KHẢO SÁT ĐỊA DANH CỔ LOA

Trong các xóm của xã Cổ Loa, chỉ duy nhất xóm Chùa có chùa, các xóm còn lại trong xã chỉ có điếm theo lời cụ Lê Thị An, 84 tuổi.. Nhưng theo ý kiến của một số cô bác ngoài 40 tuổi: từ xa

KHẢO SÁT ĐỊA DANH CỔ LOA

1 Thôn Chùa

STT Tên địa danh Lịch sử và những vấn đề liên quan

1 Thôn Chùa

(Xóm Chùa)

Sở dĩ xóm Chùa có tên như vậy vì trong khu vực của xóm

có một ngôi chùa tên Bảo Sơn (Báo Sơn Tự) Trong các xóm của xã Cổ Loa, chỉ duy nhất xóm Chùa có chùa, các xóm còn lại trong xã chỉ có điếm (theo lời cụ Lê Thị An,

84 tuổi)

2 Điếm Xóm

Chùa

Theo lời cụ từ trông coi điếm, điếm Xóm Chùa còn một tên gọi khác là điện Quyết Cư Nhiều người khi đến đây vẫn nhầm tưởng điếm Xóm Chùa là đền Trình trước khi vào đền Cổ Loa, do điếm Xóm Chùa nằm cạnh khu di tích thành Cổ Loa Cũng theo lời cụ từ, điện Quyết Cứ thờ tướng Cao Lỗ Cạnh điếm xóm Chùa có một hồ nước rộng tên Ngọc Tỉnh (giếng ngọc) Giữa hồ có tượng ông Cao

Lỗ đang giương cung bắn Đây là bức tượng do giáo sư Trần Quốc Vượng dựng năm 1982 Bên trong khuôn viên của điếm có một chiếc Giếng Cổ do vua Ngô Quyền đào Bên cạnh Giếng Cổ là miếu Giếng Cổ thờ thần Kim Quy

3 Chùa Bảo Sơn

(Bảo Sơn Tự)

Bảo Sơn là ngôi chùa nằm trong khuôn viên khu đền thờ công chúa Mỵ Châu Cái tên Bảo Sơn là tên do nhà nước đặt, còn người dân nơi đây vẫn gọi chùa là chùa Cổ Loa – lấy theo tên quê hương cho dễ nhớ, dễ gọi (theo lời cụ Nguyễn Thị Nghèn, 82 tuổi)

4 Đình Cổ Loa Là nơi xưa kia vua ngự triều

5 Am Mỵ Châu Am Mỵ Châu thờ công chúa Mỵ Châu Trong am có bức

tượng đá cụt đầu gọi là tượng Mỵ Châu Theo lời kể của

cụ từ trông coi am, ngày xưa bức tượng trôi dạt theo biển Đông, qua vùng Diễn Châu về đến đây Trẻ chăn trâu nhìn thấy liền cưỡi lên đùa nghịch, sau về thì bị ốm Thời đó không có thuốc thang chữa chạy như ngày nay, nên người dân đắp lá đồng thời sắm sanh đồ cúng lễ tạ tượng rồi bệnh mới khỏi Các cụ già đem võng đào rước tượng Mỵ Châu về am thờ Tính đến nay bức tượng đã được 2300 tuổi

2 Thôn Chợ

STT Tên địa danh Lịch sử và những vấn đề liên quan

1 Thôn Chợ

(Xóm Chợ)

Sở dĩ được gọi là xóm Chợ vì ngay cạnh xóm có một khu chợ rất lớn Đó là chợ trung tâm của xã Cổ Loa Ngay đầu xóm có một ngôi điếm được gọi là điếm xóm Chợ Trước mặt có một chiếc ao làng rất rộng, cũng được gọi theo tên xóm là ao xóm Chợ (theo lời cụ Trần Văn Nhân, 67 tuổi)

