mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức và ý nghĩa của nó đối với công cuộc đổi mới của việt nam hiện nay

mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức và ý nghĩa của nó đối với công cuộc đổi mới của việt nam hiện nay

ĐẠI HỌC QUỐC GIA ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ

TIỂU LUẬN

Đề tài: MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA VẬT CHẤT VÀ

Ý THỨC VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI CÔNG CUỘC ĐỔI

MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Giảng viên: PSG Tiến sĩ Nguyễn Vũ Hảo Học viên: Trần Thị Ngân

Lớp: Cao học Tiếng Anh 23 C

Hà Nội, ngày 23 tháng 1 năm 2015

MỤC LỤC

LỜI NÓI ĐẦU 3

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC 4

1.1.Vật chất 4

1.1.1 Định nghĩa vật chất 4

1.1.2 Các đặc tính của vật chất 5

1.2 Ý thức 9

1.2.1 Nguồn gốc của ý thức 9

1.2.2 Kết cấu của ý thức 11

1.2.3 Bản chất của ý thức 13

1.3 Mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức 14

1.3.1 Vai trò của vật chất đối với ý thức 14

1 3.2 Vai trò của ý thức đối với vật chất 15

1.4 Ý nghĩa phương pháp luận 16

CHƯƠNG 2: Ý NGHĨA CỦA MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC ĐỐI VỚI CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 18

2.1 Vận dụng mối quan hệ giữa vật chất và ý thức vào mối quan hệ biện chứng giữa kinh tế và chính trị 18

2.2 Vận dụng mối quan hệ vật chất và ý thức trong việc xây dựng nền kinh tế mới của nước ta hiện nay 20

2.2.1 Sự thay đổi trước và sau thời kỳ đổi mới 20

2.2.2.Thực tiễn hội nhập kinh tế quốc tế qua gần 30 năm đổi mới 27

2.2.3 Những hạn chế và khó khăn trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế 31

2.2.4 Một số giải pháp để chủ động, tích cực hội nhập kinh tế quốc tế 32

KẾT LUẬN 35

TÀI LIỆU THAM KHẢO 36

LỜI NÓI ĐẦU

Trải qua gần 20 năm tiến hành công cuộc đổi mới, đất nước ta đã đạt đượcnhững thành tựu to lớn trên nhiều lĩnh vực Nhiều tiền đề cần thiết về công cuộccông nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đã được xác lập Đồng thời mối quan hệgiữa nước ta với các quốc gia khác trên thế giới cũng ngày càng được mở rộng.Cách mạng khoa học công nghệ tiếp tục phát triển với trình độ ngày càng cao, thúcđẩy quá trình dịch chuyển kinh tế và đời sống xã hội Tuy nhiên, song song vớinhững thành tựu đã đạt được, chúng ta cũng đang phải đối diện với rất nhiều khókhăn trước mắt

Trước tình hình đó, Đảng và Nhà nước cần tiếp tục tiến hành đẩy mạnh côngcuộc đổi mới toàn diện đất nước, trong đó đổi mới kinh tế đóng vai trò then chốt,chủ đạo Đồng thời với đổi mới kinh tế, những đổi mới về mặt chính trị cũng là mộtvấn đề cấp bách bởi lẽ trên thực tế hai quá trình đó có mối liên hệ mật thiết, khôngtách rời nhau Đổi mới tư duy, đổi mới các quan điểm, quan niệm về phương thứcphát triển đất nước của Đảng Cộng sản Việt Nam, dù trước hết trong kinh tế thìcũng đã là đổi mới chính trị Đổi mới các quan điểm chính trị chính là bước khởiđầu cho đổi mới trong kinh tế và trong các lĩnh vực khác của đời sống xã hội

Với lẽ đó, việc tìm hiểu mối quan hệ giữa vật chất và ý thức sẽ cho phép tavận dụng nó vào mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị của đất nước, góp phần xâydựng một công cuộc đổi mới toàn diện, đưa đất nước ngày càng phát triển và vữngmạnh hơn

Với vai trò là một giáo viên đồng thời là một công dân nước Cộng hòa xã hộichủ nghĩa Việt Nam, muốn góp phần nhỏ vào công cuộc đổi mới, sớm đưa đất nướcthoát khỏi đói nghèo, thực hiện dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng dân chủ vănminh, em quyết định chọn đề tài “Mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức

và ý nghĩa của nó đối với công cuộc đổi mới của Việt Nam hiện nay” Do kiến thức

bản thân còn hạn chế, thời gian có hạn, nên bài viết sẽ không thể tránh khỏi sai sót.Chính vì vậy, em chân thành kính mong sự góp ý của thầy giáo và các bạn đọc

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA

VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC 1.1.Vật chất

1.1.1 Định nghĩa vật chất

Với tư cách là phạm trù triết học, vật chất đã có lịch sử phát triển lâu dài.Ngay từ thời cổ đại, xung quanh phạm trù vật chất đã diễn ra nhiều cuộc đấu tranhkhông khoan nhượng giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm

Trước khi chủ nghĩa duy vật biện chứng ra đời, nhìn chung, các nhà triết học duyvật quan niệm vật chất là một hay một số chất tự có, đầu tiên, được coi là nhữngchất “giới hạn tột cùng” đóng vai trò là cơ sở sản sinh ra toàn bộ thế giới Từ thời cổđại, thuyết Ngũ hành của Trung Quốc đã cho rằng những chất tự có, đầu tiên đó làkim – mộc – thủy – hỏa – thổ, hay ở Hy Lạp, phải Mile quan niệm vật chất là nước(Quan niệm của Talet1), hay Anaximen2 quan niệm vật chất là không khí

Nhìn chung, quan niệm về vật chất của các nhà triết học duy vật trước Mác

đã đặt nền móng cho khuy hướng lấy bản thân tự nhiên để giải thích về giới tựnhiên Tuy nhiên, bản thân những quan niệm đó còn thể hiện nhiều hạn chế, chỉ cótác dụng chống lại quan điểm của chủ nghĩa duy tâm và tôn giáo, nên nó tất yếu dẫnđến quan điểm duy vật không triệt để

Trong bối cảnh lịch sử đó, để chống sự xuyên tạc của các nhà triết học duytâm, bảo vệ và phát triển thế giới quan duy vật, V.I Lênin kế thừa tư tưởng củaC.Mác và Ăngghen để đưa ra định nghĩa kinh điển về vật chất Theo Lênin “vậtchất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khác quan được đem lại cho conngười trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh vàtổn tại không lệ thuộc vào cảm giác3.”

Rõ ràng, theo Lênin để định nghĩa vật chất, không thể làm theo cách thôngthường là quy một khái niệm cần định nghĩa sang một khái niệm khác rộng hơn vìkhá niệm vật chất là một khái niệm rộng nhất Để định nghĩa vật chất Lênin đã đối

1 Talet (Thales, Khoảng 642 – 457 trước Công Nguyên): Nhà triết học, nhà toán học, nhà thiên văn học, nhà chính trị

2 Anaximen (Anaximene, khoảng 589 – 547 trước Công Nguyên) (Người Hy Lạp): Nhà Triết học

3 V.I Lênin: Toàn tập, NXB Tiến bộ, Mátxcơva, 1980, t.18, tr.151

lập vật chất với ý thức, hiểu vật chất là thực tại khách quan được đem lại cho conngười trong cảm giác Vật chất tồn tại độc lập so với cảm giác, với ý thức Ngượclại, cảm giác, và ý thức thì lại phụ thuộc vào vật chất, phản ánh vật chất

Và nội dung cơ bản về định nghĩa vật chất của Lênin bao gồm:

Thứ nhất, cần phân biệt khái niệm “vật chất” với tư cách là phạm trù triết học với

khái niệm “vật chất” được sử dụng trong các khoa học chuyên ngành

Thứ hai, thuộc tính cơ bản, phổ biến nhất của mọi dạng vật chất là tính tồn tại khách

quan, tức là tồn tại ngoài ý thức, độc lập, không phụ thuộc vào ý thức của conngười, cho dù con người có nhận thức được hay không nhận thức được nó

Thứ ba, vật chất dưới dạng cụ thể của nó là cái có thể gây nên cảm giác ở con người

khi nó trực tiếp hay gián tiếp tác động đến giác quan của con người; ý thức của conngười là sự phản ánh đối với vật chất; vật chất là cái được ý thức phản ánh

Như vậy, Lênin đã khẳng định “vật chất là thực tại khách quan, được đem lạicho con người trong cảm giác”, “tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác” Vật chất làtính thứ nhất, là nguồn gốc khách quan của cảm giác và ý thức Và khi nhận thứccác hiện tượng thuộc đời sống xã hội, Lênin đã xác định cái gì là vật chất trong lĩnhvực xã hội, tìm ra sự vận động trong phương thức sản xuất Do đó, định nghĩa củaLênin đã bác bỏ quan điểm chủ nghĩa duy tâm, bác bỏ thuyết không thể biết và đãkhắc phục được hạn chế trong quan điểm chủ nghĩa duy vật trước Mác về vật chất Hơn thế nữa, định nghĩa này còn giúp chúng ta xác định những nhân tố vật chấttrong đời sống xã hội, và nó có ý thức trực tiếp định hướng cho khoa học tự nhiên,giúp khoa học tự nhiên ngày càng đi sâu vào nghiên cứu các dạng cụ thể của vậtchất trong giới vi mô Nó còn giúp chúng ta có thái độ khách quan và đỏi hỏi chúng

ta phải xuất phát từ thực tế khách quan trong suy nghĩ và hành động

1.1.2 Các đặc tính của vật chất

Theo quan điểm duy vật biện chứng, vận động là phương thức tồn tại của vậtchất; không gian và thời gian là những hình thức tồn tại của vật chất

1.1.2.1 Vận động là phương thức tồn tại của vật chất và là thuộc tính cố hữu của vật thể.

Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, vận động là mọi sự biếnđổi nói chung chứ không phải chỉ là sự dịch chuyển vị trí trong không gian.Ăngghen cho rằng vận động là một phương thức tồn tại của vật chất là một thuộctính cố hữu của vật chất Nó bao gồm tất cả mọi sự thay đổi và mọi quá trình diễn ratrong vũ trụ, kể từ sự thay đổi vị trí đơn giản cho tới tư duy Vận động có nhiều hìnhthức trong đó có năm hình thức cơ bản:

