Với tư cách là một bộ phận của tri thức triết học, những tư tưởng đạo đức học đã xuất hiện 26 thế kỉ trước đây trong triết học Trung Quốc, ấn Độ, Hy Lạp cổ đại.Về bản chất, đạo đức là hành vi của con người trong đời sống hiện thực được nhận xét, đánh giá, thẩm định(ủng hộ hay lên án) qua lăng kính của dư luận xã hội. Sự ý thức về lương tâm, danh dự, lòng tự trọng…phản ánh khả năng tự chủ của con người là sức mạnh đặc biệt của đạo đức, là nét cơ bản qui định gương mặt đạo đức của con người, cũng là biểu hiện bản chất xã hội của con người.Với ý nghĩa đó, sự phát triển của ý thức đạo đức là nhân tố biểu hiện tiến bộ xã hội. Bởi vậy vai trò của ý thức đạo đức là vô cùng to lớn. Có thể thấy rằng,Việt Nam đã và đang trên con đường hội nhập quốc tế thì vấn đề về đạo đức càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Đạo đức mà cụ thể là ý thức đạo đức giúp Việt Nam bảo vệ được những giá trị truyền thống tốt đẹp, hội nhập với bản sắc văn hoá riêng biệt, độc đáo. Đồng thời nó cũng giúp các doanh nhân, doanh nghiệp Viêt Nam tạo lập uy tín với bạn bè thế giới…Nhưng trên thực tế các giá trị đạo đức đó đang bị xem thường, coi nhẹ hay cố ý lãng quên.Vì vậy, việc xây dựng ý thức đạo đức cho mỗi người dân Việt là một nhiệm vụ vô cùng cấp bách. Nhưng việc xây dựng như thế nào cho phù hợp và đạt hiệu quả cao mới là vấn đề khó khăn.Để đưa ra được những phương án cụ thể chúng ta cần phải nghiên cứu ý thức đạo đức bởi nó là cơ sở của mọi hành vi của con người.
Trang 1THU HOẠCH- Vai trò của ý thức đạo đức và sự vận dụng trong quá trình xây dựng ý thức đạo đức ở việt nam hiện nay
MỞ ĐẦU
Với tư cách là một bộ phận của tri thức triết học, những tư tưởngđạo đức học đã xuất hiện 26 thế kỉ trước đây trong triết học TrungQuốc, ấn Độ, Hy Lạp cổ đại.Về bản chất, đạo đức là hành vi của conngười trong đời sống hiện thực được nhận xét, đánh giá, thẩmđịnh(ủng hộ hay lên án) qua lăng kính của dư luận xã hội Sự ý thức
về lương tâm, danh dự, lòng tự trọng…phản ánh khả năng tự chủ củacon người là sức mạnh đặc biệt của đạo đức, là nét cơ bản qui địnhgương mặt đạo đức của con người, cũng là biểu hiện bản chất xã hộicủa con người.Với ý nghĩa đó, sự phát triển của ý thức đạo đức lànhân tố biểu hiện tiến bộ xã hội Bởi vậy vai trò của ý thức đạo đức là
vô cùng to lớn
Có thể thấy rằng,Việt Nam đã và đang trên con đường hội nhậpquốc tế thì vấn đề về đạo đức càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.Đạo đức mà cụ thể là ý thức đạo đức giúp Việt Nam bảo vệ được
Trang 2những giá trị truyền thống tốt đẹp, hội nhập với bản sắc văn hoá riêngbiệt, độc đáo Đồng thời nó cũng giúp các doanh nhân, doanh nghiệpViêt Nam tạo lập uy tín với bạn bè thế giới…Nhưng trên thực tế cácgiá trị đạo đức đó đang bị xem thường, coi nhẹ hay cố ý lãng quên.Vìvậy, việc xây dựng ý thức đạo đức cho mỗi người dân Việt là mộtnhiệm vụ vô cùng cấp bách Nhưng việc xây dựng như thế nào chophù hợp và đạt hiệu quả cao mới là vấn đề khó khăn.Để đưa ra đượcnhững phương án cụ thể chúng ta cần phải nghiên cứu ý thức đạo đứcbởi nó là cơ sở của mọi hành vi của con người.