2 Miếu Trấn Nam

(Miếu Cây Thị

và miếu Cây Đa)

Xóm Chợ là một xóm cổ, có rất nhiều di tích như: điếm, miếu, di chỉ Từ xóm Chợ nhìn ra có hai ngôi miếu ở hai bên đường gọi là miếu Trấn Nam Sở dĩ gọi như vậy là bởi hai ngôi miếu này thờ vị thần Trấn Nam Vương (thần trấn giữ cửa phía Nam) Miếu bên trái có một cây thị nên người dân thường gọi là miếu Cây Thị, miếu bên phải có một cây đa nên được gọi là miếu Cây Đa

Hiện nay miếu Cây Thị vẫn còn Các cụ già trong xóm Chợ và các xóm xung quanh vẫn thường ra đây cũng lễ Trước miếu Cây Thị có một cây thị lâu năm rất to và

trước kia có một tấm biển xi-măng do Nhà nước làm, nhưng hiện nay đã sập đổ

Miếu Cây Đa đã bị sập đổ, nay chỉ còn chân miếu Trước miếu Cây Đa cũng có một cây đa nhưng đây là cây đa do người dân trồng lại chưa lâu

Theo lời kể của các cụ già trên 80 tuổi, trong miếu Trấn Nam bao gồm hai miếu nhỏ là miếu Cây Đa và miếu Cây Thị Nhưng theo ý kiến của một số cô bác ngoài 40 tuổi:

từ xa xưa cửa thành này đã được gọi là cửa Trấn Nam và hai ngôi miếu ở đây chỉ có một tên gọi chung duy nhất là miếu Trấn Nam Cổ Loa chứ không phân biệt thành miếu Cây Đa và miếu Cây Thị

3 Điếm Xóm Chợ Điếm Xóm Chợ thờ thành hoàng làng của xóm đồng thời

thờ thờ cả vị thần Trấn Nam Theo lời kể của cụ Trần Văn Nhân 67 tuổi và ba cụ già trên 80 tuổi: trước kia cạnh miếu Cây Đa có một cây đa cổ thụ rất to Cây đa bị đổ trong một trận bão làm sập cả miếu Bởi vậy, nhân dân đã rước vị thần Trấn Nam ở đây về thờ trong điếm Xóm Chợ, đợi khi nào miếu được tu sửa sẽ rước lại thần ra miếu, tuy nhiên cho đến nay miếu Cây Đa vẫn chưa được sửa sang

4 Di chỉ Mả Tre Di chỉ Mả Tre hiện nay thuộc đất canh tác của xóm Chợ

Đây chính là nơi phát hiện ra trống đồng vào năm 1982 Theo lời chị Ngô Thị Lan, 38 tuổi, người dân xóm Mít: di chỉ Mả Tre vốn là nơi quân lính tập trận ngày xưa, đồng thời là nơi chôn cất những người chết, nhất là binh lính Ở vùng này có nhiều mô đất được đắp cao lên để phục vụ cho việc tập trận Đồng thời ở đây xưa kia cũng trồng rất nhiều tre

3 Phố Chợ Sa

STT Tên địa danh Lịch sử và những vấn đề liên quan

1 Phố Chợ Sa Có nhiều cách lí giải về tên phố Chợ Sa

- Theo ý kiến của cụ từ trông coi điếm thôn thượng, xưa kia nơi đây là sa trường tập bắn nên được gọi

là Chợ Sa

- Theo ý kiến của chị Nương – hướng dẫn viên khu

di tích Cổ Loa: “Sa” ở đây là phù sa Phố Chợ Sa ngày nay nắm trên khu đất nổi ngày xưa của song Hoàng Giang Khu vực này được phù sa của con song Hoàng Giang bồi đắp lên nên được gọi là Chợ