+ Thứ nhất là vận động cơ học Đây là sự di chuyển vị trí của các vật thể trongkhông gian Ví dụ như chim bay, tàu chạy, sự di chuyển của con lắc, hoặc trái đấtquay quanh mặt trời

+ Thứ hai là vận động vật lý, là sự vận động của các phân tử, các hạt cơ bản, vậnđộng điện tử, các quá trình nhiệt, điện Ví dụ của vận động vật lý đó là các điệntích di chuyển tạo ra dòng điện, hoặc ma sát sinh ra nhiệt

+ Thứ ba là vận động hóa học, chính là vận động của các nguyên tửm các quá trìnhphân hợp và phân giải các chất Ví dụ, cabon kết hợp với oxi tạo ra cabonic

Thứ tư là vận động sinh học Đây là sự trao đổi chất giữa các cơ thể sống và môitrường, ví dụ như cây xanh quang hợp ánh nặng mặt trời, tạo ra tinh bột để nuôisống cơ thể

+ Và cuối cùng là vận động xã hội, hay chính là mọi sự biến đổi, thay thế của cáchình thái kinh tế- xã hội Ví dụ như sự thay đổi của xã hội loài người, từ chế độPhong kiến sang tư bản chủ nghĩa rồi vận động lên xã hội chủ nghĩa

Các hình thức vận động tuy có đặc điểm riêng, nhưng lại có mối liên hệ chặtchẽ với nhau, ràng buộc lẫn nhau và trong những điều kiện nhất định có thể chuyểnhóa cho nhau Ví dụ như vận động cơ học tạo ra vận động vật lý trong trường hợpsức nước tạo ra dòng điện

Một hình thức vận động nào đó được thực hiện là do sự tác động qua lại vớicác hình thức vận động khác, trong đó hình thức vận động cao hơn luôn bao hàmnhững hình thức vận động thấp hơn, nhưng cũng không thể coi hình thức vận độngcao là tổng số đơn giản của các vận động thấp Trong sự tồn tại của mình, mỗi sự

vật đều có thể có nhiều hình thức vận động khác nhau, song bản thân nó bao giờcũng được đặc trưng bởi hình thức vận động cao nhất mà nó có.

Ví dụ, trong cơ thể sống bao gồm các hình thức vận động cơ học, lý học, hóa học,sinh học, song hình thức vận động sinh học là hình thức đặc trưng cơ bản quy định

sự khác nhau giữa cơ thể sống với những dạng vật chất khác

Thế giới vật chất bao giờ cũng ở trong quá trình vận động không ngừng,không thể có vật chất không vận động, tức là vật chất tồn tại bằng cách vận động vàthông qua vận động mà nó biểu hiện sự tồn tại của mình Hay nói cách khác, vậnđộng chính là phương thức tồn tại của vật chất Ăngghen nhận định rằng cách hìnhthức khác nhau của vật chất chỉ có thể nhận thức được thông qua vận động, vàngược lại chỉ có thể thông qua vận động mới có thể thấy được thuộc tính của vậtthể Trong thế giới vật chất, từ các hạt cơ bản trong thế giới vi mô đến hệ thống cáchành tinh khổng lồ trong giới vĩ mô, từ vô cơ đến hữu cơ, đến xã hội loài người, tất

cả đều ở trong trạng thái vận động Bất cứ một dạng vật chất nào cũng là một thểthống nhất có kết cấu xác định, gồm những nhân tố, những bộ phận, những xuhướng khác nhau, cùng tồn tại ảnh hưởng và tác động lẫn nhau Sự tác động qua lại

đó gây ra biến đổi Nguồn gốc vận động là do những nguyên nhân bên trong, và vậnđộng của vật chất là tự thân vận động

Vận động là thuộc tính cố hữu của vật chất, không thể có vận động bên ngoàicủa vật chất Vận động không do ai sáng tạo ra và không thể tiêu diệt được, do đóvận động được bảo toàn cả về số lượng lẫn chất lượng Khoa học đã chứng minhđược rằng nếu một hình thức vận động nào đó của sự vật nhất định mất đi thì tất yếunảy sinh một hình thức vận động khác thay thế nó Các hình thức vận động chuyểnhóa lẫn nhau, còn vận động của vật chất nói chung thì vĩnh viễn tồn tại cùng với sựtồn tại vĩnh viễn của vật chất

Mặc dù vật chất luôn ở trong quá trình vận động không ngừng, nhưng điều

đó không loại trừ mà còn bao hàm hiện tượng đứng im tương đối Không có hiệntượng đứng im tương đối thì không có sự phân hóa thế giới vật chất thành các sựvật, hiện tượng phong phú và đa dạng Nếu vận động là sự biến đổi của các sự vậthiện tượng thì đứng im là sự ổn định, là sự bảo toàn tính quy định của các sự vậthiện tượng, đứng im chỉ thể hiện một trạng thái vận động đó là vận động trong

thăng bằng, trong sự ổn định tương đối Đứng im còn được biểu hiện như một quátrình vận động trong phạm vi chất của sự vật còn ổn định, chưa thay đổi TheoEngels thì "vận động riêng biệt có xu hướng chuyển thành cân bằng, vận động toàn

bộ phá hoại sự cân bằng riêng biệt"

1.1.2.2 Không gian và thời gian là những hình thức tồn tại của vật chất

Mọi dạng cụ thể của vật chất đều tồn tại ở một vị trí nhất định, có một quảngtính (chiều cao, chiều rộng, chiều dài) nhất định và tồn tại trong các mối tươngquan nhất định (trước hay sau, trên hay dưới, bên phải hay bên trái) với những dạngvật chất khác Những hình thức tồn tại như vậy được gọi là không gian Không gianphản ánh thuộc tính của các vật chất có vị trí, có hình thức kết cấu, có độ dài ngắn,cao thấp Không gian biểu hiện sự cùng tồn tại và tách biệt của các sự vật với nhau,biểu hiện quán tính và trật tự phân bố của chúng

Mặt khác, sự tồn tại của sự vật còn được thể hiện ở quá trình biến đổi: nhanhhay chậm, kế tiếp và chuyển hóa Những hình thức tồn tại như vậy được gọi là thờigian Thời gian biểu hiện tốc độ, trình tự diễn biến của các quá trình vật chất, tínhtách biệt các giai đoạn khác nhau của quá trình đó

Không gian và thời gian là hình thức cơ bản của vật chất vận động Ăngghencho rằng: “các hình thức cơ bản của mọi tồn tại là không gian và thời gian; tồn tạingoài thời gian thì cũng hết sức vô lý như tồn tại ở ngoài không gian1” Hơn nữa,Lênin đã chỉ ra rằng không có gì ngoài vật chất đang vận động và vật chất đang vậnđộng không thể vận động ở đâu ngoài không gian và thời gian Không gian và thờigian là tồn tại khách quan Nó không phải là hình thức chủ quan để sắp đặt các cảmgiác mà ta thu nhận một cách lộn xộn nhưng những gì chủ nghĩa duy tâm quanniệm, đồng thời nó cũng không thể đứng ngoài vật chất Không có không gian trốngrộng và không gian và thời gian không phải là bất biến, tuyệt đối Trái lại, khônggian và thời gian có sự biến đổi phụ thuộc vào vật chất vận động

1.1.2.3 Tính thống nhất vật chất của thế giới

Chủ nghĩa duy tâm coi tinh thần, ý thức có trước, quyết định vật chất nên tính thốngnhất của thế giới là ở ý thức, ở các lực lượng tinh thần siêu nhiên

Vấn đề tính thống nhất của thế giới luôn gắn liền với cách giải quyết vấn đề cơ bảncủa triết học Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định bản chất của thế giới là vậtchất; các sự vật, hiện tượng thống nhất với nhau ở tính vật chất Chủ nghĩa duy vậtbiện chứng khẳng định bản chất của thế giới là vật chất; các sự vật, hiện tượng

1 C.Mác và Ăngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1994, t20, tr 78

thống nhất với nhau ở tính vật chất Điều này được thể hiện ở :

Thứ nhất, mọi sự vật, hiện tượng của thế giới đều có tính vật chất là tồn tại kháchquan, độc lập với ý thức của con người

Thứ hai, thế giới vật chất tồn tại vĩnh viễn và vô tận Trong thế giới đó không có gìkhác ngoài vật chất đang vận động, biến đổi và chuyển hoá theo những quy luậtkhách quan chung của mình

Thứ ba, mọi sự vật, hiện tượng trong thế giới đều là những dạng cụ thể của vật chất;chúng đều mang đặc tính chung của vật chất (tồn tại vĩnh viễn, nghĩa là không baogiờ trở về số 0, không mất đi); đều được sinh ra từ vật chất (ý thức chẳng hạn) Cuối cùng, tính thống nhất vật chất của thế giới thể hiện ở sự tồn tại của thế giớithông qua giới vô cơ, giới hữu cơ trong bức tranh tổng thể về thế giới duy nhất; giữachúng có sự liên hệ tác động qua lại, chuyển hoá lẫn nhau, vận động và phát triển.Các quá trình đó cho phép thấy đầy đủ sự thống nhất vật chất của thế giới trong cáchình thức và giai đoạn phát triển, từ hạt cơ bản đến phân tử, từ phân tử đến các cơthể sống, từ các cơ thể sống đến con người và xã hội loài người

là sản phẩm của quá trình tiến hóa lâu dài về mặt sinh vật – xã hội và có cấu tạo rấtphức tạp Hoạt động ý thức con người diễn ra trên cơ sở hoạt động sinh lý thần kinhcủa bộ óc người Sự phụ thuộc của ý thwucs vào hoạt động của bộ óc thể hiện ở chỗ

khi bộ óc bị tổng thương thì hoạt động ý thức sẽ bị rối loạn Ý thức là chức năngcủa bộ óc người, là hình ảnh tinh thần phản ánh thế giới khác quan, nhưng ý thứckhông diễn ra ở đâu khác ngoài hoạt động sinh lý, thần kinh của bộ óc người.

Ngược lại, chủ nghĩa duy tâm tách rời ý thức ra khỏi hoạt động của bộ óc,thần bí hóa hiện tượng tâm lý, ý thức Còn chủ nghĩa duy vật tầm thường lại đồngnhất vật chất với ý thức

Tuy nhiên, nếu chỉ có bộ óc người mà không có sự tác động của thế giới bênngoài để bộ óc phản ánh lại động tác đó thì cũng không teher có ý thức

Phản ánh là thuộc tính chung, phổ biến của mọi đối tượng vật chất Phản ánh

là năng lực giữ lại, tái hiện lại của hệ thống vật chất này những đặc điểm của hệthống vật chất khác Trong quá trình phát triển lâu dài của thế giới vật chất, thuộctính phản ánh của vật chất cũng phát triển từ thấp tới cao với nhiều hình thức khácnhau

- Phản ánh vật lý: Là hình thức phản ánh đơn gián nhất ở giới vô sinh, thể hiện quacác quá trình biến đổi cơ, lý, hóa

- Phản ánh sinh học: Trong giới hữu sinh cũng có nhiều hình thức phản ánh khácnhau ứng với mỗi trình độ phát triển của thế giới sinh vật

+ Tính kích thích: Thể hiện ở thực vật, động vật bậc thấp, đã có sự chọn lọc trướctác động của môi trường Ví dụ như hoa hướng dương luôn xoay về hướng có ánhnắng mặt trơi, ngọn cây luôn vươn về nơi có ánh sáng

+ Tính cảm ứng: Thể hiện ở động vật bậc cao có hệ thần kinh, xuất hiện do nhữngtác động từ bên ngoài lên cơ thể động vật và cơ thể phản ứng lại Nó hoàn thiện hơntính kích thích, được thể hiện trên cơ sở các quá trình thần kinh điều khiển mối liên

hệ giữa cơ thể với môi trường thông qua cơ chế phản xạ không điều kiện

Ví dụ, mùa đông trời lại, thời tiết tác động lên cơ thể những con chim, và chúngphản ứng lại bằng cách bay về phương nam để tránh cái rét

+Tâm lý động vật: Là hình thức cao nhất trong giới động vật gắn liền với các quátrình hình thành các phản xạ có điều kiện, thông qua cảm giác, tri giác, biểu tượng ởđộng vật có hệ thần kinh trung ương

- Phản ánh ý thức: gắn liền với quá trình chuyển hóa từ vượn thành người Đó làhình thức phản ánh mới, đặc trưng của một dạng vật chất có tổ chức cao nhất là bộ

Ngôn ngữ là hệ thống tín hiệu vật chất chứa đựng thông tin mang nội dung ýthức Không có ngôn ngữ, ý thức không thể tồn tại và thể hiện

Sự ra đời của ngôn ngữ gắn liền với lao động Lao động ngay từ đầu đã mangtính xã hội Mối quan hệ giữa các thành viên trong quá trình lao động làm nảy sinh

ở họ nhu cầu phải có phương tiện giao tiếp, trao đổi tư tưởng Nhu cầu này làmngôn ngữ này sinh và phát triển ngay trong quá trình lao động Nhờ ngôn ngữ màcon người không chỉ giao tiếp, trao đổi mà còn khái quát, tổng kết, đúc rút thực tiễn,truyền đạt kinh nghiệm, tư tưởng từ thế hệ này qua thế hệ khác

Như vậy, nguồn gốc cơ bản, trực tiếp nhất quyết định sự ra đời và phát triểncủa ý thức là lao động Sau lao động, và đồng thời với lao động là ngôn ngữ, đó làhai sức kích thích chủ yếu đã ảnh hưởng đến bộ óc của con vượn, đã làm cho bộ óc

đó dần dần biến chuyển thành bộ óc của con người và khiến cho tâm lý động vậtdần dần chuyển hóa thành ý thức

1.2.2 Kết cấu của ý thức

Cũng như vật chất, có rất nhiều quan niệm về ý thức theo các trường pháikhác nhau Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, ý thức là đặc tính và

là sản phẩm của vật chất, ý thức là sự phản ánh thế giới khách quan vào bộ óc củacon người thông qua lao động và ngôn ngữ Mác nhấn mạnh rằng tinh thần, ý thứcchẳng qua chỉ là vật chất được di chuyển vào trong bộ óc của con người và được cảibiến đi

Ý thức là một tâm lý xã hội có kết cấu phức tạp, bao gồm tự ý thức, tri thức,tình cảm, ý chí Trong đó, tri thức là phương thức tồn tại quan trọng nhất của ý thức

Tri thứ là phương thức tồn tại của ý thức vì sự hình thành và phát triển của ýthức có liên quan mật thiết với quá trình con người nhận thức và cải biến thế giới tựnhiên Tri thức càng được tích lũy, con người ngày càng đi sâu vảo bản chất sự vật

và cải tạo sự vật có hiệu quả hơn, tính năng động của ý thức cũng nhờ đó mà tănghơn Việc nhấn mạnh tri thức là yếu tố cơ bản quan trọng nhất và nó có ý nghãichống quan điểm đơn giản coi ý thức chỉ là tình cảm, niềm tin và ý chí

Quan niệm đó chính là biểu hiện của bệnh chủ quan duy ý chí, của niềm tin mùquáng, của sự tưởng tượng, chủ quan Tuy nhiên, việc nhấn mạnh yếu tố tri thwucscũng không đồng nghĩa với việc phủ nhận hoặc coi nhẹ vai trò của các nhân tố tìnhcảm, ý trí

Tự ý thức cũng là một yếu tố quan trọng của ý thức Chủ nghĩa duy tâm coi

tự ý thức là một thực thể độc lập tự nó có sẵn trong các cá nhân Trái lại, chủ nghĩaduy vật biện chứng cho rằng tự ý thức là ý thức hướng về bản thân mình thông quaquan hệ với thế giới bên ngoài Khi phản ánh thế giới khách quan, con người tựphân biệt mình, đối lập mình với thế giwosi đó và tự nhận thức mình như là mộtthực thể hoạt động có cảm giác, có tư duy, có các hành vi đạo đức và có vị trí trong

xã hội Mặt khác, sự giao tiếp trong xã hội và hoạt động thực tiễn xã hội đòi hỏi conngười phải nhận rõ bản thân mình và tự điều chỉnh bản thân theo các quy tắc, cáctiêu chuẩn mà xã hội đề ra Ngoài ra, văn hóa cũng đóng vai trò là cái gương soigiúp cho con người tự ý thức về bản thân

Vô thức là một hiện tượng tâm lý nhưng có liên quan đến những hoạt độngxảy ra ở ngoài phạm vi của ý thức Có hai loại vô thức, loại thứ nhất liên quan đếncác hành vi chưa được con người ý thức và loại thứu hai liên quan đến các hành vitrước kia đã được ý thức nhưng do lặp lại đã trở thành thối quen và có thể diễn ra

“tự động” bên ngoài sự chỉ đạo của ý thức Vô thức ảnh hưởng đến nhiều phạm vi

hoạt động của con người Trong những hoàn cảnh nào đó giúp con người giảm bớtcăng thẳng trong hoạt động Để biến những hành vi tích cực thành thói quen có vaitrò rất quan trọng trong đời sống của con người Trong con người, ý thức vẫn là cáichủ đọa, cái quyết định hành vi cá nhân.

Ý thức ngay từ đầu đã gắn liền với lao động, với hoạt động sáng tạo cải biến

và thống trị giới tự nhiên của con người, và trở thành mặt không thể thiếu được củahoạt động đó Tính sáng tạo của ý thức thể hiện ở chỗ, nó không chụp lại một cáchthụ động, nguyên gốc sự vật mà phản ánh gắn liền với cải biến, quá trình thu thậpthông tin gắn liền với quá trình xử lý thông tin Tính sáng tạo của ý thực còn thểhiện ở khả năng gián tiếp khái quát thế giới khách quan, ở quá trình chủ đông tácđộng vào thế giới để phản ánh thế giới đó

Phản ánh và sáng tạo liên quan chặt chẽ với nhau, không thể tách rời Không

có phản ánh thì không có sáng ạo vì phản ánh là điểm xuất phát, là cơ sở của sángtạo Ngược lại, không có sự sáng tạo thì không phải là sự phản ánh ý thức Đó làmối quan hệ giữa hai quá trình thu nhận, xử lý thông tin, là sự thống nhất giữa mặtkhách quan và chủ quan trong ý thức

Ý thức chỉ được nảy sinh trong lao động, trong hoạt động cải tạo thế giới củacon người Hoạt động đó không thể là hoạt động đơn lẻ mà là hoạt động xã hội Do

đó, ý thức ngay từ đầu đã là sản phẩm của xã hội Ý thức trước hết là tri thức củacon người về hoàn cảnh và xã hội, về những gì đang diễn ra ở thế giới khách quan,

về mối liên hệ giữa người với người trong xã hội Do đó, ý thức xã hội hình thành

và bị chi phối bởi tồn tại xã hội cùng các quy luật của sự tồn tại xã hội đó, và ý thứccủa mỗi cá nhân mang trong lòng nó ý thức xã hội Bản tính xã hội của ý thức cũng

thống nhất với bản tính phản ánh và sáng tạo Sự thống nhất đó thể hiện ở tính năngđộng chủ quan của ý thức và quan hệ giữa nhân tố vật chất và nhân tố ý thức tronghoạt động cải tạo thế giới của con người

1.3 Mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức

Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức là mối quan hệ biện chứng Trong mốiquan hệ này, vật chất có trước, ý thức có sau, vật chất là nguồn gốc của ý thức,quyết định ý thức Song, ý thức không hoàn toàn thụ động mà nó có thể tác động trởlại vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người

Lênin đã chỉ ra rằng, sự đối lập giữa vật chất và ý thức có ý nghĩa tuyệt đốitrong phạm vi hết sức hạn chế, trong trường hợp này chỉ giới hạn trong vấn đề nhậnthức luận cơ bản là thừa nhận cái gì có trước, cái gì là có sau Ngoài giới hạn đó thìkhông còn nghi ngờ gì nữa rằng sự đối lập đó chỉ là tuowngd dối Như vậy, để phânranh giới chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm, để xác định bản tính và sự thốngnhất của thế giới cần có sự đối lập tuyệt đối giữa vật chất và ý thức

1.3.1 Vai trò của vật chất đối với ý thức

Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định: vật chất có trước, ý thức có sau,

vật chất là nguồn gốc của ý thức, quyết định ý thức vì

Ý thức là sản phẩm của một dạng vật chất có tổ chức cao là bộ óc người nênchỉ khi có con người mới có ý thức Trong mối quan hệ giữa con người với thế giớivật chất thì con người là kết quả quá trình phát triển lâu dài của thế giới vật chất, làsản phẩm của thế giới vật chất Kết luận này đã được chứng minh bởi sự phát triểnhết sức lâu dài của khoa học về giới tự nhiên; nó là một bằng chứng khoa học chứngmình quan điểm: vật chất có trước, ý thức có sau

Cụ thể, hoạt động ý thức diễn ra bình thường trên cơ sở hoạt động sinh lýthần kinh của bộ não người Nhưng khi bộ nạo người bị tổn thương thì hoạt độngcủa ý thức cũng bị rối loạn

Các yếu tố tạo thành nguồn gốc tự nhiên và xã hội của ý thức hoặc chính bảnthân thế giới vật chất hoặc những dạng tồn tại của vật chất đã khẳng định vật chất lànguồn gốc của ý thức

Ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất, là hình ảnh chủ quan về thế giới vậtchất nên nội dung của ý thức được quyết định bởi vật chất Sự vận động và phát

triển của ý thức, hình thức biểu hiện của ý thức bị các quy luật sinh học, các quyluật xã hội và sự tác động của môi trường sống quyết định Những yếu tố này thuộclĩnh vực vật chất nên vật chất không chỉ quyết định nội dung mà còn quyết định cảhình thức biểu hiện cũng như mọi sự biến đổi của ý thức

Ví dụ, ở Việt Nam, nhận thức của các em học sinh tiểu học và trung học vềcông nghệ thông tin còn kém Sở dĩ như vậy là do vấn đề về máy móc cũng như độingũ giáo viên giảng dạy còn thiếu Nhưng nếu vần đề về cơ sở vật chất được đápứng thì trình độ về công nghệ thông tin của các em sẽ được nâng cao hơn nhiều

1 3.2 Vai trò của ý thức đối với vật chất

Trong mối quan hệ với vật chất, ý thức có thể tác động trở lại vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người

Ý thức là ý thức của con người cho nên khi nói đến vai trò của ý thức là nóiđến vai trò của con người Bản thân ý thức tự nó không trược tiếp thay đổi được gìtrong hiện thực Muốn thay đổi hiện thực, con người phải tiến hành những hoạtđộng vật chất Song, mọi hoạt động của con người đều do ý thức chỉ đạo, nên vai tròcủa ý thức không phải trực tiếp tạo ra hay thay đổi thế giới vật chất mà nó trang bịcho con người tri thức về thực tại khách quan, trên cơ sở ấy, con người xác địnhmục tiêu, đề ra phương hướng xâu dựng kế hoạch, lựa chọn phương pháp, biệnpháp, công cụ, phương tiện để thực hiện mục tiêu của mình Ở đây, ý thức đã thểhiện sự tác động của mình đối với vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của conngười

Sự tác động trở lại của ý thức đối với vật chất diễn ra theo hai hướng: tíchcực hoặc tiêu cực Nếu con người nhận thức đúng, có tri thức khoa học, có tình cảmcách mạng, có nghị lực, có ý chí thì hành động của con người phù hợp với các quyluật khách quan, con người có năng lực vượt qua những thách thức trong quá trìnhthực hiện mục đích của mình, thế giới được cải tạo Đó chính là sự tác động tích cựccủa ý thức; tuy nhiên, nếu ý thức của con người phản ánh không đúng hiện thựckhách quan, bản chất, quy luật khách quan thì ngay từ đầu, hướng hành động củacon người đã đi ngược các quy luật khách quan, hành động ấy sẽ có tác động tiêucực đối với hoạt động thực tiễn, đối với hiện thực khách quan

Ví dụ, từ nhận thức đúng đắn về thực tại nền kinh tế của đất nước, đại hội VI

đã chuyển nền kinh tế từ trị cung tự cấp quan liêu sang nền kinh tế thị trường nhiềuthành phần Nhờ đó là sau gần 20 năm đổi mới, bộ mặt đất nước đã thay đổi rấtnhiều Hoặc trường hợp của nhà máy xử lý rác thải Đồng Tháp cũng là một ví dụđiển hình Từ việc không khảo sát thực tế khách quan hay đúng hơn là nhận thứcchưa đầy đủ về việc xử lý rác vô cơ và hữu cơ, nên khi vừa mới khai trương nhàmáy này đã không thể xử lý rác thải và cho đến nay, nó vẫn chỉ là một đống phế liệucần thanh lý

Như vậy, bằng việc định hướng cho hoạt động của con người, ý thức có thểquyết định hành động của con người, hoạt động thực tiễn của con người đúng haysai, thành công hay thất bại, hiệu quả hay không hiệu quả

Tìm hiểu về vật chất, nguồn gốc, bản chất của ý thức về vai trò của vật chất,của ý thức có thể thấy rằng vật chất là nguồn gốc của ý thức, quyết định nội dung vàkhả năng sáng tạo của tri thức; là điều kiện tiên quyết để thực hiện ý thức Bên cạnh

đó, ý thức chỉ có khả năng tác động người trở lại vật chất, sự tác động ấy khôngphải là tự thân mà phải thông qua hoạt động thực tiễn của con người Sức mạnh của

ý thức trong sự tác động này phụ thuộc vào trình độ phản ánh của ý thức, mức độthâm nhập của ý thức vào các hành động,trình độ tổ chức của con người và nhữngđiều kiện vật chất, hòan cảnh vật chất trong đó con người hành động theo địnhhướng của ý thức

1.4 Ý nghĩa phương pháp luận

Từ mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức nêu trên, chúng ta có thểrút ra được một số phương pháp luận quan trọng và thiết yếu sau đây

Thế giới vật chất tồn tại khách quan không phụ thuộc vào ý thức của conngười

Ý thức là sự phản ánh năng động sáng tạo thế giới khách quan, có thể tác động trởlại đối với vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người

Vì vậy trong quá trình nhận thức và hoạt động thực tiễn phải xuất phát từthực tế khách quan, tôn trọng khách quan đồng thời phải phát huy tính năng độngchủ quan của con người

Như vậy, vất chất và ý thức luôn có sự tác động qua lại lẫn nhau Tuyệt đốihóa bất cứ mặt nào cũng đều sai lầm Điều đó có ý nghĩa phương pháp luận hết sức

to lớn đối với hoạt động thực tiễn của con người

Vật chất là cái có trước, quyết định ý thức, do đó trong hoạt động thực tiễn, chúng

ta phải xây dựng và tôn trọng nguyên tắc khách quan Nguyên tắc này thể hiện ở cácvấn đề sau:

- Một là đòi hỏi tư duy của chúng ta phải nhận thức sự vật với tư cách khách quan,tồn tại và phát triển ngoài ý thức của con người

- Hai là, ngoài việc tôn trọng sự vật, hiện tượng, cần coi trọng nhân tố chủ quan:tính năng động, sáng tạo của ý thức trong việc tìm ra những con đường, nhữngphương pháp tốt nhất để cải cải tạo hiện thực

- Ba là, đòi hỏi sự trung thực trong sự phản ánh, điều đó có tác dụng ngăn ngừa tưduy của chúng ta vấp phải những sai lầm do việc chủ thể đưa vào khách thể một sốyếu tố khách quan vốn không có trong bản thể khách thể đó Nguyên tắc khách quangóp phần ngăn ngừa bệnh chủ quan, duy ý chí Nguyên nhân xuất phát từ việccường điệu tính sáng tạo của ý thức, tuyệt đối hóa vai trò nhân tố chủ quan của ýchí, bất chấp qui luật khách quan, vi phạm nguyên tắc khách quan là do xa rời thựctiễn, do hạn chế về trình độ chuyên môn, trình độ lý luận; do thiếu thông tin hoặccủa chủ thể nhận thức cố tình vi phạm nguyên tắc này

Ý thức tác động trở lại thế giới vật chất Vì vậy, trong nhận thức cũng nhưtrong hoạt động thực tiễn, nhất là khi đề ra chủ trương đường lối chính sách cầnphải xuất phát từ thực tiễn, tôn trọng và hành động theo quy luật khách quan, đồngthời phải nâng cao tính năng động chủ quan Để đạt được mục đích này, cần phảinâng cao trình độ văn hoá, chuyên môn nghiệp vụ, lý luận chủ nghĩa Mác-Lênin,nâng cao lòng nhiệt tình cách mạng, rèn luyện cả tài lẫn đức Xuất phát từ ý nghĩa

đó, Đảng ta luôn xác định: Một trong những điều kiện cơ bản để đảm bảo sự lãnhđạo đúng đắn của mình là phải luôn luôn đề ra các chủ trương chính sách xuất phát

từ các yêu cầu bức xúc cần giải quyết của thực tiễn, đồng thời trong quá trình thựchiện phải tôn trọng và thực hiện đúng quy luật khách quan

CHƯƠNG 2: Ý NGHĨA CỦA MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC ĐỐI VỚI CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN

vì thế giới vẫn tồn tại khách quan và vận động theo quy luật khách quan, đòi hỏi ýthức phải biến đổi phù hợp với nó Nếu là tiêu cực, ý thức sớm muộn gì cũng sẽ bịđào thải Mặt khác, ý thức là cái có sau, là cái phản ánh, hơn nữa, vai trò của nó còntùy thuộc vào mức độ chính xác trong phản ánh hiên thực

Do vậy, xét toàn bộ, ý thức vẫn là nhân tố thứ hai bị quyết định, cần chú ýrằng vai trò của ý thức chỉ có được nếu nó thâm nhập vào quần hcusng và tổ chức

xã hội Nếu như chúng ta đưa nó vào điều kiện hoàn cảnh cụ thể thì chúng ta có thểthấy rằng giữa kinh tế (biểu hiện của vật chất) và chính trị (biểu hiện của ý thức)cũng có mối quan hệ ràng buộc lẫn nhau Bởi chúng ta thấy rằng tfinh hình kinh tếcủa một nước là cơ bản quyết định còn chính trị là cơ bản, Nếu kinh tế của mộtnước mà giàu mạnh nhưng chính trị luôn bất ổn, đấu tranh giai cấp, tôn giáo, giữacác đảng phái khác nhau của một quốc gia thì cũng không thể tồn tại lâu dài được.Cuộc sống của nhân dân sung túc, đầy đủ nhưng luôn phải sống trong lo âu, sợ hãi

vì chiến tranh và chết tróc Do đó, chính trị của một nước mà ổn định, tuy nhiềuđảng khác nhau nhưng vẫn quy về một chính đảng thống nhất, đảng vẫn đem lại sự