Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết cái trống thiếc của gunter grass

Nhà văn sáng tạo tác phẩm xét đến cùng là tái tạo lại thế giới hiện thực một cách nghệ thuật, đặt nó trong một mô hình không gian thời gian nghệ thuật riêng và một hình thức ngôn ngữ tươ

TRONG TIỂU THUYẾT CÁI TRỐNG THIẾC

CỦA GUNTER GRASS

TÓM TẮT KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Người hướng dẫn khoa học

TS PHÙNG GIA THẾ

HÀ NỘI - 2014

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện khóa luận, tôi đã nhận được sự quan tâm, tạo điều kiện, giúp đỡ nhiệt tình của các thầy, cô giáo, người thân, bạn bè

Trong quá trình nghiên cứu và triển khai thực hiện đề tài của mình, tôi

đã nhận được sự định hướng, hướng dẫn nhiệt tình, nghiêm túc của TS Phùng Gia Thế

Vì lẽ đó, tôi xin trân trọng cảm ơn tất cả mọi người đã quan tâm, giúp

đỡ và động viên tôi trong quá trình thực hiện khóa luận của mình Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với thầy giáo Phùng Gia Thế, người đã tận tình giúp đỡ tôi hoàn thành khóa luận này, mở ra cho tôi những vấn đề khoa học lý thú và hướng tôi vào lĩnh vực nghiên cứu thiết thực và bổ ích!

Tôi xin trân trọng cảm ơn !

Hà Nội, ngày… tháng… năm 2014

Tác giả khóa luận

Vũ Thị Dung

LỜI CAM ĐOAN

Người viết khóa luận xin cam đoan:

1 Khóa luận là kết quả nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn trực tiếp của giáo viên hướng dẫn

2 Khóa luận không sao chép của ai, không trùng lặp đề tài

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước lời cam đoan của mình !

Hà Nội, ngày… tháng… năm 2014

Tác giả khóa luận

Vũ Thị Dung

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 3

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

6 Phương pháp nghiên cứu 3

7 Đóng góp của khóa luận 3

8 Bố cục của khóa luận 4

NỘI DUNG 5

Chương 1 Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Cái trống thiếc 5

1.1 Khái niệm nhân vật và thế giới nhân vật 5

1.1.1 Khái niệm nhân vật 5

1.1.2 Khái niệm thế giới nhân vật 6

1.2 Nhân vật trong Cái trống thiếc- Một thế giới phong phú, đa dạng 7

1.2.1 Nhân vật kỳ ảo 7

1.2.2 Nhân vật bi kịch 12

1.2.3 Nhân vật nắm giữ lòng tin 17

1.2.4 Nhân vật đám đông 19

Chương 2 Không gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Cái trống thiếc 22

2.1 Không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Cái trống thiếc 22

2.1.1 Khái niệm không gian nghệ thuật 23

2.1.2 Không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Cái trống thiếc 25

2.1.2.1 Không gian hiện thực 26

2.1.2.2 Không gian kỳ ảo 31

2.2 Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Cái trống thiếc 33

2.2.1 Khái niệm thời gian nghệ thuật 33

2.2.2 Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Cái trống thiếc 36

2.2.2.1 Thời gian hiện thực 36

2.2.2.2 Thời gian kỳ ảo 38

Chương 3 Ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật trong tiểu thuyết Cái trống thiếc 41

3.1 Ngôn ngữ nghệ thuật trong tiểu thuyết Cái trống thiếc 41

3.1.1 Khái niệm ngôn ngữ nghệ thuật 41

3.1.2 Ngôn ngữ nghệ thuật trong tiểu thuyết Cái trống thiếc 42

3.2 Giọng điệu nghệ thuật trong tiểu thuyết Cái trống thiếc 45

3.2.1 Khái niệm giọng điệu nghệ thuật 45

3.2.2 Giọng điệu nghệ thuật trong tiểu thuyết Cái trống thiếc 47

3.2.2.1 Giọng giễu nhại, hài hước 48

3.2.2.2 Giọng cảm thương, xót xa 51

3.2.2.3 Giọng bàn luận, triết lý 53

3.2.2.4 Giọng suồng sã, tự nhiên 55

KẾT LUẬN 58 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Thế giới nghệ thuật là một chỉnh thể toàn vẹn sinh động được tạo nên bởi những nguyên tắc tư tưởng và chịu sự tác động, chi phối của quan niệm nghệ thuật của nhà văn là sản phẩm sáng tạo của nhà văn, thế giới nghệ thuật có cấu trúc và quy luật nội tại riêng, mang đậm dấu ấn phong cách và cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ Nhà văn sáng tạo tác phẩm xét đến cùng là tái tạo lại thế giới hiện thực một cách nghệ thuật, đặt nó trong một mô hình không gian thời gian nghệ thuật riêng và một hình thức ngôn ngữ tương ứng Cho nên, có thể nói thế giới nghệ thuật bộc lộ cái nhìn trong đó chứa đựng

toàn bộ nhân sinh quan của nhà văn về cuộc sống con người

Tìm hiểu thế giới nghệ thuật, vì thế, một mặt giúp chúng ta nhận diện được phong cách nhà văn, mặt khác, con đường đi vào khám phá những giá trị thẩm mĩ của tác phẩm văn học cũng có thể được mở ra từ hướng tiếp cận này

1.2 Gunter Grass là một trong những nhà tiểu thuyết xuất sắc của nền văn học Đức Với khuynh hướng dân chủ, đấu tranh khắc phục những hậu quả

do chiến tranh phát xít để lại, ông phát ngôn cho một thế hệ bị bầm dập ê chề đến mất phẩm giá bởi chủ nghĩa quốc xã Gunter Grass biết rất rõ những chấn thương tinh thần cùng những di hại bệnh ly - xã hội, không tiệt nọc với sự cáo chung của chủ nghĩa quốc xã

Với tinh thần đó, ông đã viết nên nhiều kiệt tác và được độc giả trong

và ngoài nước biết đến như một nhà ngụ ngôn quái kiệt của thế kỉ XX Đặc biệt, năm 1999, Gunter Grass được Viện Hàn Lâm Thụy Điển trao tặng giải

thưởng Nobel với tiểu thuyết Cái trống thiếc

1.3 Cái trống thiếc là cuốn tiểu thuyết đầu tay của nhà văn Đức gốc Ba

Lan Gunter Grass, xuất bản năm 1959 Một năm sau khi ra đời, cuốn tiểu

thuyết được tặng Giải thưởng Phê bình Đức Năm 1962, đoạt Giải sách nước ngoài hay nhất ở Pháp Tác phẩm được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới, là cuốn sách chủ chốt góp phần đưa tác giả của nó tới Giải thưởng Nobel văn học danh giá Đặc biệt, tác phẩm đã được chuyển thể thành kịch bản phim và đạt nhiều giải thưởng lớn của điện ảnh Đức và thế giới

Với những thành công đáng kể như vậy, tiểu thuyết Cái trống thiếc đã

được giới phê bình văn học và bạn đọc quan tâm chú ý Nhiều nhà phê bình

đã đánh giá sự xuất hiện của Cái trống thiếc như một lần khai sinh thứ hai cho

nền tiểu thuyết Đức thế kỉ XX

Ngoài ra, qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy có một số bài viết của các nhà văn, nhà nghiên cứu đề cập đến tác phẩm, nhìn chung, những công trình này chỉ mang tính chất giới thiệu, chưa có công trình chuyên biệt nào đi sâu

nghiên cứu hoàn chỉnh về thế giới nghệ thuật của cuốn sách thú vị và hấp dẫn này

Với những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài : Thế giới nghệ thuật trong

tiểu thuyết Cái trống thiếc của Gunter Grass

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Cho đến nay, các công trình nghiên cứu về Cái trống thiếc cũng như tác

giả Gunter Grass chỉ mang tính chất giới thiệu Theo khảo sát của chúng tôi, hiện nay mới chỉ có một số ít công trình nghiên cứu chuyên sâu về tác phẩm

này Tiêu biểu trong số đó là: Luận văn thạc sĩ của với đề tài “Huyền thoại

trong Cái trống thiếc của Gunter Grass” của tác giả Nguyễn Thị Huyền

Trang (Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội, 2012)

Luận văn này tập trung phân tích các yếu tố huyền thoại trong tiểu

thuyết Cái trống thiếc như: biểu tượng, mô típ, huyền thoại hóa trong xây

dựng nhân vật Ngoài ra, luận văn còn nghiên cứu một số đặc điểm của thi pháp huyền thoại hóa như: sự lặp lại, không gian độc thoại nội tâm, kỹ thuật dòng ý

thức, những ẩn dụ và chất hài hước đen trong tiểu thuyết Cái trống thiếc

Bên cạnh công trình nghiên cứu trên, bạn đọc có thể biết đến tiểu thuyết

Cái trống thiếc thông qua phần giới thiệu của dịch giả Dương Tường ngay ở

lời tựa của tác phẩm

3 Mục đích nghiên cứu

Khóa luận vận dụng những kiến thức lí luận về thế giới nghệ thuật,

tiếp cận, khám phá thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Cái trống thiếc của