Sa Chợ Sa cũ trước kia chính là khu vực “Chợ văn hoá du lịch Cổ Loa” hiện nay

- Còn theo ý kiến của bác Nguyễn Thị Thuốc, 52 tuổi và nhiều người dân nơi đây: Chợ Sa là tên cổ

đã có từ lâu đời, nhưng vì sao lại gọi như vậy thì

họ không biết

Trên biển đề tên của Nhà nước, khu vực này được gọi

là phố Chợ Sa Nhưng trên các biển hiệu quảng cáo của người dân lại đều ghi thành “Chợ Xa” Sở dĩ như vậy là bởi: trong cách hiểu của người dân, khu chợ này được gọi là chợ Xa vì đó là vùng chợ xa cách với chợ trung tâm của huyện Đông Anh: chợ Tó Khu vực chợ

Tó vốn là vùng ban đầu khi An Dương Vương kéo quân xuống đây, sau đó mới rời sang vùng Cổ Loa Chợ Tó một tháng có đủ 6 ngày chợ phiên còn “chợ Xa” thì thiếu phiên so với chợ Tó (theo lời chị Nương

- hướng dẫn viên khu di tích Cổ Loa)

Phố Chợ Sa không có điếm giống như các thôn khác trong xã Cổ Loa vì điểm ở đây đã bị phá và bị hỏng hóc do thời gian, thời tiết (theo lời bác Nguyễn Thị thuốc, 48 tuổi và chú Lò Văn Túc, 43 tuổi)

2 Khu Lò Rèn Do ở đây có rất nhiều gia đình làm nghề rèn

3 Sông Hoàng

Giang

Sông Hoàng Giang vốn là một nhánh của sông Hồng chảy qua khu vực Cổ Loa (nhánh còn lại chảy về tỉnh Phúc Yên, được gọi tên là sông Cà Lồ) Sông Hoàng Giang vốn có tên là sông Thiếp Kể từ khi An Dương Vương đến đây định đô đã đổi tên sông thành Hoàng Giang (theo lời chị Nương - hướng dẫn viên khu di tích Cổ Loa)

4 Cầu Cống Ngòi

(Cầu Hoàng

Giang)

- Nhân dân vẫn thường gọi cây cầu bắc qua sông Hoàng Giang là cầu Hoàng Giang hay cầu Cổ Loa cho dễ nhớ, dễ gọi

- Trên bản đồ, cầu Hoàng Giang được ghi là cầu Cống Ngòi Cầu Cống Ngòi là tên mới của cầu Hoàng Giang Sở dĩ gọi như vậy là bởi: sông Hoàng Giang ngày nay đã bị thu hẹp rất nhiều, chỉ còn như một con ngòi nhỏ Giữa sông Hoàng Giang, đoạn cây cầu bắc qua lại có những chiếc cống chắn qua ngăn sông thành hai phần (theo lời chị Nương - hướng dẫn viên khu di tích Cổ Loa)

5 Loa Khẩu Loa Khẩu nằm cạnh cầu Cống Ngòi Loa Khẩu có nghĩa

là “miệng ốc” Khi đường bao quanh thành xoáy hết vòng thành thì thông ra sông Hoàng Giang Loa Khẩu vốn là nơi mạch nước phun lên tạo thành một chiếc giếng Cạnh giếng còn có miếu thờ thần Kim Quy, nhưng hiện nay các dấu tích của miếu và giếng Loa Khẩu hầu như không còn (theo lời chị Nương - hướng dẫn viên khu di tích Cổ Loa)

4 Thôn Chợ Sa

Thôn Chợ Sa nằm cạnh phố Chợ Sa Theo ý kiến của bác Đặng Văn Ngư, 48 tuổi và bác Lê Thị Chạc, 53 tuổi: thôn Chợ Sa là khu đất giãn dân Thôn mới được thành lập cách đâu khoảng hơn 10 năm Bởi vậy, thôn không có điếm như các xóm cổ khác