Phần 1: Vai trò của ý thức đạo đức trong đời sống xã hội.
1 Định nghĩa về ý thức đạo đức.
Hình thái ý thức đạo đức là một trong những hình thái ý thứcđạo đức ra đời từ rất sớm, ngay từ xã hội nguyên thuỷ
ở Trung Quốc các học thuyết về đạo đức của người Trung Quốc
cổ đại xuất hiện sớm, được biểu hiện trong quan niệm về đạo và đứccủa họ.Đạo là một trong những phạm trù quan trọng nhất của triết họcTrung Quốc cổ đại Đạo có nghĩa là con đường, đường đi về sau, khái
Trang 3niệm đạo được vận dụng trong triết học để chỉ con đường của tựnhiên Đạo còn có nghĩa là con đường sống của con người trong xãhội Đức dùng để nói đến nhân đức, đức tính và nhìn chung đức làbiểu hiện của đạo, là đạo nghĩa, là nguyên tắc luân lý Như vậy có thểnói đạo đức của người Trung Quốc cổ đại chính là những yêu cầu,những nguyên tắc do cuộc sống đặt ra mà mỗi người phải tuân theo.
Ngày nay đạo đức được định nghĩa như sau: đạo đức là một hìnhthái ý thức xã hội, là tập hợp những nguyên tắc, qui tắc, chuẩn mực xãhội, nhằm điều chỉnh và đánh giá cách ứng xử của con người trongquan hệ với nhau và quan hệ với xã hội, chúng được thực hiện bởiniềm tin cá nhân, bởi truyền thống và sức mạnh của dư luận xã hội
Với tư cách là một bộ phận cấu thành của đạo đức xét theo mốiquan hệ giữa ý thức và hành động, ý thức đạo đức là toàn bộ nhữngquan niệm, tri thức và các trạng thái xúc cảm tâm lý chung của cáccộng đồng người về các giá trị thiện, ác, lương tâm, trách nhiệm, hạnhphúc, công bằng…và về những quy tắc đánh giá, điều chỉnh hành viứng xử giữa các cá nhân với xã hội, giữa cá nhân với cá nhân trong xãhội
Trang 4Trong quan hệ giữa người với người đều có những ranh giới củahành vi và giá trị đạo đức Đó là ranh giới giữa cái thiện và cái ác,giữa chủ nghĩa cá nhân ích kỉ và tinh thần tập thể.Về mặt giá trị củahành vi đạo đức cũng có ranh giới: lao động là hành vi thiện, ăn bámbóc lột là vô nhân đạo.Ngay cả trong một hành vi thiện mức độ giá trịcủa nó không phải lúc nào cũng ngang nhau, mà nó cũng có nhữngthang bậc nhất định(cao cả, tốt, được) ý thức đạo đức là sự thể hiệnthái độ nhận thức của con người trước hành vi của mình trong sự đốichiếu với hệ thống chuẩn mực hành vi và những qui tắc xã hội đặt ra,
nó giúp con người tự giác điều chỉnh hành vi và hoàn thành một cách
tự giác tự nguyện những nghĩa vụ đạo đức Trong ý thức đạo đức cònbao hàm cảm xúc, tình cảm đạo đức con người Mỗi người khác nhau
có những cảm xúc, những tình cảm đạo đức khác nhau, vì thế suy nghĩ
và hành động của mỗi người trong từng trường hợp cụ thể là khácnhau ở đây quan niệm của cá nhân về nghĩa vụ của mình đối với xãhội và đối với người khác là tiền đề của hành vi cá nhân
ý thức đạo đức có tính thời đại, tính dân tộc và tính giai cấp -Tính thời đại:ý thức đạo đức luôn thay đổi từ thời đại này qua thời
Trang 5người, nhưng vào thời kì chủ nô( 4000 năm trước Công nguyên)người nộ lệ đã bị coi như một “công cụ biết nói” có thể chuyểnnhượng, mua bán như một đồ vật trên thị trường Thời nguyên thuỷcon người chỉ biết săn bắn, hái lượm và ai muốn ở đâu cũng được,nhưng đến thời định canh định cư, phải khẩn hoang sản xuất thì conngười cũng gắn liền với mảnh đất canh tác của mình và ý thức phảitôn trọng ruộng đất của kẻ khác cũng xuất hiện.
-Tính dân tộc: ý thức đạo đức cũng khác nhau từ dân tộc này quadân tộc khác Đạo đức qui địnhbởi sự tồn tại xã hội và chịu ảnh hưởngcủa tổng thể các ý thức xã hội khác nhau như triết học, nghệ thuật…tạo thành bản sắc dân tộc cho từng vùng dân cư nên mỗi dân tộc lại cóphong tục, đạo đức riêng của mình.Bởi vậy mới có câu châm ngônnhập gia tuỳ tục.Thí dụ quan hệ đạo đức gia đình ngày nay là một vợmột chồng nhưng vẫn nhiều nơi còn chế độ đa thê
-Tính giai cấp: tính giai cấp của đạo đức là sự phản ánh và thể hiệnlợi ích của các giai cấp và hệ thống đạo đức áp đặt cho toàn xã hội baogiờ cũng là đạo đức của giai cấp thống trị, mặc dù trong cuộc sống đờithường mỗi giai cấp vẫn ứng xử theo lợi ích trực tiếp của mình.Thí dụ,thời phong kiến quan niện trung quân ái quốc,yêu vua là yêu nước đã
Trang 6trở thành phổ biến, nhưng ở các làng quê “phép vua vẫn thua lệ làng”,người dân vẫn giữ gìn bản sắc dân tộc truyền thống của mình Ngoàitính giai cấp, đạo đức vẫn mang tính nhân loại chung.Tính nhân loạicủa đạo đức ở mức thấp là những qui tắc đơn giản, thông thường, cầnthiết để đảm bảo cho trật tự an sinh đời thường Tính nhân loại ở mứccao biểu hiện ở những giá trị đạo đức tiến bộ tiêu biểu nhất của từnggiai đoạn phát triển kinh tế- xã hội trong lịch sử.
ý thức đạo đức về mặt cấu trúc gồm tri thức đạo đức, tình cảm
và ý chí đạo đức
2 Vai trò của ý thức đạo đức
ý thức đạo đức có vai trò rất lớn trong đời sống xã hội Đạo đức
là vấn đề thường xuyên được đặt ra và giải quyết nhằm đảm bảo cho
cá nhân và cộng đồng tồn tại, phát triển Sống trong xã hội, người ta aicũng phải suy nghĩ về những vấn đề đạo đức để tìm ra con đường,cách thức và phương tiện hoạt động nhằm kết hợp lợi ích của mình vàcộng đồng, từ đó đảm bảo cho sự tồn tại, phát triển của chính mình vàcộng đồng
Trang 7Trong sự vận động, phát triển của xã hội loài người, suy chocùng nhân tố kinh tế là cái chủ yếu quyết định Tuy nhiên nếu tuyệtđối hoá cái “chủ yếu” này thành cái “duy nhất” thì sẽ dẫn tư duy vàhành động đến những lầm lạc đáng tiếc Sự tiến bộ, phát triển của xãhội không thể thiếu vai trò của đạo đức Và khi xã hội phân chiathành giai cấp, có áp bức bất công thì ý thức đạo đức giúp con người
tự điều chỉnh hành vi của mình, biết đấu tranh cho cái thiện, đẩy lùicái ác cổ vũ nhân loại vượt lên xốc tới Đạo đức đã trở thành mục tiêuđồng thời cũng là động lực để phát triển xã hội
Vai trò của ý thức đạo đức còn được thể hiện ở các chức năngcủa nó:
- Chức năng điều chỉnh hành vi: Đạo đức là một phương thức điều
chỉnh hành vi Sự điều chỉnh hành vi làm cá nhân và xó hội phát triển,bảo đảm quan hệ lợi ích cá nhân và cộng đồng.Loài người đã sáng tạo
ra nhiều phương thức điều chỉnh hành vi, trong đó có chính trị, phápquyền và đạo đức…Chính trị điều chỉnh hành vi giữa các giai cấp, cácdân tộc, các quốc gia bằng các biện pháp đặc trưng như ngoại giao,kinh tế, hành chính, bạo lực… Pháp quyền và đạo đức điều chỉnh hành
vi trong quan hệ giữa các cá nhân với cộng đồng bằng các biện pháp
Trang 8đặc trưng là pháp luật và dư luận xó hội, lương tâm Sự điều chỉnhnày, có thể thuận chiều, có thể ngược chiều.Điều chỉnh hành vi củađạo đức và pháp quyền khác nhau ở mức độ đũi hỏi và phương thứcđiều chỉnh.Pháp quyền thể hiện ra ở pháp luật, là ý chớ của giai cấpthống trị buộc mọi người phải tuân theo Những chuẩn mực của phápluật được thực hiện bằng ngăn cấm và cưỡng bức (quyền lực côngcộng cùng với đội vũ trang đặc biệt, quân đội, cảnh sát, toà án, nhàtù…) Pháp quyền là đạo đức tối thiểu của mỗi cá nhân sống trongcộng đồng Đạo đức đũi hỏi từ tối thiểu đến tối đa đối với các hành vi
cá nhân Phương thức điều chỉnh là bằng dư luận xó hội và lương tâm.Những chuẩn mực đạo đức bao gồm cả chuẩn mực ngăn cấm và cảchuẩn mực khuyến khích Chức năng điều chỉnh hành vi của đạo đứcbằng dư luận xó hội và lương tâm đũi hỏi từ tối thiểu tới tối đa hành vicon người đó trở thành đặc trưng riêng để phân biệt đạo đức với cáchỡnh thỏi ý thức khỏc, cỏc hiện tượng xó hội khỏc và làm thành cỏikhụng thể thay thế của đạo đức.Mục đích điều chỉnh là để bảo đảm sựtồn tại và phát triển xó hội tạo nờn quan hệ theo nguyờn tắc hài hũalợi ớch cộng đồng và cá nhân (và khi cần phải ưu tiên lợi ích cộngđồng).Đối tượng điều chỉnh: hành vi cá nhân (trực tiếp) qua đó điều
Trang 9chỉnh quan hệ cá nhân với cộng đồng (gián tiếp).Cách thức điều chỉnhđược biểu hiện: lựa chọn giá trị đạo đức; xác định chương trỡnh củahành vi bởi lý tưởng đạo đức; xác định phương án cho hành vi bởichuẩn mực đạo đức; tạo nên động cơ của hành vi bởi niềm tin, lýtưởng, tỡnh cảm của đạo đức, kiểm soát uốn nắn hành vi bởi dư luận
xó hội.Chức năng điều chỉnh hành vi được thực hiện bởi hai hỡnhthức chủ yếu: xó hội và tập thể tạo dư luận để khen ngợi khuyến khíchcái thiện, phê phán mạnh mẽ cái ác; bản thân chủ thể đạo đức tự giácđiều chỉnh hành vi cơ sở những chuẩn mực đạo đức xó hội
- Chức năng giáo dục: Con người vươn lên “chân - thiện - mỹ”.
Con người là sản phẩm của lịch sử, đồng thời là chủ thể của lịch sử.Con người tạo ra hoàn cảnh đến mức nào thỡ hoàn cảnh cũng tạo racon người đến mức ấy.Con người sinh ra bắt gặp hệ thống đạo đức của
xó hội Hệ thống ấy tỏc động đến con người và con người tác động lại
hệ thống Hệ thống đạo đức do con người tạo ra, nhưng sau khi ra đời
hệ thống đạo đức tồn tại như là cái khách quan hoá tác động, chi phốicon người.Xó hội cú giai cấp hỡnh thành và tồn tại nhiều hệ thống đạođức mà các cá nhõn chịu sự tỏc động Ở đây, môi trường đạo đức tácđộng đến đạo đức cá nhân bằng nhận thức đạo đức và thực tiễn đạo
Trang 10đức Nhận thức đạo đức để chuyển hoá đạo đức xó hội thành ý thứcđạo đức cá nhân Thực tiễn đạo đức là hiện thực hoá nội dung giáodục bằng hành vi đạo đức Các hành vi đạo đức lặp đi lặp lại trong đờisống xó hội và cỏ nhõn làm cả đạo đức cá nhân và xó hội được củng
cố, phát triển thành thói quen, truyền thống, tập quán đạo đức.Hiệuquả giáo dục đạo đức phụ thuộc vào điều kiện kinh tế - xó hội, cáchthức tổ chức, giáo dục mức độ tự giác của chủ thể và đối tượng giáodục trong quá trỡnh giỏo dục Giỏo dục đạo đức gắn với tiến bộ đạođức:nhân đạo hóa các quan hệ xó hội và mức độ phổ biến nhân đạohóa các quan hệ xó hội; sự hoàn thiện của cấu trúc đạo đức và mức độphổ biến của nó…sẽ giúp chủ thể lựa chọn, đánh giá đúng các hiệntượng xó hội, đánh giá đúng tư cách của người khác hay của cộngđồng cũng như tự đánh giá đúng thông qua mục đích, yêu cầu, nhiệm
vụ, nội dung, phương thức, hỡnh thức và các bước đi của quá trỡnhgiỏo dục sẽ giỳp mỗi cỏ nhõn và cả cộng đồng tạo ra các hành vi và
thực tiễn đạo đức đúng Như vậy, chức năng giáo dục của đạo đức cần
được hiểu một mặt “giáo dục lẫn nhau trong cộng đồng”, giữa cá nhân
và cá nhân, giữa cá nhân và cộng đồng;mặt khác, là sự “ tự giáo dục”
ở các cấp độ cá nhân lẫn cấp độ cá nhân lẫn cấp độ cộng đồng
Trang 11-Chức năng nhận thức:Với tư cách là một hỡnh thỏi ý thức xó hội,
đạo đức có chức năng nhận thức thông qua sự phản ánh tồn tại xóhội.Sự phản ỏnh của đạo đức với hiện thực có đặc điểm riêng khác vớicác hỡnh thỏi ý thức khỏc.Đạo đức là phương thức đặc biệt của sựchiếm lĩnh thế giới con người Nếu xét dưới góc độ bản thể luận, đạođức là hệ thống tinh thần, được quy định bởi tồn tại xó hội Nhưng xétdưới góc độ xó hội học thỡ hệ thống tinh thần (nhận thức đạo đức)không tách rời thực tiễn – hành động của con người Do vậy, đạo đức
là hiện tượng xó hội vừa mang tớnh tinh thần vừa mang tớnh hànhđộng hiện thực.Sự nhận thức của đạo đức có đặc điểm: Hành động đạođức tiếp liền sau nhận thức giá trị đạo đức Và đa số trường hợp có sựhũa quyện ý thức đạo đức với hành động đạo đức (Khác những khoahọc và ứng dụng nghiên cứu thành tựu khoa học có khoảng cách vềkhông gian và thời gian).Nhận thức của đạo đức là quỏ trỡnh vừahướng ngoại (hướng ra ngoài) và hướng nội (tự nhận thức – hươngvào chính mỡnh, chớnh chủ thể).Nhận thức hướng ngoại lấy chuẩnmức, giá trị, đời sống đạo đức của xó hội làm đối tượng Đó là hệthống giá trị thiện và ác, trách nhiệm và nghĩa vụ, hạnh phỳc và ýnghĩa cuộc sống…, những “cỏch thức và phương tiện” tạo ra các giá
Trang 12trị đạo đức Nhờ sự nhận thức này mà chủ thể nhận thức đó chuyểnhúa đạo đức của xó hội như là cái chung thành ý thức đạo đức của cánhân như là cái riêng.Nhận thức hướng nội (tự nhận thức), lấy bảnthõn mỡnh – chủ thể đạo đức – làm đối tượng nhận thức Đây là quátrỡnh tự đánh giá, tự thẩm định, tự đối chiếu những nhận thức, hành
vi, đạo đức của mỡnh với những chuẩn mực giỏ trị chung của cộngđồng Từ cách nhận thức này mà chủ thể hỡnh thành phỏt triển thànhcỏc quan điểm và nguyên tắc sống: sáng tạo hay chủ động, hy sinhhay hưởng thụ, vị tha hay vị kỷ, hướng thiện hay sa vào cái ác…Trong
tự nhận thức, vai trũ của dư luận xó hội và lương tâm là to lớn Dưluận xó hội là sự bỡnh phẩm, đánh giá từ phía xó hội đối với chủ thể,cũn lương tâm là sự phê bỡnh Cả hai đều giúp chủ thể tái tạo lại giátrị đạo đức của mỡnh – giỏ trị mà xó hội mong muốn.Từ nhận thứcgiỳp chủ thể ý thức được trách nhiệm của mỡnh và sẵn sàng để hothành trách nhiệm đó Trong cuộc sống có vô số những trách nhiệmnhư vậy Nó luôn đặt ra trong quan hệ phong phú giữa chủ thể đạo đứcvới xó hội, gia đỡnh, bạn bố, đồng chí, đồng đội, tập thể, dân tộc, giacấp, tổ quốc.Nhận thức đạo đức (đạo đức phản ánh hiện thực) ở haitrỡnh độ : trỡnh độ thông thường và trỡnh độ lý luận.Nhận thức đạo
Trang 13đức ở trỡnh độ thông thường là ý thức thụng thường, những giá trịriêng lẻ Nó đáp ứng nhu cầu đạo đức thông thường đủ để chủ thể xử
lý kịp thời trong cuộc sống và sự phỏt triển bỡnh thường của xó hội.Mọi cỏ nhõn đều có thể và cần phải ảnh ánh đạo đức ở trỡnh độ này.Nhận thức đạo đức ở trỡnh độ lý luận là những nhận thức có tínhnguyên tắc được chỉ đạo bởi những giá trị đạo đức có tính tổng quát.Trỡnh độ này đáng ứng những đũi hỏi của sự phỏt triển đạo đức vàtiến bộ xó hội Đây là yếu tố không thể thiếu được trong hệ tư tưởng
và hành vi của các gia cấp cầm quyền Nhận thức đạo đức đưa lại trithức đạo đức, ý thức đạo đức Các cá nhân, nhờ tri thức đạo đức, ýthức đạo đức xó hội đó nhận thức (trở thành đạo đức cá nhân) Cánhân hiểu và tin ở các chuẩn mực, lý tưởng giá trị đạo đức xó hội trởthành cơ sở để cá nhân điều chỉnh hành vi, thực hiện đạo đức (hiệnthực hóa đạo đức)
3 Một số kết luận chung.
Đạo đức với tư cách là một hình thái ý thức xã hội, là tổng sốcác nguyên tắc, các quy tắc định hướng hành vi của con người tronggiao tiếp xã hội Những nguyên tắc, quy tắc ấy là sự biẻu hiện củaquan hệ hiện thực xác định giữa con người với con người Việc giáo
Trang 14dục đạo đức là quá trình “ chuyển” những quy tắc, chuẩn mực đạo đức
đã được xã hội thừa nhận vào trong ý thức của mỗi cá nhân để nó trởthành “năng lực nội sinh- năng lực tự ý thức” nhằm điều chỉnh, chếước hành vi của mỗi cá nhân Bởi vậy ý thức đạo đức có vai trò hếtsức to lớn, không có ý thức đạo đức xã hội sẽ không thể tiến lên được
Sự hình thành, phát triển và hoàn thiện hệ thống giá trị đạo đức khôngtách rời sự phát triển và hoàn thiện của ý thức đạo đức và sự điềuchỉnh đạo đức.ý thức đạo đức phải được thể hiện bằng hành động thìmới đem lại những lợi ích xã hội và ngăn ngừa cái ác
Phần 2: vận dụng trong quá trình xây dựng ý thức đạo đức ở việt
nam hiện nay.
1 Thực trạng của quá trình xây dựng ý thức đạo đức ở Việt Nam hiện nay.
1.1 Những thành tựu đã đạt được trong quá trình xây dựng ý thức đạo đức ở Việt Nam hiện nay.