Gunter Grass trên một số phương diện nổi bật Qua đó, khẳng định tài năng và những đóng góp của Gunter Grass trong tiến trình đổi mới tiểu thuyết Đức thế

kỉ XX

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Dựa trên cơ sở lí thuyết thi pháp học về thế giới nghệ thuật, khoá luận

sẽ tiến hành nghiên cứu một cách có hệ thống những biểu hiện đặc sắc trong

thế giới nghệ thuật trong Cái trống thiếc của Gunter Grass

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu: Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Cái

trống thiếc

5.2 Phạm vi nghiên cứu: Tiểu thuyết Cái trống thiếc - NXB Hội nhà

văn, Hà Nội, 2002 (có so sánh với một số tác phẩm của các nhà văn khác)

6 Phương pháp nghiên cứu

Trong khóa luận, chúng tôi phối hợp sử dụng một số phương pháp nghiên cứu văn học chính sau:

- Phương pháp tiếp cận hệ thống

- Phương pháp phân tích tổng hợp

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp loại hình

7 Đóng góp của khoá luận

- Làm rõ những đặc sắc trong thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Cái

trống thiếc

- Khẳng định tài năng, vị trí và những đóng góp của Gunter Grass trong nền văn học Đức thế kỉ XX, đồng thời, giúp người đọc có những kiến

giải sâu hơn về tiểu thuyết Cái trống thiếc của ông

8 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung chính của khóa luận gồm 3 chương:

Chương 1 Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Cái trống thiếc

Chương 2 Không gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Cái trống thiếc

Chương 3 Ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật trong tiểu thuyết Cái trống thiếc

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CÁI TRỐNG THIẾC

1.1 Khái niệm nhân vật và thế giới nhân vật

1.1.1 Khái niệm nhân vật

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, nhân vật văn học là: “Con người cụ

thể được miêu tả trong tác phẩm văn học Nhân vật văn học có thể có tên riêng (Tấm Cám, chị Dậu, anh Pha) [ ] có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ con người cụ thể nào cả Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất với con người có thật trong cuộc sống Chức năng cơ bản của nhân vật văn học là khái quát tính cách của con người” [8, tr.202]

Trong cuốn Lí luận văn học do Hà Minh Đức chủ biên, nhân vật văn học được xác định là: “một hiện tượng nghệ thuật mang tính ước lệ, đó không

phải là sự sao chụp đầy đủ một chi tiết biểu hiện của con người mà chỉ là sự thể hiện con người qua những đặc điểm điển hình về tiểu sử, đặc điểm, tính cách và cần lưu ý thêm một điều: Thực ra khái niệm nhân vật thường được quan niệm với một phạm vi rộng lớn hơn nhiều, đó không chỉ là những con người có tên hoặc không tên, được khắc họa sâu đậm hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm, mà còn có thể là sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng, tính cách con người” [6, tr.102]

Mỗi nhà văn, nhà nghiên cứu lí luận văn học đều có cách định nghĩa

khác nhau về nhân vật văn học, nhưng nhìn chung, ở họ vẫn có sự thống nhất

ở một số điểm như: Nhân vật văn học là một hiện tượng thẩm mĩ có tính ước

lệ, hiện ra trong tác phẩm vô cùng sinh động, phong phú và đa dạng Có khi

đó là hình tượng con người, nhưng cũng có khi là cả nhân vật phi người như

nhân vật thần trong thần thoại, truyền thuyết, cổ tích, hoặc là con vật trong

truyện ngụ ngôn, thậm chí là đồ vật như trong tiểu thuyết phương Tây hiện

đại Những dạng thức đặc biệt của nhân vật phụ thuộc rất nhiều vào quan

niệm thẩm mĩ, quan điểm tư tưởng cũng như thấm đẫm truyền thống văn hóa, bối cảnh thời đại mà nhân vật được sản sinh ra Nhân vật văn học là con đẻ tinh thần của nhà văn, luôn gắn liền với nghệ sĩ sáng tạo ra nó Và dù xuất hiện trong tác phẩm dưới bất kì hình thức nào thì nhân vật cũng đều là phương tiện giúp nhà văn thể hiện quan niệm thẩm mĩ về cuộc đời Đồng thời, nhân vật cũng là phương tiện giúp độc giả thâm nhập vào thế giới nghệ thuật của nhà văn trong tác phẩm

1.1.2 Khái niệm thế giới nhân vật

Thế giới là một khái niệm thuộc phạm trù triết học Theo Từ điển triết

học, phạm trù này có thể hiểu:

Theo nghĩa rộng, đó là toàn bộ hiện thực khách quan (tồn tại ở bên

ngoài và độc lập với ý thức con người) “Thế giới là nguồn gốc của nhận

thức” [24, tr.1083]

Theo nghĩa hẹp, đó là khái niệm dùng để chỉ đối tượng của vũ trụ, nghĩa là toàn bộ thế giới vật chất do thiên văn học nghiên cứu Người ta đã

chia thế giới vật chất đó thành hai lĩnh vực không có ranh giới tuyệt đối: “thế

giới vĩ mô, thế giới vi mô” [24, tr.1083]

Như vậy, có thể nói, thế giới là phạm vi một vũ trụ rộng lớn tồn tại

xung quanh con người và tồn tại độc lập với ý thức con người

Về cơ bản, trong nghiên cứu văn học, khái niệm thế giới nhân vật là một phạm trù rất rộng Thế giới nhân vật là một tổng thể những hệ thống nhân vật được xây dựng theo quan niệm của nhà văn và chịu sự chi phối của tư tưởng tác giả Thế giới ấy mang tính chỉnh thể trong sáng tác nghệ thuật của nhà văn, có tổ chức và sự sống riêng, phụ thuộc vào ý thức sáng tạo của nghệ

sĩ Nằm trong thế giới nghệ thuật, thế giới nhân vật cũng là sản phẩm tinh thần, là kết quả của trí tưởng tượng sáng tạo của nhà văn và chỉ xuất hiện

trong tác phẩm văn học, trong sáng tác nghệ thuật Đó là một mô hình nghệ thuật có cấu trúc riêng, có qui luật riêng, thể hiện ở đặc điểm con người, tâm

lí, không gian, thời gian, gắn liền với một quan niệm nhất định về chúng của tác giả Thế giới nhân vật là sự cảm nhận một cách trọn vẹn, toàn diện và sâu sắc của chủ thể sáng tạo về toàn bộ nhân vật xuất hiện trong tác phẩm, mối quan hệ, môi trường hoạt động của họ, ý nghĩ, tư tưởng của nhân vật trong cách đối nhân xử thế, trong giao lưu với xã hội, với gia đình Thế giới nhân vật vì thế bao quát sâu rộng hơn hình tượng nhân vật Con người trong văn học vì thế vừa giống với con người ngoài đời sống thực tại, vừa có ý nghĩa khái quát, tượng trưng

Trong thế giới nhân vật, người ta có thể phân chia thành các kiểu loại nhân vật nhỏ hơn (nhóm nhân vật) dựa vào căn cứ và tiêu chí nhất định Trong lịch sử văn học, mỗi tác gia văn học có thế giới nhân vật riêng, mỗi thể loại văn học cũng có thế giới nhân vật với qui luật riêng của nó

1.2 Nhân vật trong Cái trống thiếc – một thế giới phong phú, đa dạng

Ở mỗi trào lưu, mỗi giai đoạn, do sự chi phối của nhiều yếu tố, thế giới nhân vật trong các sáng tác lại mang tính đặc thù thể hiện những quan niệm

khác nhau về cuộc đời và con người Khảo sát tiểu thuyết Cái trống thiếc, căn

cứ vào tính lặp lại của các mô hình nhân vật, căn cứ vào cấp độ quan niệm nghệ thuật về con người, có thể nhận thấy thế giới nhân vật được khu biệt

thành một số loại hình nhân vật cơ bản là: nhân vật kỳ ảo, nhân vật bi kịch,

nhân vật nắm giữ lòng tin, nhân vật đám đông

1.2.1 Nhân vật kỳ ảo

Về phương diện lí thuyết, nhân vật kỳ ảo là loại nhân vật được xây

dựng bằng bút pháp hư ảo, có nhiều đặc điểm kỳ dị, dị hình

Nhà tiểu thuyết Gunter Grass đã có ý thức tạo nên sự lạ hóa trong xây

dựng nhân vật, khước từ nguyên tắc xây dựng nhân vật phân tuyến của một số tác giả khác cũng như văn học ở thời kỳ trước Nhờ vậy, nhân vật trong tiểu

thuyết của ông có nhiều khác biệt so với tiểu thuyết truyền thống Đó là hệ thống nhân vật không nhằm minh họa cho một hệ tư tưởng có sẵn mà nó biểu hiện được sự phức tạp của đời sống thực tại Trong văn học thế giới tiêu biểu

phải kể đến các tác phẩm như: Thiên sứ của Phạm Thị Hoài, Thằng gù nhà

thờ Đức Bà của Vich-to-Huy-go, Cái trống thiếc của Gunter Grass,… Các

tiểu thuyết này đã xây dựng thành công loại nhân vật kỳ ảo hoặc mang dáng

dấp kỳ ảo Trong Cái trống thiếc tồn tại một thế giới nhân vật đa dạng song

ám ảnh người đọc nhất vẫn là nhân vật kỳ ảo Có thể xem đó là dụng ý nghệ thuật của tác giả

Kiểu nhân vật kỳ ảo này đóng vai trò quan trọng trong việc gắn liền cốt truyện và chủ đề tác phẩm, dẫn dắt độc giả vào những môi trường khác nhau của đời sống Ở đó, loại nhân vật kỳ ảo thể hiện qua những nhân hình dị dạng khác người, nhân vật kỳ dị gắn với những điều kỳ dị Nói đến nhân vật kỳ ảo tiêu biểu phải kể đến một số nhân vật như:

Oskar Matzerath là một cậu bé thông minh và có trí tuệ sắc sảo Mẹ Oskar - bà Agnes là chủ một cửa hàng tạp hóa và Matzerath - bố của Oskar vốn là một chân đại diện cho một hãng văn phòng phẩm lớn ở Rhine Không giống những đứa trẻ khác, ngay từ khi ra đời, cậu đã rất thính tai và dường như đã hoàn chỉnh về tâm lí Oskar có thể nghe được những lời nói, những dự định của bố mẹ cho cậu khi trưởng thành Và ngay từ đầu, cậu đã chối bỏ ước

mơ trở thành một nhà kinh doanh mà ông bố rất hào hứng nói về nó và chờ đợi một món quà vào sinh nhật lần thứ ba: một cái trống thiếc Và thế, Oskar

đã quyết định thôi lớn lúc ba tuổi và gắn bó với cái trống thiếc sơn hai màu đỏ

- trắng Bằng việc khéo léo dựng lên một vụ tai nạn trong căn hầm, cậu đã đủ bằng cớ cho sự thôi không lớn nữa của mình: cậu bé ngã từ bậc thang thứ chín xuống dưới tầng hầm kéo theo cả một cái giá đầy những chai xiro phúc bồn tử

và ngã sõng xoài trên sàn xi-măng của căn hầm kho: “Ngay trước khi bất

tỉnh, tôi còn kịp nhận thấy thành công mĩ mãn của cuộc thử nghiệm: những

chai xiro phúc bồn tử mà tôi cố tình kéo theo trong cú ngã va nhau loảng xoảng” Oskar còn được coi là nhân vật kỳ ảo bởi lẽ, sau sự thôi không lớn nữa của mình, cậu đã quyết định hòa nhập vào thế giới người lớn bằng cách

hóa thân, lớn lên với chiều cao hai mươi mốt xăng-ti-mét Sau cái chết của

ông bố Matzerath, Oskar đã quyết định chôn trống: “Tôi có nên hay không?”

nữa mà “Cần phải thế” và ném cái trống vào một chố lớp đất phủ đã đủ dày

để dìm bớt tiếng kêu Tôi cũng ném luôn cả cặp dùi trống chúng cắm vào lớp đất tơi Đó là cái trống từ thời kỳ Quét Bụi, cái cuối cùng trong số trống Bebra cho tôi” Và việc Oskar lớn lên người bình thường không thể thấy

được, chỉ có anh chàng Leo Schugger điên dại nhận ra: “Chúa trời, Chúa trời

Xem kìa, Người đang lớn, Người đang lớn lên” Đặc biệt, Oskar có một chất

giọng có thể ngân rung ở một cao độ ghê gớm, có thể hát, thét chói tai Tiếng thét của cậu bé ba tuổi này làm nhiều thứ đồ quý giá vỡ tan tành, thét vỡ bình hoa, hát nổ ô kính cửa sổ Đây được coi là một tài năng huyền bí mà tác giả

đã đem đến cho Oskar nhằm dụng ý nghệ thuật nhất định Như một nhân chứng ngỗ ngược của những sự kiện diễn ra ở Danzig từ 1924 đến 1950, nhìn thế sự từ tầm cao chín mươi tư xăng-ti-mét, nghĩa là từ gần sát mặt đất, lia con mắt dao bổ dọc theo triền lịch sử như một tấm gương làm méo hình, Oskar, dưới bề ngoài của một đứa bé mãi mãi lên ba, nhưng với sự già dặn trí tuệ của người trưởng thành làm nảy ra từ cái trống đồ chơi con nít một thế giới lố lăng, kệch cỡm và bí hiểm, một nhân loại bất túc với thân phận ê chề vùi lấp dưới những đổ nát của lịch sử

Oskar với giọng hát diệt thủy tinh đôi khi được dùng làm phương tiện cám dỗ thiên hạ vào vòng tội lỗi, với tiếng trống quậy phá nhiều phen làm xáo đảo những cuộc mít tinh, biểu tình quốc xã, nhân vật này được xem như một Sinbad hiện đại với nghìn lẻ một cuộc phiêu lưu kỳ dị (Oskar ngày đầu tiên và duy nhất đến trường, Oskar dưới khán đài, Oskar Kẻ Cám Dỗ, Oskar thủ lĩnh băng cướp, Oskar nhạc công jazz, Oskar thợ khắc chữ bia mộ, Oskar đánh cắp

một chuyến xe điện, Oskar thờ cúng một ngón tay đàn bà, ) Oskar nhân vật phản nhân vật là một á hung thần Ngay từ đầu, hắn đã chọn phe Xa-tăng, níu giữ Xa- tăng lại trong mình như một bản ngã thứ hai: với tất cả các nghi thức trọng thể của nhà thờ, cha Wienke luôn mồm niệm chú vẫn không đuổi được Xa-tăng ra khỏi đứa bé được mang đến ban thờ Chúa chịu lễ tội

Oskar luôn gắn với hình ảnh cái trống thiếc ngay cả khi còn trong bụng

mẹ Oskar thích đánh trống và có biệt tài đánh trống Tiếng trống biểu lộ ý nghĩ và cảm xúc của Oskar với thế giới bên ngoài Dưới con mắt của Oskar, thế giới người lớn hiện lên kỳ quặc và khôi hài Mọi người lừa dối nhau vì tình, vì tiền, vì địa vị xã hội Nhiều tranh chấp nổ ra thật vô cớ và phi lý, Trong tiếng trống của Oskar, lịch sử ngót ba mươi năm của Đức được tái hiện sinh động qua việc thiết lập thể chế độc tài; qua cuộc chiến đẫm máu khốc liệt, qua sự thất trận và ý thức được món nợ mà người Đức đã gây ra cho nhân loại và qua cả công cuộc tái thiết đất nước sau chiến tranh

Như một đại diện tiêu biểu cho số phận của nhân dân lúc bấy giờ, kết thúc tác phẩm, Oskar bị kết án và bị giam trong trại tâm thần, nơi anh ta bắt đầu viết cuốn tiểu sử tự thuật về đời mình

Bebra - hậu duệ trực hệ của Hoàng tử Eugene, cháu của vua Louis XVI,

là một gã lùn dị dạng, quyết định thôi lớn lúc mười tuổi Bebra có tài năng đặc biệt với những miếng nhào lộn kiểu hề xiếc Đặc biệt, gã còn có tài về âm nhạc Nhờ điều này mà Bebra nhận được những lời ca ngợi rất hiếm có của Oskar Với những lời khuyên chân thành của mình, chính Bebra là người mở đường cho Oskar đến với đoàn văn công tiền tuyến và được dịp phô diễn tài

năng của mình: “Loại chúng ta không có chỗ trong đám khán giả đâu Chúng

ta phải biểu diễn, chúng ta phải điều khiển cuộc chơi Nếu không, những kẻ khác sẽ điều khiển chúng ta Và lúc đó họ sẽ không nhẹ tay đâu” Ông thầy

Bebra giúp chúng ta gợi nhớ tới những người dẫn dắt, chỉ đường trong các huyền thoại về người anh hùng

Rowistha Raguna là nghệ sĩ mộng du nổi tiếng nhất nước Italia Với bút pháp huyền ảo, Gunter Grass đã khắc họa nên nhân vật này với ngoại hình vô cùng đặc biệt với chiều cao chín mươi tám phân, có đôi mắt màu Địa Trung

Hải, “làn da vừa nhẵn mịn vừa nhăn nheo”, vừa “đoán chừng mười tám cái

xuân xanh nhưng chỉ thoáng sau, đã chiêm ngưỡng như một bà lão chín mươi” Raguna có khả năng đoán ý nghĩ của người khác, có thể đọc ra vanh

vách những dữ kiện chính xác trong lý lịch cũng như những chi tiết mùi mẫn trong đời tư của họ, nhưng không thể đoán được ý nghĩ của Oskar và không

thể tiên đoán được cái chết của mình Đây được coi là một nét đặc sắc trong

bút pháp của tác giả Ngoại hình này đã thu hút được sự chú ý đặc biệt của Oskar, một con người luôn cho rằng mọi thứ trên trái đất này đều xấu xa Cuối cùng cô ta bị giết vì trọng pháo khi quân Đồng minh đổ bộ lên

Namandy

Ngoài ra, trong tác phẩm còn có một số nhân vật như: Felix, Kitty, cũng được coi là nhân vật kỳ ảo với ngoại hình đặc biệt Họ đều là những chú lùn, những gã tí hon trong đoàn văn công tiền tuyến với những màn trình diễn

đặc biệt: “Họ xoắn vào nhau thành búi, hết thắt vào lại gỡ ra, quấn quýt, xáo

đổi chân người nọ tay người kia”, làm cho bọn lính trố mắt, xô đẩy nhau đâm

nhức cơ và đau khớp dữ dội đến mấy ngày sau

Các nhân vật kỳ ảo được xây dựng trong tổng thể thế giới nhân vật đa dạng của tiểu thuyết, thể hiện các quan hệ sống phức tạp Nhân vật kỳ ảo đóng vai trò rất quan trọng trong tác phẩm Trước hết, nó là công cụ để Gunter Grass tạo nên thế giới nghệ thuật của tác phẩm, là chìa khóa để khám phá mở rộng đề tài theo sự phát triển số phận nhân vật Loại nhân vật kỳ ảo còn là đại diện cho số phận, bi kịch của nhân dân Đức thời bấy giờ, là phương tiện để nhà văn khái quát bản chất và quy luật cuộc đời Đặc biệt, kiểu loại nhân vật này là phương tiện cốt yếu để thể hiện tư tưởng tác phẩm Nó quyết định phần lớn cốt truyện, việc lựa chọn chi tiết, ngôn ngữ, kết cấu, các biện

pháp nghệ thuật thể hiện trong tác phẩm Nó cho phép tác phẩm vượt ra ngoài

sự rõ ràng của mô hình phản ánh hiện thực thông thường để khám phá hiện thực ở tầng sâu hơn, tạo nên chiều sâu triết lí và sức sống lâu bền của tác phẩm Như vậy, với tư cách là một trong những công cụ tạo nên thế giới nghệ thuật, nhân vật kỳ ảo là yếu tố đầu tiên được xem xét đến khi muốn tìm hiểu

thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Cái trống thiếc

1.2.2 Nhân vật bi kịch

Khái niệm nhân vật bi kịch được biết nhiều đến trong văn học Nhân vật rơi vào bi kịch thông thường do họ bị xô đẩy bởi hoàn cảnh khách quan và chủ quan Nguyên nhân của điều này, nói như Nguyễn Minh Châu là bởi

“cuộc sống trên trái đất này thời nào và ở đâu cũng đầy oan khiên, oan khuất Cái thiện cả tin và ngây thơ Cái ác sừng sững và lẫm liệt”

Nhân vật bi kịch trong tác phẩm nghệ thuật xuất phát từ hiện thực cuộc sống và được người nghệ sĩ tái tạo lại theo ý đồ nghệ thuật của mình “Các nhân vật của tác phẩm nghệ thuật không đơn giản là bản dập của những con người sống mà là những hình tượng khắc họa phù hợp với ý đồ tư tưởng của tác giả” (Brecht) Thông qua loại nhân vật này, cuộc sống hiện ra sống động hơn, gần với hiện thực chứ không phải là thứ hiện thực được chưng cất hay lý tưởng hóa

Bi kịch nổi bật được Gunter Grass đề cập trong tiểu thuyết là bi kịch trong tình yêu và cuộc sống gia đình, xoay quanh mối tình giữa Alferd Matzerath - Agnes - Jan Bronski

Trước hết phải nói đến Agnes - người mẹ tội nghiệp của Oskar Ngay

từ cái tên Agnes đã nói lên phần nào tính cách của bà Đó là tên viết ngược lại của từ Anges (Thiên sứ) Bà ra đời dưới chòm sao Nhân Sư, chính vì thế, thói phù phiếm dường như là bản năng của người phụ nữ này: “Mẹ tôi ra đời dưới

chòm sao Nhân Sư chiếu mệnh, tự tin, lãng mạn, kiêu kỳ và hơi phù phiếm Ngôi nhà đầu đời còn gọi là domus vitae ở độ hoàng đạo vào giờ sinh: sao

Song Ngư, bản tính dễ bị ảnh hưởng Chòm Mặt Trời đối lập với sao Hải Vương, ngôi nhà thứ bẩy hay domus matrimonii uxoris, đem lại sự hỗn độn ” Agnes có cặp mắt bò cái gợi nhớ tới nữ thần Hera trong thần thoại

Hy Lạp Hồi nhỏ, lúc nào cũng trốn lủi không dưới gầm giường thì trong tủ quần áo, chơi với những con búp bê nhồi cám, nét tính cách này chúng ta thấy phần nào ảnh hưởng đến Oskar Ngay từ lúc mới lớn, Agnes đã có tình cảm với người anh họ Jan Bronski – một công chức ở Sở Bưu chính Ba Lan Khi Jan đi lính, Agnes đã quen và kết hôn với một me xừ tên Matzerath khi còn là

y tá phụ ở bệnh viện Siberhammer Bi kịch bắt đầu lên đỉnh điểm khi Jan Bronski trở về Chung sống với Matzerath, dưới vẻ bề ngoài là một gia đình

hạnh phúc, Agnes vẫn duy trì mối tình vụng trộm với Jan Bronski: “Những

tấm hình chụp mẹ tôi với Jan Bronski… Không tấm nào phản ảnh cái giải pháp tối hậu, bất di bất dịch kia rõ ràng như tấm hình ở ban công Đây một tấm chụp riêng mẹ tôi với Jan, tấm này thoảng mùi bi kịch, mùi hám tiền, mùi phấn khích đến độ phè phỡn, một sự phè phỡn vì phấn khích” Họ gặp nhau

bất cứ lúc nào, bất cứ ở đâu Không những thế, họ còn đều đặn hẹn nhau mỗi

tuần một lần vào “Chiều thứ năm, 45 phút ở một phòng trọ trong ngõ Thợ

Mộc” Việc duy trì mối quan hệ này đã làm Agnes phải cố hết sức mới có thể

xưng hết tội tại Nhà thờ vào mỗi tuần Phạm tội rồi lại xưng tội, có lẽ Agnes

cứ bị xoáy mãi vào cái vòng quay ấy không thể thoát ra được Nhưng xưng tội trước Chúa chưa đủ, Agnes dường như còn đứng trước tòa án của chính lương tâm mình Và cuộc đời của người phụ nữ này kết thúc đầy bi kịch với cái chết sau ngày Thứ Sáu Thánh cùng với một sinh linh ba tháng tuổi Đây là một kết cục vô cùng bất hạnh mà nhân vật này phải chịu đựng khiến tác giả cũng như độc giả vô cùng cảm thông và thương xót Có thể thấy, cái chết đến với bà như một lễ rửa tội vĩ đại nhất của cuộc đời

Alferd Matzerath là một người mê nấu bếp, từng là chân đại diện cho một hãng văn phòng phẩm lớn ở Rhine Ông quen và kết hôn với Agnes khi

bà còn là y tá phụ ở bệnh viện Với vẻ bề ngoài của một gia đình hạnh phúc, Matzerath lại luôn phải chịu nhiều thiệt thòi, chứng kiến mối tình vụng trộm của người vợ, rồi cả những sự tránh mắng vô lí cho đến sự khinh bỉ từ người con trai Khi Chiến tranh thế giới thứ hai bắt đầu, mẹ Oskar mất, Alfred cưới Maria Truczinski và nghĩ rằng cô ta có thai với mình Nhưng thực tế, Maria là người tình của Oskar và cái thai trong bụng cô là của Oskar Đây là bi kịch lớn nhất trong cuộc đời ông, bi kịch vì sự phản bội của những người thân trong gia đình Alferd vốn là thành viên của Đảng Quốc xã, cái chết đã đến với ông khi cuộc chiến tranh gần đến giai đoạn kết thúc khi người Nga tấn công vào Đức Nguyên nhân sâu xa của cái chết đó cũng chính ở Oskar, vì cái huy hiệu Đảng mà Oskar đã đưa cho ông để thoát thân Một nỗi kinh hoàng đến với Matzerath khi ông cảm thấy cái vật biểu trưng cho Đảng của ông giữa những ngón tay Cuối cùng ông đã nuốt chính cái huy hiệu Đảng và nhận cái chết

Bi kịch trong tác phẩm còn được thể hiện ở nhân vật Jan Bronski Jan Bronski mang vẻ bề ngoài của một chàng thanh niên lẻo khoẻo, dáng đi lòng khòng Bù lại, anh ta lại có một khuôn mặt trái xoan xinh đẹp, có lẽ hơi quá dịu dàng và đôi mắt đủ xanh khiến người em gái họ phải lòng Khi đi lính trở

về, như để trả thù cho sự không chung thủy của Agnes, Bronski đã tìm và kết hôn với Hedwige, một cô gái Kashubes Mặc dù vậy, làm trái với luân thường đạo lý, ông ta vẫn giữ mối quan hệ ngoại tình với người em họ và có thể là

cha của Oskar, người mà Oskar vẫn thường gọi là ông bố khả thể của mình

Có lẽ bi kịch ở nhân vật này được tập trung ở chính cái chết mà người con trai mang lại Jan Bronski bị kết án tử hình vì tham gia chiến đấu bảo vệ Bưu điện Ba Lan Nhưng nguyên sâu sâu xa của cái chết đó lại ở Oskar Đứng trước sự nguy hiểm Oskar chỉ biết đến bản thân, đi tìm sự che chở cho mình ở hai tên cảnh vệ, giả vờ khóc lóc thảm thiết và chỉ vào Jan cha mình với những

cử chỉ tố cáo, biến con người tội nghiệp thành một tên ác ôn đã kéo đứa bé vô

tội đến Sở Bưu Chính Ba Lan để làm bia đỡ đạn Bi kịch của nhân vật này là

hệ quả của một hành động vô nhân đạo của Oskar hay cũng chính là một nét tính cách điển hình ở Ba Lan

Trong tác phẩm, Herbert Truczinski cũng được coi là một nhân vật bi kịch Anh ta làm bồi bàn ở ngoại ô cảng Neufahawasser, có ngoại hình nặng ngót nghét một tạ Hai bên cột sống lút trong mỡ, rậm rì một lớp lông bù xù chạy từ xương bả vai xuống, lưng Herbert đầy những sẹo dày xen giữa đám lông, lấn cả những vết tàn nhang Những cái sẹo nhiều màu, từ xanh đen đến lam nhờ nhờ, kết thành nếp, rất ngứa khi thay đổi thời tiết Vì một lí do nào

đó Herbert đã giết tên thuyền trưởng người Latvia và bỏ công việc làm bồi bàn Một thời gian sau anh kiếm được một công việc và trở thành người gác ở Bảo tàng Hải quân

Công việc này cũng chính là nguyên nhân dẫn đến cái chết đáng thương của anh, vì một vết thương nơi ngực do người đàn bà bằng gỗ gây nên Cái chết là hệ quả của cuộc mưu toan ân ái giữa xác thịt với gỗ - Niobe Đây chính là bi kịch lớn nhất trong cuộc đời anh, một chi tiết gây cười nhưng hàm chứa trong đó là một sự châm biếm sắc sảo

Sigismund Markus là một chủ hiệu đồ chơi Đây là một trong những gương mặt hiếm hoi được Oskar nhắc đến với ít nhiều tình cảm trìu mến bởi

lẽ ông là nguồn cung cấp trống cho gã Bi kịch trong cuộc đời ông có thể kể đến là mối tình đơn phương với Agnes - mẹ Oskar Kết thúc cuộc đời mình ông phải nhận một cái chết thật đáng thương từ bọn lính cứu hỏa với cửa hàng

đồ chơi của mình

Bi kịch tiếp theo chúng tôi nhận thấy trong tác phẩm được thể hiện ở Nàng Thơ Ulla Ulla xuất hiện như một thiên thần, đôi cánh rũ xuống và tỏa

ra cái duyên của một cư dân trên trời Nàng cao một mét bảy lăm, người cực

kỳ thon thả, mềm mại và mỏng manh, khiến ta nhớ đến tranh của Botticelli hay Cranach, hay cả hai Nàng cùng với Oskar làm mẫu khỏa thân cho sinh

viên Trường Đại Học Mỹ Thuật học tập Sở hữu một vẻ đẹp thiên thần như vậy nhưng cuộc đời nàng lại gặp rất nhiều bất hạnh Nàng giống như một cái máy kiếm tiền của tên trung sĩ Lankes, hơn thế nữa, lại luôn phải hứng chịu những cái tát đau đớn từ bàn tay sần chai của hắn ta Mặc dù vậy, anh ta vẫn

bỏ nàng Vẻ đẹp cũng như phẩm giá của người phụ nữ ở nàng dường như không còn nữa Trong cuộc đời của mình, nàng có rất nhiều dịp đính hôn, một đợt giao tình chớp nhoáng với một cô gái đồng tính luyến ái, bắt bồ với một sinh viên của Kuchen Đó là bi kịch lớn nhất của người phụ nữ mà nàng phải gánh chịu mà dường như nàng không hề biết

Một nhân vật nữa chúng ta cần nói đến trong tác phẩm là một nhạc sĩ, một gã SA tên Meyn, anh ta chơi t’rompet tuyệt vời không lời nào tả xiết Anh sống trên tầng năm của một khu chung cư, ngay sát mái; nuôi bốn con mèo, uống rượu gừng từ sáng đến đêm Anh ta rơi vào bi kịch của sự cô đơn, chỉ có bốn con mèo và chai rượu gừng làm bạn Chỉ có rượu mới làm anh ta được là chính mình

Nhưng từ khi anh ta đề ra phương châm đoạn tuyệt với những cơn say sưa anh ta càng cảm nhận được sự cô đơn của mình, cảm thấy mọi thứ đều ghê tởm Trong cơn khát rượu và nỗi bực mình, một nhạc công chuyên nghiệp, một thành viên của kỵ đoàn SA - Meyn đã vớ lấy cái que cời lửa đập chết những con mèo của mình và vùi chúng vào một thùng rác Chính vì sự tàn bạo đối với súc vật này khiến gã bị gạch tên khỏi danh sách hội viên và phải một năm sau gã mới được kết nạp vào đội cảnh vệ Có thể thấy, Meyn thực sự đã bị rơi vào bi kịch, bi kịch khi không được là mình

Bên cạnh đó, tiểu thuyết Cái trống thiếc còn khá nhiều nhân vật ít

nhiều cũng mang bi kịch như: Maria Truczinski, Greff, Kurt,

Con đường và nguyên nhân dẫn đến bi kịch của các nhân vật trong Cái

trống thiếc khác nhau nhưng họ đều có nét chung là khổ đau và bất hạnh

Miêu tả các nhân vật bi kịch, Gunter Grass không muốn dừng lại ở đó mà còn

muốn lý giải đến chiều hướng con đường đời của các nhân vật Tác giả như muốn giãi bày nỗi niềm trăn trở: làm thế nào để xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn? Bằng cách nào để người với người sống gần nhau hơn, con người sống đúng là mình trong tình yêu thương đồng loại và được hưởng niềm vui, hạnh phúc trong cuộc đời

1.2.3 Nhân vật nắm giữ lòng tin

Cuộc sống sẽ trở nên tốt đẹp và có ý nghĩa khi chúng ta có lòng tin Lòng tin sẽ tiếp thêm nghị lực để chúng ta vươn lên, biết vượt qua những khó

khăn, thử thách của cuộc sống Trong Cái trống thiếc, ta thấy hiện lên một xã

hội rối ren với sự lên ngôi của đồng tiền, với những thói phù phiếm - cái xã

hội mà Gunter Grass gọi là thế kỷ mà bất luận mọi đau buồn và thống khổ,

chắc chắn sẽ bị hậu thế kỷ coi là thế kỷ ít nước mắt nhất – con người buộc

phải nhượng bộ hay dần đánh mất bản thân mình Thế nhưng, trong cái xã hội

ấy, vẫn nhen nhóm đâu đó chút ánh sáng của niềm tin và hi vọng

Nói đến nhân vật nắm giữ lòng tin chúng ta có thể hiểu, đây là kiểu nhân vật mang trong mình những niềm tin, hi vọng, có thể trở thành chỗ dựa cho nhân vật khác những lúc khó khăn, trước hiện thực nghiệt ngã của cuộc sống

Khảo sát trong tiểu thuyết Cái trống thiếc, chúng tôi nhận thấy có một

số nhân vật ít nhiều mang đặc điểm của kiểu loại này như: Anna Koljaiczek, Mamăng Truczinski,

Bà ngoại của Oskar – Anna Koljaiczek là nhân vật gây ấn tượng khá sâu sắc trong lòng độc giả Bà là một người phụ nữ khẻo khoắn, đầy đặn, sạch

sẽ và thói phù phiếm dễ thương hòa hợp với tính đôn hậu tốt bụng Người đọc

ấn tượng trước hết ở nhân vật này bởi cái váy ụp - mớ váy Mớ váy đó gồm

những bốn cái váy chồng lên nhau Không phải bà mặc một chiếc váy dài và

ba chiếc váy ngắn mà là bốn chiếc váy dài như nhau, cái nọ đỡ cái kia Những chiếc váy của bà đều thuần một sắc thái khoai tây như nhau Hẳn là cái sắc thái này hợp với màu da bà

Sở dĩ bà Anna trở thành nhân vật nắm giữ lòng tin cho ông Joseph và

Oskar cũng chính bởi cái mớ váy Nhờ nó mà ông Joseph thoát khỏi cuộc truy

đuổi của hai tên vận đồng phục cảnh sát, sau đó, làm quen và kết hôn với bà

Anna, khởi đầu cho sự sinh thành nên Agnes Với Oskar,bà Anna chính là

người mạng lại cho gã niềm tin và sự che chở Hình ảnh đã in sâu vào tâm trí Oskar cũng chính là hình ảnh chiếc váy bốn tầng Chỉ có ở trong đó Oskar mới cảm thấy được bảo vệ, được an toàn Bởi lẽ, dưới con mắt của Oskar, mọi thứ trong cuộc sống hiện lên đều lố bịch Trong sự vận động đó, Oskar tìm đến thế giới trẻ thơ – nơi thường được dùng để lánh đời Nhưng thật trớ trêu, thế giới trẻ thơ nay cũng nhuốm đầy vẻ sợ hãi và thù hận Giờ đây, chỉ trú trong mớ váy của bà ngoại cậu bé ba tuổi này mới tìm được sự bình yên Khi

bà Agnes qua đời, dường như Oskar chỉ tìm thấy cảm giác an toàn khi được ở bên bà, được núp dưới những tầng váy của bà Điều đó đối với cậu còn thích thú hơn cả việc được đọc truyện cổ tích hay truyện tranh, bởi lẽ, thế giới bốn tầng váy của bà ngoại Anna vốn dĩ đã là một thế giới cổ tích đầy huyền thoại

và hấp dẫn : “Tôi tỏ ra chẳng mấy thích thú các truyện cổ tích cũng như sách tranh Điều tôi chờ đợi ở bà ngoại tôi, điều mà bây giờ tôi vẫn mơ đến với từng chi tiết khoái thú nhất, cái điều ấy rất rõ ràng và đơn giản, do đó khó mà đạt được : hễ thấy bà, là Oskar lại muốn thi đua với ông ngoại Koljaiczek náu bên dưới bốn tầng váy của bà và, nếu có thể, chẳng bao giờ thở hít bên ngoai

như cơn bão lớn cuốn trôi đi niềm tin và hi vọng thì bà ngoại Anna như một chiếc phao cứu vớt những niềm tin, hi vọng ấy Túp lều khăn khẳn mùi bơ cho Oskar niềm tin mãnh liệt vào cuộc sống, tin vào những gì tốt đẹp còn sót lại trên cõi đời này

Bên cạnh đó, ta thấy Mamăng Truczinski cũng ít nhiều mang đặc điểm

của kiểu nhân vật này Bà ta có vẻ bề ngoài khá đặc biệt: “cái đầu tròn nhỏ

với mái tóc màu xám tro mỏng và thưa đến nỗi thấy cả da đầu hồng hồng

nhẵn bóng Những sợi tóc lưa thưa chụm lại về phía sau gáy thành một búi; cái búi ấy được giữ chặt bằng những kim đan và chỉ suýt soát bằng một viên

bi –a, nhưng có thể nhìn thấy từ mọi phía, bất kể bà xoay người theo hướng nào [ ] thần thái bà tựa như một con chuột nhắt” Khi nào cảm thấy cô đơn

cần có người bầu bạn, Oskar lại tìm đến bà Mamăng Oskar gõ cánh cửa thứ nhất bên trái của tầng hai và Mamăng Truczinski bao giờ cũng sẵn sàng mở

Ở nghĩa trang Brenntau, bà cũng là người nắm lấy tay cậu bé ba tuổi này và dắt cậu đến bên huyệt mẹ Như vậy có thể thấy, bà Mamăng đã trở thành chỗ dựa tinh thần to lớn cho Oskar

Ngoài ra trong tác phẩm còn một số nhân vật nắm giữ lòng tin nhưng chưa thể hiện rõ nét nên bài viết chưa đề cập đến

Như vậy, sự lựa chọn nhân vật, xây dựng mối quan hệ giữa các nhân vật là điểm hội tụ, là phương tiện nghệ thuật quan trọng, thể hiện quan niệm

về con người, về xã hội của tác giả Các nhân vật kỳ ảo được xây dựng trong tổng thể thế giới nhân vật đa dạng của tiểu thuyết, thể hiện các mối quan hệ cuộc sống phức tạp Điều đó đã cho phép tác phẩm vượt ra ngoài của sự rõ ràng của mô hình phản ánh hiện thực thông thường để khám phá hiện thực ở tầng sâu hơn, tạo nên chiều sâu triết lý và sức sống lâu bền của tác phẩm

1.2.4 Nhân vật đám đông

Nhân vật đám đông trong Cái trống thiếc cũng được Gunter Grass dụng

công xây dựng Đó là một đám người tạp loạn, xô bồ, gồm nhiều loại người khác nhau Việc xây dựng kiểu nhân vật đám đông làm xóa đi tính cách, cá tính của nhân vật, thay vào đó làm hiện lên tính cách, tâm lý chung của cả một xã hội

Hình ảnh đám đông xuất hiện khá nhiều trong các sáng tác của Gunter Grass Hình tượng đám đông được xem là hình ảnh thu nhỏ của nước Đức thế

kỷ XX – thời kỳ sau chiến tranh Đó là đám đàn bà trong khu chung cư làm vệ

sinh được hiện lên rất cụ thể dưới con mắt của Oskar: “Một trăm mụ nội trợ,

cánh tay để trần tròn trĩnh, tóc chít gọn trong một nút khăn, khuân từ các nhà

ra hàng núi thảm, quẳng những tội đồ ấy lên giá nhục hình, vớ lấy những chày đập và không gian bỗng tràn ngập những tiếng đập dồn như sấm[ ] Một trăm mụ đàn bà đập thảm có thể công phá cả bầu trời và xén cụt cánh những con én trẻ [ ] chỉ với dăm bảy cú đập, họ đã làm đổ nhào ngôi đền nhỏ mà cái trống của Oskar đã dựng lên trong không khí tháng tư” Có thể

thấy, những cuộc vệ sinh của các bà nội trợ làm cho không khí càng trở nên ngột ngạt, tù túng

Bên cạnh đó, trong chương Khán đài, nhân vật đám đông cũng được

Grass khắc họa rất thành công Đó là những đoàn người tỏa ra từ các con

đường, chen vai thích cánh trong các cuộc mít tinh: “Và rồi đến đám quần

chúng Tôi ngửi thấy họ qua những kẽ giữa những ván gỗ Họ đứng đó, chen vai thích cánh trong những bộ đồ chủ nhật Họ đi xe điện hoặc cuốc bộ đến, một số mang theo cả vợ chưa cưới xem như một bữa chiêu đãi, tất cả những người đó đều muốn có mặt vào lúc người ta đang làm lịch sử, cho dù có phải mất cả buổi sáng” Đám quần chúng đến để xem buổi lễ mít-tinh tuyên truyền

của Đức Quốc Xã nhưng họ không hề có thái độ chính trị nào, ngược lại, chỉ

là một “đám đông nhộn nhạo đang từ đại lộ Hindenburg tiến lại gần” Họ

đến để hưởng ứng như một phong trào, như đi dự một buổi lễ Khi tiếng trống cám dỗ của Oskar vang lên, lấn át cả tiếng kèn trống của đội nhạc lễ, người

đầu tiên hưởng ứng là đám người vây quanh khán đài: “Đám bình dân tỏ ra

đầy lòng biết ơn Những dịp cười rộ lên ngay gần khán đài” và sau đó họ

“khoái khúc nhạc van-xơ của tôi, họ đang tung tăng nhảy nhót như có cái gì giậm giựt trong bắp chân” Và thế là họ hòa theo nhịp trống của Oskar, bỏ

quên cả buổi lễ mít-tinh mà các nhà quan chức Đảng hết sức kỳ vọng: “Các

đồng chí đồng bào đã cùng chú hổ Jimmy biến vào những khoảng đất rộng của Công viên Steffens gần đấy Tại đó, họ tìm thấy rừng sâu mà Jimmy đã hứa hẹn [ ] Đám đông kia khiến Oskar phải thốt lên: “Bay biến rồi luật pháp và trật tự”

Hình ảnh đám đông đầy hỗn tạp hiện lên rất rõ nét trong chương Hầm

Hành Các khách hàng thuộc đủ các hạng người khác nhau từ doanh thương,

luật sư, bác sĩ, họa sĩ, ký giả, nghệ sĩ sân khấu và điện ảnh đến những nhân vật nổi tiếng trong giới thể thao, quan chức trong chính quyền tỉnh và thành phố Và một mẫu tiêu biểu của giới ngày nay tự xưng là tri thức đi cùng với

vợ, nhân tình, nữ thư ký, họa sĩ trang trí nội thất và có khi với bồ đực, ngồi trên những hòm gỗ phủ bao tải Họ đến hầm hành để trút bầu tâm sự, tìm về khả năng xúc cảm của bản thân – để khóc, cười với bao chuyện đời Đặc biệt,

nước mắt trong hầm hành có khả năng thức tỉnh con người: “Ông chủ nhà

máy xay rũ cái đầu tóc hoa râm chải mượt trên mặt bàn Ông chủ khách sạn hòa những co giật của mình với những quằn quại của cậu bồ trẻ thanh tú”

Đó còn là cảnh “một bà đứng tuổi xé toạc áo nịt ngực trước mặt anh con rể

Cậu bồ trẻ của ông chủ khách sạn [ ] cởi áo phô cái mình trần da đồng hun

và nhảy lên bàn biểu diễn một điệu múa có lẽ của một nước phương Đông nào đó” Ở đây, Grass đã dùng ngòi bút của mình vẽ nên một đám đông nhốn

nháo, xô bồ với những tiếng gào, tiếng hú đến dễ sợ Qua đó, người đọc phần nào có thể liên tưởng đến hình ảnh một đất nước Đức sau chiến tranh đầy hỗn loạn, đang đau đớn, quằn quại, bế tắc không sao thoát khỏi được

Tóm lại, thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Cái trống thiếc phong phú,

đa dạng, phức tạp Ở đó có đủ hạng người tốt – xấu, thật – giả lẫn lộn Với dụng ý nghệ thuật trong mỗi loại nhân vật, tác giả cho người đọc nhận thấy thực trạng của nước Đức thời bấy giờ đã đặt ra những vấn đề nóng bỏng, gay gắt và nhạy cảm nhất của cuộc sống

CHƯƠNG 2

KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT

TRONG TIỂU THUYẾT CÁI TRỐNG THIẾC

2.1 Không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Cái trống thiếc

Trong thế giới khách quan, không có bất kỳ một sự vật hiện tượng nào tồn tại bên ngoài quĩ đạo của không gian và thời gian Đối với nghệ thuật, không gian, thời gian là một trong những phương diện quan trọng nhất tạo nên chỉnh thể của thế giới nghệ thuật Không gian và thời gian là hai phạm trù của vũ trụ Nó là khái niệm của triết học và khoa học tồn tại khách quan và tác động đến mọi sự vật, hiện tượng trong thế giới tự nhiên Nhưng không gian và thời gian lại là đối tượng nhận thức của con người, nó được nhìn nhận qua lăng kính chủ quan của mỗi người trong từng điều kiện, hoàn cảnh cụ thể Bởi vậy, không gian và thời gian cũng là một phương tiện quan trọng của nghệ thuật nói chung và văn học nói riêng

Không gian và thời gian nghệ thuật là những hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật Không có hình tượng nghệ thuật nào tồn tại có thể nằm ngoài không gian và không thuộc về một thời gian nhất định Tuy nhiên, không gian

và thời gian nghệ thuật khác với thời gian và không gian mang tính khách quan Nó chỉ trở thành nghệ thuật khi cùng với nhân vật, cốt truyện, thể hiện quan niệm của nhà văn về con người và hiện thực cuộc sống

Các nhà văn có thể chưa ý thức một cách rõ rệt về phạm trù không gian

và thời gian nghệ thuật, nhưng trong tác phẩm, yếu tố này vẫn xuất hiện, thậm

chí còn xuất hiện với tần suất cao đã cho thấy vai trò quan trọng của không

gian và thời gian nghệ thuật

Đối với khả năng tổ chức nghệ thuật của nhà văn, A.Gurevich viết:

“Đôi khi chúng ta không ý thức được rằng không gian và thời gian không chỉ

tồn tại một cách khách quan, chúng ta còn được con người ý thức và thể

nghiệm một cách chủ quan trong nền văn minh và xã hội khác nhau, ở những giai đoạn khác nhau của cùng một xã hội, thậm chí ở những cá nhân khác nhau phạm trù này không được tri giác và ứng dụng như nhau” Việc lựa

chọn không gian và thời gian riêng cho mỗi tác phẩm không chỉ phụ thuộc vào truyền thống văn học, trào lưu văn học mà còn phụ thuộc cả vào sở trường cũng như cá tính sáng tạo của nhà văn

Trong các loại thể văn học, văn xuôi nghệ thuật (trong đó có tiểu

thuyết) có khả năng phản ánh toàn vẹn và sinh động hiện thực cuộc sống theo hướng hết sức gần gũi, ở mọi giới hạn không gian và thời gian Với dung

lượng khá lớn, tiểu thuyết đã tái hiện được một chặng đường dài trong cuộc đời nhân vật Thời gian tiểu thuyết đi qua nhiều không gian khác nhau, diễn tả nhiều sự kiện, nhiều biến cố trong cuộc đời nhân vật và hiện thực cuộc sống

Trong đó, tiểu thuyết Cái trống thiếc của Gunter Grass thể hiện đầy đủ những

nét chung đó

2.1.1 Khái niệm không gian nghệ thuật

Có nhiều quan niệm khác nhau về không gian nghệ thuật trong tác

phẩm văn học, nhưng các quan điểm đều có sự thống nhất chung là không gian nghệ thuật không đồng nhất với không gian hiện thực Nó là mô hình nghệ thuật về cái thế giới mà con người đang sống, đang cảm thấy vị trí và số phận của mình ở đó Cũng như thời gian, không gian nghệ thuật là một yếu tố quan trọng thuộc hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật, là phạm trù thuộc hình thức nghệ thuật nhưng là hình thức mang tính nội dung

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Không gian nghệ thuật là hình thức

bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó Sự miêu

tả, trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một “điểm nhìn”, diễn ra trong trường nhất định [ ] Không gian nghệ thuật gắn liền với cảm thụ về không gian nên mang tính chủ quan” [8, tr.135] Không gian nghệ

thuật trong tác phẩm văn học có tác dụng mô hình hóa các mối liên hệ của

bức tranh thế giới như: tôn giáo, xã hội, đạo đức, tôn ti trật tự, Không gian nghệ thuật có thể mang tính địa điểm, tính phân giới, tính cản trở, Nó cho thấy cấu trúc bên trong của tác phẩm văn học, các ngôn ngữ tượng trưng, quan niệm về thế giới, chiều sâu cảm thụ của tác giả hay của một giai đoạn văn học Nó cung cấp cơ sở khách quan để khám phá tính độc đáo cũng như nghiên cứu loại hình của các hình tượng nghệ thuật

Trong cuốn Một số vấn đề thi pháp học hiện đại, nhà nghiên cứu Trần Đình Sử cũng đưa ra một cách hiểu về không gian nghệ thuật: “Không gian

nghệ thuật là phạm trù của hình thức nghệ thuật, là phương thức tồn tại và phát triển của thế giới nghệ thuật là thế giới của cái nhìn và mang ý nghĩa thì không gian nghệ thuật là trường nhìn mở ra từ một điểm nhìn, cách nhìn”

[22, tr.31] Không gian nghệ thuật không đồng nhất với không gian vật chất bên ngoài Nó thể hiện tính chất của một thế giới tinh thần, trong đó sự vật có cách biểu hiện và tổ chức theo một ý nghĩa riêng

Do gắn với điểm nhìn, trường nhìn, môi trường hoạt động, không gian nghệ thuật trở thành phương tiện chiếm lĩnh đời sống Đồng thời do gắn với giá trị, không gian trở thành biểu tượng nghệ thuật, một hiện tượng ước lệ mang ý nghĩa cảm xúc

Không gian trong văn học được biểu thị qua các không gian điểm mang tính ước lệ tượng trưng (thiên đình, địa ngục, ), bằng các từ không gian vốn

đã mã hóa sẵn về ý nghĩa trong cuộc sống (dài, ngắn, tối, sáng, cao, thấp, ) Không gian nghệ thuật tập trung vào cái nhìn, điểm nhìn không gian (xa, gần, cao, thấp, ) ; điểm nhìn tâm lí (ngày ấy, dạo ấy, nhớ lại, bây giờ nhớ lại, ) Không gian có thể thể hiện qua kết cấu, sự phân giới nội tại của tác phẩm, sự liên kết các không gian, mức độ tính liên tục, hay rời rạc

Trong Giáo trình dẫn luận thi pháp học, Giáo sư Trần Đình Sử cũng cho rằng: “Không gian nghệ thuật là hình tượng không gian có tính chủ quan

và tượng trưng” Đó là một hiện tượng nghệ thuật, là mô hình thế giới, thể

hiện quan niệm về trật tự thế giới và sự lựa chọn của con người

Thế giới không gian nghệ thuật có thể chia thành các tiểu không gian, giữa các tiểu không gian có các đường ranh giới có thể vượt qua Đó có thể là

không gian điểm nhìn, không gian tuyến, không gian mặt phẳng,

- Không gian nghệ thuật có những đặc trưng riêng:

+ Không gian xuất hiện lần lượt, tuần tự theo sự quy định của tác giả +Không gian mang tính quan niệm