5 Thôn Mít

STT Tên địa danh Lịch sử và những vấn đề liên quan

1 Thôn Mít

(xóm Mít)

- Theo lời cụ Trần Văn Nhân, 67 tuổi, người xóm Chợ: xóm Mít được gọi như vậy là bởi bao quanh xóm Mít là sông Hoàng Giang và rất nhiều hồ nước Xưa kia, ven sông, hồ trồng rất nhiều cây sung, cây mít

- Theo lời đồng chí chủ tịch UBND xã Cổ Loa: xóm Mít là vùng vừa có đất thành vừa có vùng đất trũng Ở đây, từ xưa nhân dân trồng rất nhiều mít (theo quan sát thực tế, hiện nay hầu như hộ gia đình nào trong thôn cũng vẫn trồng một vài cây mít) nên được gọi là xóm Mít Tên cũ của xóm là

Cự Nê thôn và đó cũng là tên mà hiện nay trong văn khấn các cụ già vẫn dung Cự Nê là từ cổ, có nghĩa là “mít”

- Còn theo lời kể của bà Phùng Thị Chút, 61 tuổi thì: xóm Mít là tên do vua đặt từ xưa Đây vốn là khu vườn trồng thiên lí của vua, gọi là vườn thượng uyển Khu vườn thiên lí toả mùi hương rất thơm nên được gọi là xóm Mít, chứ không phải do ở đây trồng nhiều cây Mít Cũng theo lời bà, trong Thanh

Hoá có rất nhiều làng có tên giống như các thôn ở

Cổ Loa, do sau khi thua Triệu Đà, An Dương vương chạy vào đất Thanh Hoá, lập làng trong đó

và đặt tên làng giống như các ngôi làng ngoài này Như vậy, có rất nhiều ý kiến đưa ra xung quanh việc lí giải vì sao xóm Mít lại có cái tên như vậy Nhưng có

lẽ ý kiến cho rằng do xưa kia ở đây thường trồng nhiều mít là hợp lí hơn cả, vì nếu cho rằng do trước kia đây

là khu vườn thượng uyển trồng nhiều thiên lí của vua thì tại sao lại không đặt tên là “xóm Thiên Lí” mà lại gọi là “xóm Mít”

2 Điếm xóm Mít Khi được hỏi, những người trung tuổi và trẻ tuối trong

xóm đều trả lời: không biết trong điếm thờ gì

Còn theo lời các cụ già: điếm thờ Thánh tức thần hoàng làng của xóm

3 Đầm Rơi Sở dĩ vùng đầm này được gọi là đầm Rơi vì đây là vùng

đầm trũng (Rơi ở đây có nghĩa là rơi xuống) Nhưng khi được hỏi thì người dân ở đây đa phần đều phát âm thành

“Dơi” do phương ngữ Bắc thường không phân biệt “r” và

“d” Người dân xóm Mít còn có một câu ca dao rất thú vị khi nói về thôn mình và đầm Rơi:

“Ai ăn cơm trắng nồi đầy Lấy chồng xóm Thượng lên chơi bãi chè

Ai ăn cơm hẩm nồi vơi Lấy chồng xóm Mít sa lầy đầm Rơi”

(theo lời chị Ngô Thị Lan, 38 tuổi)

4 Gò Cột Cờ Theo lời chị Nương - hướng dẫn viên khu di tích Cổ Loa

gò Cột Cờ vốn xưa kia là gò đất cao, nơi dùng trong việc kéo cờ tụ tập nghĩa quân nên được gọi như vậy

6 Thôn Lan Trì:

STT Tên địa danh Lịch sử và những vấn đề liên quan

1 Thôn Lan Trì

(Xóm Lan Trì)

Sở dĩ thôn Lan Trì có tên gọi như vậy là bởi trước kia ở đây trồng rất nhiều cây hoa ngọc lan dọc theo đường thành (theo lời cụ Phan Thị Thử, 73 tuổi)

