có vai trò rất to lớn trong đời sống xã hội Nó tác động trở lại nền kinh tế

thông qua các các tổ chức nhà nước, biểu hiện ở chỗ nó thông qua quyền lực nhà nước để bảo vệ và phát triển nền tảng kinh tế mà giai cấp cầm quyền là người đại diện cho quan hệ sản xuất chiếm vị trí thống trị trong xã hội đó Hệ tư tưởng chính trị còn giữ vai trò chủ đạo trong đời sống tinh thần của xã hội nói chung Thông qua tổ chức nhà nước sẽ xác lập vị trí chi phối của hệ tư tưởng chính trị của giai cấp cầm quyền trong văn hóa, nếp sống và mọi lĩnh vực tinh thân của đời sống xã hội Bằng cách đó giai cấp cầm quyền hy vọng hình thành được sự thống nhất về chính trị, tư tưởng tinh thần trong xã hội mà hệ tư tưởng chính trị của nó đứng vị trí trung tâm, mang tính chi phối

Các hình thái ý thức xã hội đều chịu sự chi phối của ý thức chính trị, phục tùng đường lối chính trị của giai cấp cầm quyền Hệ tư tưởng chính trị của một gia cấp có thể là tiến bộ, cách mạng nhưng cũng có thể là lạc hậu, phản cách mạng Điều đó tùy thuộc vào vai trò lịch sử của giai cấp đó quyết định Khi giai cấp còn là tiến bộ, cách mạng, tiêu biểu cho xu thế phát triển đi lên của lịch sử thì hệ tư tưởng chính trị của nó là tiến bộ, phản ánh đúng hiện thực của đời sống chính trị và có tác động tích cực đến sự phát triển xã hội Khi giai cấp đó trở thành lạc hậu, không còn vai trò lịch sử thì hệ tư tưởng chính trị của nó là phản khoa học, phản ánh xuyên tạc, sai lầm các hiện thực của đời sống chính trị, có tác động tiêu cực, kìm hãm sự phát triển xã hội

Có rất nhiều minh chứng cụ thể cho sự tác động của ý thức chính trị đối với xã hội Ví dụ như Hệ tư tưởng Mác - Lênin là hệ tư tưởng triệt để cách mạng và thật sự khoa học, đã dẫn dắt giai cấp công nhân và nhân dân lao động tiến hành cuộc đấu tranh xoá bỏ chế độ người bóc lột người, xây dựng một xã hội mới hơn, tốt đẹp hơn Tuy nhiên, ngược lại, Hitler với tư tưởng chính trị phản động của mình, tuân theo một hệ tư tưởng nhấn mạnh vào sự trong sạch chủng tộc của người Đức và xem người Do Thái và người cộng sản là những kẻ thù lớn nhất của nước Đức, chính quyền đã đi đến chỗ mở đầu một chiến dịch diệt chủng chống lại chủng tộc Do Thái và các nhóm chủng tộc khác, gây ra cái

chết của khoảng 12 triệu người trong cái được gọi là Holocaust Khái niệm của Hitler về "không gian sống"và sự theo đuổi quan niệm này của ông ta đã dẫn đến các cuộc xâm lược của Đức đối với các nước khác tại Châu Âu, đưa đến thế

chiến thứ hai mà trong đó có hơn 60 triệu người thiệt mạng Một ví dụ khác trong lịch sử như chế độ độc tài Kherme đỏ ở Campuchia do Pol pot cầm đầu Pol pot vouws hệ tư tưởng phản động đã thi hành chính sách diệt chủng đối với trí thức, người thành thị, người dân tộc thiểu số, và kể cả nhiều đảng viên, công chức và binh lính của chế độ Người dân Campuchia dễ dàng bị hành quyết vì những lý do rất nhỏ nhặt Khmer Đỏ vừa dìm nhân dân Campuchia trong bể máu vừa tiến hành thanh trừng nội bộ một cách tàn bạo Chế độ Pol Pot đã giết hại từ 1,5 tới 2,3 triệu người trong giai đoạn 1975-1979, trong tổng dân số gần 8 triệu

Hiện tại thì Nhà nước Hồi giáo tự xưng IS đang có hệ tư tưởng chính trị vô cùng cực đoan, họ thực hiện những cuộc khủng bố quy mô toàn cầu để đe doạ đến nền hòa bình thế giới Như vậy, hệ tư tưởng chính trị cực đoan, phản động sẽ gây ảnh hưởng cực kì xấu đến xã hội không chỉ ở một đất nước mà có thể là toàn thế giới Điều đó đòi hỏi tất cả các nước trên thế giới trên thế giới phải đoàn kết để chống lại các hệ tư tưởng chính trị cực đoan này

Trong xã hội có đối kháng giai cấp, hệ tư tưởng chính trị thống trị trong

xã hội bao giờ cũng là hệ tư tưởng chính trị của giai cấp thống trị về kinh tế -giai cấp nắm chính quyền Ý thức chính trị của -giai cấp bị trị khác thường chịu ảnh hưởng ý thức chính trị của giai cấp thống trị Tuy nhiên sự ảnh hưởng này chỉ là tương đối; cùng với cuộc đấu tranh giai cấp trên lĩnh vực kinh tế, cuộc đấu tranh giai cấp trên lĩnh vực tư tưởng cũng diễn ra quyết liệt giữa giai cấp thống trị và bị trị, làm cho hệ tư tưởng chính trị của giai cấp thống trị bị suy yếu Trong xã hội không có đối kháng giai cấp – xã hội XHCN, hệ tư tưởng của giai cấp công nhân giữ vị trí thống trị Nhưng hệ tư tưởng này là tiến bộ, cách

mạng, nó phản ánh được những nhu cầu, lợi ích chính trị cơ bản của toàn thể nhân dân lao động nên có vai trò chủ đạo, định hướng đúng đắn cho ý thức chính trị của các giai cấp, tầng lớp khác trong xã hội nhằm mục đích giải quyết tốt những quan hệ lợi ích giữa các giai cấp, tầng lớp trong quá trình xây dựng CNXH

III Hình thái ý thức đạo đức

1 Định nghĩa ý thức đạo đức.

Hình thái ý thức đạo đức là một trong những hình thái ý thức ra đời từ rất sớm, ngay từ xã hội nguyên thuỷ Khi xã hội xuất hiện các giai cấp, ý thức đạo đức được hình thành như một hình thái ý thức xã hội riêng Ý thức đạo đức và đạo đức nói chung không phát triển tách rời mà gắn liền với sự phát triển của xã hội Ý thức đạo đức phản ánh sự tồn tại xã hội dưới dạng các quy tắc điều chỉnh (bằng dư luận xã hội) hành vi của con người

Ở Trung Quốc các học thuyết về đạo đức của người Trung Quốc cổ đại xuất hiện sớm, được biểu hiện trong quan niệm về đạo và đức của họ Đạo là một trong những phạm trù quan trọng nhất của triết học Trung Quốc cổ đại Đạo

có nghĩa là con đường, đường đi về sau, khái niệm đạo được vận dụng trong triết học để chỉ con đường của tự nhiên Đạo còn có nghĩa là con đường sống của con người trong xã hội Đức dùng để nói đến nhân đức, đức tính và nhìn chung đức là biểu hiện của đạo, là đạo nghĩa, là nguyên tắc luân lý Như vậy, có thể nói đạo đức của người Trung Quốc cổ đại chính là những yêu cầu, những nguyên tắc do cuộc sống đặt ra mà mỗi người phải tuân theo

Ngày nay ý thức đạo đức được định nghĩa như sau: ý thức đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, là toàn bộ những quan niệm, tri thức và các trạng thái xúc cảm tâm lý chung của cộng đồng người về các giá trị thiện, ác, lương tâm, trách nhiệm, hạnh phúc, công bằng…và về những quy tắc đánh giá, chuẩn mực xã hội nhằm điều chỉnh hành vi ứng xử giữa cá nhân với xã hội, giữa cá

nhân với cá nhân trong xã hội, chúng được thực hiện bởi niềm tin cá nhân, bởi truyền thống và sức mạnh của dư luận xã hội

2 Nội dung của ý thức đạo đức

* Ý thức đạo đức về mặt cấu trúc gồm tri thức đạo đức, tình cảm và ý chí đạo đức.

Trong quan hệ giữa người với người đều có những ranh giới của hành vi

và giá trị đạo đức Những giá trị phổ biến nhất của ý thức đạo đức xuyên qua lịch sử toàn thế giới, tất cả các dân tộc và các kiểu văn hóa là khái niệm thiện và

ác, và các khái niệm liên quan như ý nghĩa cuộc sống, hạnh phúc, công bằng, lương tâm, danh dự lòng tự trọng, giữa chủ nghĩa cá nhân ích kỉ và tinh thần tập thể Về mặt giá trị của hành vi đạo đức cũng có ranh giới: lao động là hành vi thiện, ăn bám bóc lột là vô nhân đạo Ngay cả trong một hành vi thiện mức độ giá trị của nó không phải lúc nào cũng ngang nhau, mà nó còn có những thang bậc nhất định(cao cả, tốt, được)

Ý thức đạo đức là sự thể hiện thái độ nhận thức của con người trước hành

vi của mình trong sự đối chiếu với hệ thống chuẩn mực hành vi và những qui tắc xã hội đặt ra, nó giúp con người tự giác điều chỉnh hành vi và hoàn thành một cách tự giác tự nguyện những nghĩa vụ đạo đức

Trong ý thức đạo đức còn bao hàm cảm xúc, tình cảm đạo đức con người Đây cũng được coi là yếu tố đặc biệt quan trọng để những khái niệm, phạm trù đạo đức và mọi tri thức đạo đức thu nhận được bằng con đường lý tính

có thể chuyển hóa thành hành vi đạo đức Mỗi người khác nhau có những cảm xúc, những tình cảm đạo đức khác nhau, vì thế suy nghĩ và hành động của mỗi người trong từng trường hợp cụ thể là khác nhau Trong tiến trình phá triển của

xã hội đã hình thành những giá trị đạo đức mang tính toàn nhân loại, tồn tại trong mọi xã hội và ở các hệ thống đạo đức khác nhau Đó là những quy tắc đơn giản nhằm điều chỉnh hành vi của con người, cần thiết cho việc giữ gìn trật tự

xã hội và sinh hoạt thường ngày của mọi người