+ Không gian không bị một hạn chế nào

Từ những quan niệm trên có thể khẳng định, không gian nghệ thuật không phải là không gian hiện thực vật lí mà là hình tượng không gian, là hình thức tồn tại của hình tượng con người trong thế giới nghệ thuật Nó là

mô hình nghệ thuật về cái thế giới mà con người đang sống, đang cảm thấy vị trí và số phận của mình Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của sự

sống con người Nó được coi là không quyển tinh thần bao bọc cảm thức con

người, là một hiện tượng tâm linh nội cảm chứ không phải là một hiện tượng địa lí hay vật lí Không gian nghệ thuật gắn liền với quan niệm về con người

và góp phần biểu hiện cho quan niệm ấy

2.1.2 Không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Cái trống thiếc

Trong Cái trống thiếc, không gian mang tính nghệ thuật được cấu trúc

một cách có hiệu quả theo ý thức sáng tạo của nhà văn Không gian nghệ thuật

ấy là mô hình thế giới độc lập, có tính chủ quan và mang ý nghĩa biểu trưng

Xét về mặt cấu trúc, không gian nghệ thuật ở Cái trống thiếc là không

gian cuộc sống, sinh hoạt của những con người Không gian này phù hợp với miêu tả số phận, tính cách, chiều hướng con đường đời của những nhân vật trong tác phẩm Kiểu không gian này gắn liền với các hoạt động sống thường

nhật của nhân vật Kiểu không gian này phù hợp với văn học mang cảm hứng thế sự đời tư

Xét từ góc độ loại hình, không gian nghệ thuật trong tác phẩm được chia làm hai loại: không gian thực và không gian kỳ ảo Hai loại không gian này luôn tồn tại song hành trên trục thực - ảo của cốt truyện để khai thác thế giới nghệ thuật Đây được coi là trục xương sống chi phối cốt truyện, không gian, thời gian và các yếu tố khác của thế giới nghệ thuật Không gian hiện thực gắn liền với môi trường sinh hoạt của đời sống nhân vật Không gian kỳ

ảo có sự liên thông, mở rộng với không gian vô biên của vũ trụ Dù không gian kỳ ảo được nới rộng biên độ giới hạn nhưng cũng đều bị chi phối của không gian sinh hoạt - không gian thực Từ những trình bày trên, người viết

đi vào khảo sát và phân tích không gian hiện thực và không gian kỳ ảo trong

tiểu thuyết Cái trống thiếc

2.1.2.1 Không gian hiện thực

Trên phạm vi cuộc sống được phản ánh qua không gian, Cái trống thiếc

đã bao quát toàn bộ không gian sinh hoạt của các nhân vật Gunter Grass đặt nhân vật của mình từ không gian rộng lớn cho đến những khoảng không gian chật hẹp, tù túng Đó là không gian thực có, vốn có, từ không gian vô tận của

tự nhiên, không gian rộng lớn của nước Đức cho đến không gian chật hẹp ở gia đình

Không gian hiện thực trong Cái trống thiếc được thể hiện trước hết là

cánh đồng khoai tây Ngay từ phần mở đầu của tác phẩm, Gunter Grass đã đề cập đến không gian này cùng với những hành động của nhân vật Anna Koljaiczek Cùng với cánh đồng khoai tây này là hình ảnh của nhà máy gạch, những cột điện báo thấp thoáng đâu đó ba người: một người với hình dáng thấp và bè bè còn hai người kia thì cao, mảnh Không gian này chính là nơi gặp gỡ đầu tiên của ông bà ngoại của Oskar Bà ngoại Anna Koljaicek đã giúp ông Joseph thoát khỏi cuộc rượt đuổi của hai tên cảnh sát

Cũng chính ở không gian này, dưới một cơn mưa chênh chếch và bốn lớp váy đồng màu, giữa khói mù, lo âu nơm nớp cùng những tiếng thở dài đệm theo lời nguyện cầu bằng thổ ngữ Kashubes, bất chấp những câu hỏi ngu xuẩn của hai tên cảnh sát mắt cay sè vì khói, người đàn ông thấp bè bè tên Joseph Koljaiczek đã khởi cuộc sinh thành nên người mẹ tội nghiệp của Oskar

Không chỉ là không gian nơi cánh đồng khoai tây, đó còn là không gian mộc mạc, giản dị nhưng cũng không kém phần thơ mộng nơi sông nước:

“Bên trái, bên phải, đằng sau những con đê, vẫn là miền đất ấy: nơi bằng phẳng, nơi nhấp nhô thung đồi [ ] Những hàng rào, những đường mòn, một khoảng trũng mọc đầy đậu chổi, lác đác đây đó vài nông trại biệt lập [ ] bám chắc trên đường chân trời là một làng nhỏ với những ống khói bình yên tỏa khói giữa hai chân sau của con ngựa ô, với những ngôi nhà lụp xụp mái

rạ tường rêu; và trong những căn nhà tranh đó, những chiếc chiến xa nhỏ xinh mơ đến một ngày sẽ tới khi cả chúng cũng có thể xông ra góp mặt vào bức tranh, đằng sau những con đê của sông Vistula, như bày ngựa con tung tăng giữa đoàn siêu kỵ”

Bên cạnh không gian của tự nhiên, Gunter Grass cũng dành sự quan tâm rất đặc biệt đến không gian của đất nước Đó là không gian thành phố Danzig, không gian nghĩa trang, không gian trường học,

Trong tác phẩm, các sự kiện được Gunter Grass miêu tả trong không gian thành phố Danzig Tuy nhiên đây lại là một thành phố đã mất, một thành phố bao lần bị giành đi giật lại giữa các nước láng giềng hùng cường trong suốt lịch sử của nó Danzig, đến cái tên cũng không còn! Nếu Dostoievski vẽ

cả bản đồ Saint Petersbourg cổ, thì về phần mình, Grass dành nhiều trang mô

tả thành phố chôn rau cắt rốn của mình, gợi lại hình ảnh những thành phố, công viên, trường học, triền sông bãi biển, nghĩa trang, những công trình kiến trúc cổ, đền đài, dinh thự như Langfuhr, Labesweg, Tháp Công Lý, Nhà Thờ

Thánh Tâm, kể cả những chuyến tàu điện đi ra ngoại ô và từ ngoại ô vào thành phố, để rồi, cuối cùng, hỏa táng nó như thể dựng một đài tưởng niệm

tượng trưng: “ Phố Câu Liêm, Phố Dài, Phố Rộng, Phố Thợ Dệt Lớn, Phố

Thợ Dệt nhỏ bốc lửa Phố Chá Ngao, Hào Phố Cỏ, Cầu Dài cháy tất Cửa Sếu làm bằng gỗ cháy mới ngon làm sao Nhà Thờ Nữ Thánh Mary cháy cả trong lẫn ngoài, nhìn qua những cửa sổ như những ánh sáng ngày hội ( ) ở Cối Xay Lớn, người ta xay bột đỏ rực Phố Hàng Thịt sực mùi thịt quay cháy Nhà Hát Thành Phố công diễn vở kịch một hồi nhưng hai nghĩa nhan đề

“Giấc mơ của kẻ phóng hỏa”.( ) Phố Bánh Mì, lò và bánh chia lửa với nhau Phố Bình Sữa, sữa ràn ra ngoài Chỉ riêng toà nhà của hãng bảo hiểm cháy, thuần túy vì lý do tượng trưng, là không chịu bốc cháy” Những dòng

không mảy may bi lụy, nhưng qua đó ta vẫn thấy rõ Danzig là nỗi đau của Gunter Grass Như vẻ đẹp của phố cổ Hà Nội dần dà chỉ còn lại trong tranh của Bùi Xuân Phái, Danzig giờ chỉ còn sống trong tác phẩm của Grass

Nỗi đau đó càng được khắc sâu bởi không gian nghĩa trang đầy u ám

Đó là nghĩa trang nhỏ yên bình tại Brenntau, là nơi yên nghỉ của Agnes- mẹ của Oskar, cha dượng của mẹ- người thợ thuốc súng Gregor Koljaiczek Nghĩa trang Brenntau nửa thành thị nửa nông thôn với con đường trồng cây

du du chạy giữa hai vạt cánh đồng, với ngôi nhà thờ nhỏ nom như bộ đồ chơi cho vườn trẻ, với cái giếng và bầy chim nhỏ linh hoạt Không gian đó chứa đầy bóng tối như chính số phận nhân dân thời bấy giờ

Đó còn là nghĩa trang Saspe, là nơi yên nghỉ của ông bố khả thể của Oskar - Jan Bronski và ông bố giả định Alferd Matzerath Nghĩa trang hình vuông có tường bao quanh với những cây thông lùn, những chấn song sắt gỉ ngoằn ngoèo như hình trang trí và chỉ khóa hờ làm vì, ngổn ngang những bia

mộ xiêu vẹo bằng granit đen Thụy Điển đẽo thô ở mặt sau và hai cạnh và mài nhẵn ở mặt trước, với những dòng chữ mà chỉ có cỏ gai đọc được Đây là một bãi tha ma đổ nát, cây cối lơ thơ, tất cả chỉ có năm, sáu gốc thông còi sứt sẹo