2 Điếm thôn Lan

Trì

Điếm thôn Lan Trì thờ quan bản thổ Trong điếm không

có tượng mà chí có bát hương, ngai, hài, mũ Trong khuôn viên điếm vón có một cái giếng cổ nhưng nay đã bị lấp (theo lời cụ Phan Thị Thử, 73 tuổi)

7 Thôn Vang

STT Tên địa danh Lịch sử và những vấn đề liên quan

1 Thôn Vang

(Xóm Vang)

- Theo lời đồng chí chủ tích UBND xã Cổ Loa, xóm Vang còn có tên cũ, cũng là tên khấn hiện nay là

“Đa Bang thôn” Sở dĩ gọi như vậy là bởi xóm Vang gần với chợ Sa, là xóm mà người dân tứ xứ

đổ về sinh sống rất nhiều

- Xóm Vang còn có một tên gọi khác nữa là “Trại Vang” Trại Vang có nghĩa là “khu trại của xóm Vang”, là vùng mà nhân dân đến lập làng, lập làng sinh sống Theo lời cụ Phạm Thị Sót, 69 tuổi thì người thôn Trại Vang này đa phần vốn không phải dân gốc ở đây mà là dân từ các vùng khác kéo đến sinh sống Cũng theo lời kể của cụ, trong xóm còn

có một số địa danh khác có những cái tên rất lạ như: đầm Muông, đàm Hanh Giáu, đầm Cả

- Theo lời cụ từ trông coi điếm thôn Vang: xã Cổ Loa có hai khi trại là trại Cầu Cả và trại xóm Vang,

nên phải gọi là xóm Trại Vang để phân biệt với khu trại còn lại Trại vốn ngày xưa là vùng chỉ có một số hộ gia đình tách riêng khỏi xóm ra ở, sau có thêm nhiều gia đình khác đến sinh sống lập thành một xóm

2 Điếm thôn Vang Điếm thôn Vang là điếm to, rộng và đẹp nhất trong các

điếm ở xã Cổ Loa Cũng như các điếm khác, điếm thôn Vang thờ thành hoàng làng Đây vốn là một ngôi điếm cổ được xây dựng từ cách đây rất lâu và được trùng tu lần thư nhất vào đời vua Thành Thái thứ 12 Gần đây, điếm mới được nhà nước trùng tu lại (theo lời kể của cụ từ trông coi điếm thôn Vang)

3 Đồng Hàm Ếch Sở dĩ gọi như vậy là do khu đồng này có hình dáng giống

như hàm một con ếch (theo lời cụ Phạm Thị Sót, 69 tuổi)

4 Đầm Mắm Đầm Mắm hay còn gọi là ao Mắm, được gắn với tích ao

Mắm vườn Thuyền Đầm Mắm là nơi xưa kia nhân dân thường hay buôn bán mắm trên các ghe, thuyền Ngày xưa người dân chở mắm từ Thanh Hoá ra đây theo sông Hồng rồi rẽ sang sông Hoàng Giang và dừng lại bán mắm tại vùng đầm này nên nơi đâu được gọi là “ao Mắm vườn Thuyền” Trước kia ao Mắm được nối liền với sông Hoàng Giang, nhưng do quá trình bồi đắp nên bị chia cắt, hiện nay chỉ còn là một cái ao nhỏ tách rời (theo lời bác Nguyễn Thị Thơ, 48 tuổi)

5 Ngự Xạ Đài

(Đền Đá)

- Ngự Xạ Đài hay theo cách gọi người dân là đền Đá

là một phần đất nổi lên được nối liền với đường thành xưa, chính là một đoạn của vòng thành Đây

là nơi xưa kia vua quan thường tập bắn cung tên nên được gọi là Ngự Xạ Đài Trước kia, ở đây cũng có một ngôi đền được làm hoàn toàn bằng đá

nên còn được gọi là đền Đá (Theo lời kể của đồng chí Chủ tịch UBND xã Cổ Loa)

- Còn theo lời kể của bác Nguyễn Thị Thơ, 48 tuổi thì đền Đá chính là nơi tượng đá của công chúa Mỵ Châu dừng nghỉ lần thứ hai khi được đưa từ sông Hoàng Giang về am Mỵ Châu Khi võng đào được khiêng đến đây, tượng đá công chúa Mỵ Châu bỗng nhiên bị rơi ra Các cụ già phải làm lễ khấn xin bà trở lại võng đào để rước về am thờ Bởi vậy, nhân dân đã lập nên một ngôi đền đá ở đây để thờ

bà Ngày nay, đền Đá đã không còn, chỉ còn là một bãi trồng nhãn

6 Lăng Công Chúa

Mỵ Châu Lăng công chúa Mỵ Châu nằm trong khu nghĩa trang của

thôn Vang hiện nay Trên bản đồ hành chính, lăng Công Chúa Mỵ Châu được ghi là “mộ Mỵ Châu” còn nhân dân vẫn quen gọi là “Lăng Bà Chúa” Lăng Bà Chúa là nơi mà tượng đá của công chúa Mỵ Châu dừng nghỉ lần đầu tiên khi được vớt từ sông Hoàng Giang lên Bởi vậy, nhân dân

đã lập lăng thờ bà ở đây Theo tương truyền, tượng công chúa Mỵ Châu sau khi được rước vào am thờ cứ càng ngày càng lớn dần lên Các cụ già phải lập hương án làm

lễ khấn xin tượng đá bức tượng mới chịu dừng lại không lớn lên thêm nữa (theo lời kể của bác Nguyễn Thị Thơ, 48 tuổi)

Một số nhận xét, đánh giá:

- Đơn vị “thôn” và “xóm” ở xã Cổ Loa là tương đương nhau Trong cách gọi hành chính, đơn vị làng ở đây được gọi là thôn, còn nhân dân vẫn quen gọi là xóm Tên các thôn ở đây đều là tên cổ đã có từ xa xưa.

- Xã Cổ Loa có tất cả mười hai thôn, đó là các thôn: Thượng, Nhồi, Dõng, Gà, Lan Trì, Chùa, Chợ Vang, Hương, Mít, Bãi và Trại Hầu hết các thôn trong xã đều có một cái điếm riêng của thôn, chỉ có thôn Chợ Sa là thôn mới nên không có điếm và điếm Phố Chợ Sa đã bị phá Các thôn đều chỉ có điếm mà không có chùa, duy nhất thôn Chùa là có chùa Bảo Sơn Tên các ngôi điếm được gọi theo tên của thôn: điếm thôn Chùa, điếm thôn Chợ… Nhìn bên ngoài, điếm có kiến trúc gần giống như đình, chùa Tuy nhiên, trong điếm không có tượng như đình, chùa mà chỉ có bài vị, ngai, hài, mũ Điếm bên cạnh chức năng thờ thần hoàng làng (hay nhân dân thường gọi là quan bản thổ) còn là nơi xưa kia dân làng thường tập trung hội hộp bàn bạc các việc chung của xóm Hiện nay, điếm làng vẫn giữ được những chức năng này Bởi vậy, các thôn trong xã hầu hết đều không xây dựng nhà văn hoá thôn vì đã có điếm Chỉ duy nhất xóm Chùa bên cạnh điếm xóm Chùa hiện nay thường được sử dụng như đền Trình, không còn là nơi hội họp dân làng nên đã xây dựng thêm nhà văn hoá thôn.

- Xung quan tên các địa danh, thường có rất nhiều ý kiến khác nhau Có một nhận xét chung là: những người trẻ thường có cách gọi và lí giải tên địa danh hơi khác do với những người già và hầu hết những người trẻ đều không biết điếm của thôn thờ ai.

Phân loại các địa danh: