Trách nhiệm vật chất đối với công chức theo pháp luật Việt Nam hiện nay

Trách nhiệm vật chất đối với công chức theo pháp luật Việt Nam hiện nay

trường đại học luật hà nội

trần thị hiền

trách nhiệm vật chất đối với công chức theo pháp luật việt nam hiện nay

Chuyên ngành : Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật

M số : 62 38 01 01

tóm tắt luận án tiến sĩ luật học

hà nội - 2008

Công trình được hoàn thành tại Trường Đại học Luật Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Thái Vĩnh Thắng

Phản biện 1: GS.TSKH Đào Trí úc

Viện Nhà nước và Pháp luật Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Văn Mạnh

Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh Phản biện 3: PGS.TS Lê Minh Thông

Viện Khoa học Quản lý, Ban Tổ chức Trung ương

Luận án được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Nhà nước,

họp tại Trường Đại học Luật Hà Nội

Vào hồi giờ , ngày tháng năm 2008

Có thể tìm hiểu luận án tại Thư viện Quốc gia

và Thư viện Trường Đại học Luật Hà Nội

những công trình liên quan đến luận án

đ- được công bố

1 Trần Thị Hiền (2006), "Bản chất trách nhiệm vật chất của công

chức", Nhà nước và pháp luật, (12), tr 22-26

2 Trần Thị Hiền (2006) "Bàn về khái niệm trách nhiệm vật chất của

công chức", Luật học, (10), tr 14-18

3 Trần Thị Hiền (2007), "Bàn về trách nhiệm bồi thường của nhà

nước khi công chức thi hành công vụ, gây thiệt hại", Nghề luật, (2), tr 3-7

Mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

X hội muốn phát triển bền vững, phải được tạo dựng bởi những

con người hết lòng trung thành, có trí tuệ và năng lực Pháp luật trách

nhiệm vật chất (TNVC) đối với công chức là một trong những yếu tố

góp phần nâng cao tinh thần trách nhiệm của công chức đối với công vụ

Tuy nhiên, hiện nay vấn đề TNVC đối với công chức gây thiệt hại

trong khi thi hành công vụ chưa được đánh giá đúng mức Quan niệm về

TNVC đối với công chức tương đối mờ nhạt, chưa phân biệt rõ trách

nhiệm bồi thường thiệt hại (BTTH) dân sự với TNVC đối với công chức

Vấn đề TNVC đối với công chức ít được quan tâm, nghiên cứu Pháp

luật thực định về TNVC đối với công chức lại chủ yếu xuất phát từ những

nguyên lý của luật dân sự, chưa tính đến các yếu tố ảnh hưởng của nền

công vụ Điều này thể hiện rõ nét trong pháp luật, đó là sự thiếu rành

mạch trong các quy định của pháp luật và còn thiếu quá nhiều quy định

cụ thể làm cơ sở pháp lý cho việc truy cứu TNVC Vì vậy, pháp luật

TNVC mang tính hình thức, hầu như không được áp dụng trong thực tế

Hoàn thiện pháp luật về TNVC đối với công chức đang là vấn đề có

tính cấp thiết Trên cơ sở nhận thức, một hệ thống pháp luật hoàn thiện phải

được ban hành trên nền tri thức khoa học pháp lí phát triển và mong muốn

làm sáng tỏ các vấn đề lí luận, tìm hiểu pháp luật hiện hành về TNVC đối

với công chức, đánh giá được những điểm tích cực, điểm hạn chế nhằm

hoàn thiện pháp luật về TNVC đối với công chức, góp phần xây dựng bộ

máy nhà nước trong sạch, vững mạnh đáp ứng yêu cầu cơ bản của sự

nghiệp đổi mới của Nhà nước ta, tôi chọn đề tài: "Trách nhiệm vật đối

với công chức theo pháp luật Việt Nam hiện nay" để nghiên cứu

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Trách nhiệm vật chất đối với công chức là một nội dung của pháp

luật về công chức Khi nghiên cứu về TNVC đối với công chức cần đặt

nó trong mối liên hệ với tổng thể các quy định pháp luật về cán bộ, công chức, đặc biệt là vấn đề trách nhiệm bồi thường của nhà nước Vấn đề TNVC đối với công chức đ được nhiều tác giả nước ngoài quan tâm nghiên cứu như: Kenneth F Warren - Giáo sư khoa học chính trị và hành chính công của Trường Đại học St Louis University, tác giả cuốn Administrative Law in the political system (Luật Hành chính trong hệ thống chính trị) ; Sir William Wade và Christopher Forsyth là hai tác giả cuốn Administrative Law (Luật Hành chính ) giảng dạy tại Trường Đại học Cambridge và Trường Đại học Oxfoord của Anh; Jean Michel De Forges - Giáo sư Trường Đại học Tổng hợp nước Pháp, tác giả cuốn Luật hành chính (Luật sư Nguyễn Diệu Cơ biên dịch); Alekhin A.P (Alexuh A.P) và Karmolisky A.A hai tác giả cuốn giáo trình Luật Hành chính được giảng dạy tại Trường Đại học Tổng hợp Lô-mô-nô-xốp… Những công trình khoa học của các tác giả này đ đề cập đến nhiều vấn

đề của nền hành chính công, trong đó có vấn đề trách nhiệm bồi thường của công chức gây thiệt hại khi thi hành công vụ Vấn đề trách nhiệm bồi thường của công chức được nghiên cứu từ góc độ thực tiễn, thông qua các án lệ và hiện nay là kết hợp với sự thừa nhận của nghị viện thông qua các qui định của pháp luật Song, trong các công trình khoa học này, vấn đề trách nhiệm BTTH đối với công chức gây thiệt hại trong khi thi hành công vụ, mới chỉ được nghiên cứu ở mức độ tổng quát trong rất nhiều nội dung của nền hành chính công

Pháp luật Việt Nam về cán bộ, công chức được nhiều tác giả trong nước nghiên cứu ở các mức độ và phạm vi khác nhau, trong lĩnh vực này

có thể kể đến một số tác giả cùng với công trình khoa học của họ như: Tô Tử Hạ: Công chức và vấn đề xây dựng đội ngũ cán bộ công chức trong giai đoạn hiện nay, Nxb Chính trị quốc gia, 1998 Đây là cuốn sách giới thiệu tổng quan về pháp luật công chức của Việt Nam trong giai đoạn đổi mới, đồng thời có so sánh phạm vi khái niệm công chức ở Việt Nam và một số nước khác trên thế giới Đặc biệt mảng pháp luật về nghĩa vụ, quyền lợi của công chức và tuyển dụng đào tạo công chức

được tắc giả nghiên cứu đưa ra những nhận xét cụ thể, xác đáng; Cuốn

Công vụ, công chức nhà nước, Nxb Tư pháp, Hà Nội, 2004 của PGS.TS

Phạm Hồng Thái, đ tập trung nghiên cứu về phạm vi khái niệm hoạt

động công vụ và phân tích, đánh giá về pháp luật công chức ở nước ta

Trong tác phẩm này, còn tìm thấy các quan niệm về công chức ở nước ta

trong các giai đoạn được phân chia theo mốc thời gian ban hành các văn

bản pháp luật cơ bản về công chức Qua đó, tác giả đưa ra cách nhìn

nhận cá nhân về nền công vụ kiểu mới Đặc biệt còn phải kể đến Luận

án tiến sĩ luật học của Ngô Hải Phan: Trách nhiệm pháp lý của công

chức trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam, Học

viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh Luận án đ phản ánh trung thực

về thực trạng pháp luật điều chỉnh về trách nhiệm pháp lí (TNPL) đối

với công chức (đến năm 2004) đồng thời so sánh phân tích mối tương

quan giữa các dạng TNPL được áp dụng đối với công chức vi phạm pháp

luật Gần đây, phải kể đến đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường -

Trường Đại học Luật Hà Nội, 2006: Trách nhiệm pháp lí - những vấn đề

lý luận và thực tiễn ở Việt Nam do TS Lê Văn Long, chủ nhiệm đề tài

Các tác giả tham gia nghiên cứu đ phân tích khái niệm TNPL từ góc độ

lý luận và thực tiễn Trong đó có chuyên đề Trách nhiệm vất chất đối

với công chức của ThS Trần Thị Hiền đ nghiên cứu và chỉ ra bản chất

của trách nhiệm vật chất là dạng trách nhiệm bồi thường thiệt hại đặc

biệt Ngoài ra còn có một số tác phẩm nghiên cứu pháp luật công chức

của Việt Nam và các nước như: cuốn Chế độ công chức và luật công

chức của các nước trên thế giới, Nxb Chính trị quốc gia, 1993 của

Trung tâm Nghiên cứu Khoa học và Thông tin, Ban Tổ chức - Cán bộ

Chính phủ; cuốn Tìm hiểu về tuyển dụng, thử việc, trách nhiệm kỷ luật,

trách nhiệm vật chất của cán bộ công chức và người lao động, Nxb Lao

động, 1999 của các tác giả Đào Thanh Hải, Mai Chúc Anh, Trần Văn

Sơn Giáo trình giảng dạy môn Luật Hành chính của các cơ sở đào tạo

luật trong nước cũng đề cập đến nội dung pháp luật về TNVC đối với

cán bộ, công chức, song mới chỉ dừng ở mức độ giới thiệu chung về

dạng TNPL này Bên cạnh đó cũng có một số bài viết về pháp luật công chức nói chung, đăng trên các tạp chí Luật học, tạp chí Nhà nước và Pháp luật, tạp chí Dân chủ

Các công trình khoa học kể trên, chủ yếu xoay quanh vấn đề xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức với tính cách là một nội dung của chương trình tổng thể cải cách hành chính Vấn đề TNVC đối với công chức được bàn đến trong các công trình này với dung lượng không đáng

kể và chưa toàn diện

Hiện nay, chưa có công trình nào nghiên cứu cơ bản, toàn diện và có tính hệ thống về vấn đề TNVC đối với công chức theo pháp luật Việt Nam

3 Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu của đề tài

* Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở nghiên cứu pháp luật thực định, phân tích, đánh giá các quan

điểm, quan niệm trong khoa học pháp lí hiện nay về TNPL, trách nhiệm vật chất đối với công chức, luận án làm sáng tỏ những vấn đề về TNVC đối với công chức dưới góc độ lý luận, lịch sử nhà nước và pháp luật Từ đó xây dựng cơ sở khoa học cho việc đánh giá thực tiễn pháp luật về TNVC đối với công chức, đề xuất phương hướng và giải pháp để hoàn thiện pháp luật Việt Nam

về TNVC đối với công chức trong giai đoạn hiện nay

* Nhiệm vụ của luận án Nghiên cứu những vấn đề lí luận về TNPL nói chung và TNVC nói riêng

để xây dựng được khái niệm mang tính khoa học về TNVC đối với công chức Xác định được các đặc điểm và mục đích ý nghĩa của TNVC với tích cách là một dạng trách nhiệm bồi thường thiệt hại đặc biệt áp dụng đối với công chức

vi phạm pháp luật gây thiệt hại trong khi thi hành công vụ

Xác định được các yếu tố cần thiết cho sự hình thành TNVC, phân tích vai trò của các yếu tố đó làm cơ sở đánh giá mức độ hoàn thiện của pháp luật về TNVC Khẳng định vi phạm pháp luật gây thiệt hại trong khi thi hành công vụ; thiệt hại thực tế; lỗi của công chức; mối quan hệ nhân quả là cơ sở thực

tế làm phát sinh TNVC đối với công chức và chỉ ra mối liên hệ giữa

trách nhiệm bồi thường nhà nước với TNVC đối với công chức

Phân tích một số quan niệm cơ bản về trách nhiệm bồi thường nhà

nước, chỉ ra mối liên hệ giữa trách nhiệm bồi thường nhà nước hay trách

nhiệm của nền công vụ với TNVC đối với công chức Từ đó, rút ra

những điểm hợp lý, nhằm kiến nghị hoàn thiện pháp luật về TNVC

Khái quát được quá trình hình thành và phát triển của pháp luật

Việt Nam về TNVC đối với công chức; phân tích, đánh giá thực trạng

pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật TNVC đối với công chức, đưa

ra nhận xét cá nhân về những điểm tích cực, những điểm hạn chế của

pháp luật Việt Nam về TNVC hiện nay

Phân tích để thấy rõ sự cần thiết khách quan phải hoàn thiện pháp

luật về TNVC đối với công chức; đưa ra quan điểm hoàn thiện pháp luật,

đề xuất giải pháp chủ yếu cho việc hoàn thiện pháp luật và tổ chức thực

hiện về TNVC đối với công chức

* Phạm vi nghiên cứu của luận án

Luận án tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận cơ bản về

TNVC đối với công chức, đặt nó trong mối liên hệ với TNPL nói chung

và trách nhiệm bồi thường nhà nước, nhằm tìm ra những đặc trưng cơ

bản của dạng TNPL này;

Nghiên cứu sự hình thành và phát triển của pháp luật Việt Nam về

TNVC đối với công chức từ năm 1945 đến nay có liên hệ với trách

nhiệm bồi thường của quan lại trong nhà nước phong kiến Việt Nam;

phân tích, đánh giá toàn diện về pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật

Việt Nam hiện hành về TNVC đối với công chức;

Đề xuất phương hướng và giải pháp chủ yếu cho việc hoàn thiện pháp

luật và tổ chức thực hiện pháp luật Việt Nam về TNVC đối với công chức

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết những nhiệm vụ đặt ra, luận án được thực hiện trên cơ

sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, trong đó có sự vận

dụng tổng hợp các phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử để thấy được tiến trình hình thành và phát triển của pháp luật TNVC đối với công chức ở Việt Nam

Các phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, lôgíc được sử dụng để

lý giải các vấn về lý luận, giúp cho mỗi vấn đề nghiên cứu được nhìn nhận

từ nhiều góc độ Do đó, có thể thấy được những điểm hợp lý, không hợp lý của mỗi quan điểm, quan niệm mà luận án đ dẫn chứng phục vụ mục đích nghiên cứu, nhằm đưa ra những kết luận có tính khoa học

Đặc biệt, phương pháp tổng kết thực tiễn, phương pháp thống kê và phương pháp điều tra x hội học được sử dụng tích cực đ thu được kết quả tốt trong việc nghiên cứu thực hiện nhiệm vụ của luận án Với số liệu điều tra trung thực được tổng hợp, thống kê, phân tích đ cho thấy một bức tranh toàn diện về thực trạng pháp luật và thực tế áp dụng pháp luật TNVC đối với công chức Kết quả này là cơ sở cho việc đề xuất các kiến nghị hoàn thiện pháp luật và tổ chức thực hiện pháp luật TNVC có tính thực tiễn và khả thi

5 Những đóng góp khoa học của luận án Luận án là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách hệ thống và tương đối toàn diện ở góc độ lý luận và thực tiễn về vấn đề TNVC đối với công chức theo pháp luật Việt Nam hiện nay

Trên cơ sở những triết lý khoa học về TNVC đối với cán bộ, công chức

được phân tích, đánh giá một cách hợp lý, luận án đ đưa ra góc nhìn mới

về TNPL, về TNPL của cán bộ, công chức , xây dựng hoàn chỉnh khái niệm TNVC đối với công chức

Luận án đ khắc họa rõ nét những đặc trưng cơ bản của dạng TNVC

đối với công chức, nhằm chứng minh đây là một dạng trách nhiệm BTTH đặc biệt Từ đó, xác định pháp luật về TNVC đối với công chức cần được xây dựng trên cơ sở những nguyên tắc khác biệt với trách nhiệm bồi thường ngoài hợp đồng của luật dân sự Các yếu tố: Vi phạm

pháp luật trong khi thi hành công vụ; thiệt hại thực tế; lỗi của công

chức; mối quan hệ nhân quả được phân tích kỹ lưỡng với tính cách là cơ

sở thực tế làm phát sinh TNVC đối với công chức

Xác định được những tiêu chí để đánh giá tính phù hợp của pháp

luật về TNVC đối với công chức trên cơ sở phân tích vai trò của các yếu

tố cần thiết cho sự hình thành TNVC

Đánh giá khách quan về thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng

pháp luật về TNVC đối với công chức trên cơ sở phân tích số liệu khảo

sát trung thực bằng phương pháp điều tra x hội học đảm bảo độ tin cậy cao

Lý giải có căn cứ tình trạng pháp luật TNVC không được áp dụng

trong thực tiễn và đề xuất được các giải pháp có tính khả thi nhằm hoàn

thiện pháp luật và tổ chức thực hiện pháp luật về TNVC đối với công chức

6 ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án

Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần bổ sung, phát triển lý

luận về TNVC đối với công chức, giúp các cơ quan nhà nước có thẩm

quyền nhìn nhận một cách toàn diện về chế độ TNVC đối với công chức

Việt Nam Đặc biệt là các kiến nghị có tính khả thi của luận án sẽ góp

phần vào việc hoàn thiện pháp luật về TNVC đối với công chức, nâng

cao trách nhiệm của công chức trong việc bảo vệ tài sản của Nhà nước

và tài sản của các chủ sở hữu hợp pháp khác

Các kết luận dựa trên số liệu khảo sát thực tế về thực trạng pháp

luật và thực tiễn tổ chức thực hiện pháp luật TNVC, giúp ích cho

các nhà quản lý trong công tác tuyên truyền và chỉ đạo thực hiện pháp

luật TNVC

Luận án là tài liệu tham khảo, phục vụ công tác nghiên cứu, giảng

dạy những vấn đề lý luận và thực tiễn về pháp luật công chức

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ

lục, nội dung của luận án gồm 3 chương, 11 tiết

nội dung cơ bản của luận án

Chương 1

lý luận về trách nhiệm vật chất đối với công chức 1.1 Quan niệm về trách nhiệm vật chất đối với công chức 1.1.1 Trách nhiệm vật chất đối với công chức - một dạng trách nhiệm pháp lý

Tác giả đ tiếp cận khái niệm trách nhiệm từ nhiều phương diện, từ

đó liên hệ để phân tích khái niệm TNPL theo nghĩa rộng, nghĩa hẹp và

đưa ra cách nhìn mới về khái niệm TNPL Xây dựng hoàn chỉnh khái niệm TNVC đối với công chức

ở bình diện chung, về phương diện đạo đức x hội hay phương diện pháp lý, thuật ngữ trách nhiệm đều được hiểu đó là sự gánh chịu những nghĩa vụ nhất định, mà bản chất là các quan hệ x hội có nội dung xác

định chủ thể này phải thực hiện những hành vi nhất định đối với chủ thể phía bên kia Trách nhiệm được chia thành hai loại là trách nhiệm vật chất và trách nhiệm tinh thần Trong đó, trách nhiệm tinh thần được hiểu

là loại trách nhiệm mà chủ thể gánh chịu trách nhiệm phải thực hiện những hành vi nhằm đáp ứng nhu cầu tinh thần của chủ thể phía bên kia hoặc phải bị hạn chế về quyền tự do cá nhân Trách nhiệm vật chất là mối quan hệ tài sản mà chủ thể này buộc phải dùng tài sản của mình làm phương tiện để thực hiện nghĩa vụ đối với chủ thể phía bên kia Xét về phương diện pháp lý, TNPL có thể phát sinh do hai nguồn gốc: Thứ nhất, phát sinh theo sự thỏa thuận ý chí của các bên trong quan

hệ pháp luật nhưng không trái với pháp luật và được nhà nước bảo đảm thực hiện Thứ hai, phát sinh ngoài ý chí của chủ thể, trên cơ sở qui định của pháp luật Chủ thể vi phạm pháp luật phải gánh chịu TNPL trước nhà nước hoặc trước chủ thể có quyền theo qui định của pháp luật Theo nghĩa hẹp với ý nghĩa là sự gánh chịu hậu quả bất lợi do vi phạm pháp luật, TNPL được định nghĩa như sau:

Trách nhiệm pháp lý là sự gánh chịu hậu quả bất lợi do vi phạm

pháp luật, thể hiện mối quan hệ được pháp luật xác lập và điều chỉnh

Trong đó, chủ thể vi phạm pháp luật bị hạn chế về vật chất hay tinh

thần bởi các biện pháp cưỡng chế được dự liệu trong chế tài pháp luật

hoặc các biện pháp do các bên thỏa thuận nhưng phù hợp với pháp luật

và được nhà nước bảo đảm thực hiện

TNPL của công chức luôn gắn liền với những biện pháp cưỡng chế

được qui định trong chế tài pháp luật Theo đó, TNPL của công chức

được định nghĩa như sau:

Trách nhiệm pháp lý của công chức là hậu quả pháp lý bất lợi về

vật chất hoặc tinh thần, mà công chức phải gánh chịu trước nhà nước, do

thực hiện vi phạm pháp luật có liên quan đến công vụ, bị áp dụng các

biện pháp cưỡng chế nhà nước được xác định trong chế tài pháp luật

Luận án đề cập đến TNVC đối với công chức là loại TNPL theo cách

nhìn nhận ở nghĩa hẹp và thuộc loại TNPL mà chủ thể là công chức phải

dùng tài sản của mình để thực hiện nghĩa vụ đối với chủ thể phía bên kia

là nhà nước Đây là loại trách nhiệm BTTH, phát sinh trên cơ sở hành vi

trái pháp luật, có lỗi của công chức thực hiện trong khi thi hành công vụ

ở góc độ này TNVC đối với công chức được định nghĩa như sau:

Trách nhiệm vật chất đối với công chức là hậu quả pháp lý bất lợi

về tài sản, mà công chức phải gánh chịu trước nhà nước do thực hiện vi

phạm pháp luật nhưng chưa đến mức bị coi là tội phạm, gây thiệt hại về

tài sản trong khi thi hành công vụ

1.1.2 Đặc điểm trách nhiệm vật chất đối với công chức

Việc nghiên cứu về TNVC đối với công chức được tác giả đặt trong

mối liên hệ giữa cái chung và cái riêng của TNPL và TNVC để tìm ra

những đặc điểm của TNVC đối với công chức

* TNVC đối với công chức có các đặc điểm chung của TNPL như:

- TNVC đối với công chức do pháp luật qui định và bảo đảm thực hiện

- TNVC đối với công chức được đặt ra trên cơ sở có vi phạm pháp luật

- TNVC đối với công chức chỉ được đặt ra khi có lỗi

- TNVC đối với công chức là sự gánh chịu hậu quả bất lợi do pháp luật xác định

* TNVC đối với công chức có những đặc điểm riêng như sau: Thứ nhất: Chủ thể gánh chịu TNVC là công chức gây thiệt hại trong khi thi hành công vụ

Thứ hai: TNVC đối với công chức phát sinh trên cơ sở vi phạm pháp luật, gây thiệt hại về tài sản được thực hiện trong khi thi hành công vụ Thứ ba: TNVC đối với công chức là loại TNPL trước nhà nước Thứ tư: TNVC đối với công chức thường được áp dụng đồng thời với trách nhiệm kỷ luật

Thứ năm: TNVC đối với công chức được xem xét trên cơ sở thiệt hại thực tế, lỗi và các yếu tố miễn, giảm bồi thường

1.1.3 Mục đích của trách nhiệm vật chất đối với công chức TNVC đối với công chức là một dạng trách nhiệm BTTH đặc biệt Pháp luật về TNVC đối với công chức nhằm hướng đến những mục đích sau: Thứ nhất: TNVC đối với công chức có mục đích giáo dục nhằm nâng cao đạo đức công vụ

Thứ hai: TNVC đối với công chức nhằm mục đích khắc phục thiệt hại bảo vệ tài sản nhà nước

Thứ ba: TNVC đối với công chức có mục đích bảo vệ công vụ Thứ tư: TNVC đối với công chức có mục đích trừng phạt

1.2 Các yếu tố pháp lý cần thiết cho sự hình thành trách nhiệm vật chất đối với công chức

Nội dung phần này bàn đến các yếu tố pháp lý tạo nên TNVC, mỗi yếu tố có một vai trò nhất định, giữa chúng có mối liên hệ như các mắt xích kết nối thống nhất, tạo ra dạng TNPL này Các yếu tố cần thiết cho

sự hình thành trách nhiệm vật chất đối với công chức gồm các yếu tố sau:

1.2.1 Vi phạm pháp luật gây thiệt hại trong khi thi hành công vụ -

yếu tố cơ sở để hình thành trách nhiệm vật chất đối với công chức

Vi phạm pháp luật gây thiệt hại trong khi thi hành công vụ là yếu

tố đầu tiên cho sự hình thành TNVC, trả lời câu hỏi có hay không có

TNVC được đặt ra, đồng thời xác định chủ thể phải gánh chịu TNVC

Sự tác động buộc chủ thể vi phạm pháp luật phải gánh chịu TNPL

nhằm mục đích làm thay đổi nhận thức của chủ thể về cách xử sự sao

cho phù hợp với pháp luật TNVC đối với công chức chỉ được xác định

trên cơ sở có hành vi trái pháp luật, có lỗi, gây thiệt hại trong khi công

chức thi hành công vụ

1.2.2 Chế tài buộc bồi thường thiệt hại - yếu tố xác định nội

dung trách nhiệm vật chất

Bản thân TNPL không phải là chế tài, càng không phải là cưỡng chế

nhà nước, nhưng giữa chúng có mối liên hệ không thể tách rời Chế tài

là yếu tố đặt ra nghĩa vụ bắt buộc chủ thể vi phạm pháp luật phải gánh

chịu những hậu quả bất lợi, đồng thời chỉ rõ hậu quả bất lợi phải gánh

chịu là gì TNVC đối với công chức là sự hiện thực hóa nội dung của

chế tài buộc BTTH và xác định công chức gây thiệt hại trong khi thi

hành công vụ phải gánh chịu bất lợi về tài sản do chế tài đ chỉ ra Chế

tài buộc BTTH trong TNVC đối với công chức có nét đặc thù, đó là phải

thể hiện được tính trừng phạt đồng thời cũng thể hiện tính bảo vệ công vụ,

không làm mất đi sự chủ động của công chức trong khi thi hành công vụ

1.2.3 Thủ tục truy cứu trách nhiệm - yếu tố hiện thực hóa trách

nhiệm vật chất

Thủ tục tiến hành truy cứu trách nhiệm là yếu tố đảm bảo cho

TNPL được thực hiện, đảm bảo cho quyền và lợi ích của các chủ thể

trong quan hệ TNPL được bảo vệ Thủ tục truy cứu trách nhiệm phải xác

định được những hành vi pháp lý cần thiết buộc các chủ thể có thẩm

quyền phải thực hiện để tiến hành xử lí TNVC và trình tự thời gian để

thực hiện những hành vi pháp lý cần thiết đó Pháp luật cần qui định cụ

thể thủ tục truy cứu trách nhiệm nhằm có được sự thống nhất, đảm bảo

tính công bằng trong hoạt động áp dụng pháp luật TNVC đối với công chức và để nhà nước có thể kiểm soát được hoạt của các chủ thể có thẩm quyền xử lý TNVC đối với công chức

1.2.4 Thẩm quyền truy cứu - yếu tố quyết định phương thức xử lí trách nhiệm vật chất

Thẩm quyền truy cứu trách nhiệm ở đây được đề cập dưới góc độ là một yếu tố cần thiết cho sự hình thành TNPL, có vai trò xác định tính chất quyền lực và quyết định phương thức truy cứu TNPL (phương thức giải quyết tranh chấp) Chủ thể có thẩm quyền truy cứu TNVC đối với công chức là người đại diện cho nhà nước, sử dụng quyền lực nhà nước

để ra quyết định buộc công chức thi hành công vụ gây thiệt hại phải gánh chịu nghĩa vụ BTTH Chủ thể có thẩm quyền truy cứu TNVC đối với công chức không thể là cá nhân, tổ chức phi nhà nước vì TNVC đối với công chức luôn là dạng TNPL mà người gánh chịu trách nhiệm là công chức thi hành công vụ gây thiệt hại phải gánh chịu trước nhà nước 1.3 Cơ sở thực tế làm phát sinh trách nhiệm vật chất đối với công chức

ở mức độ khái quát, xác định cơ sở thực tế làm phát sinh TNVC đối với công chức gồm các yếu tố sau đây

1.3.1 Hành vi trái pháp luật do công chức thực hiện trong khi thi hành công vụ

Vi phạm pháp luật là căn cứ phát sinh TNVC đối với công chức, không thể thiếu hai dấu hiệu cơ bản là: chủ thể thực hiện vi phạm pháp luật là công chức và vi phạm pháp luật phải thực hiện trong khi thi hành công vụ

* Chủ thể thực hiện vi phạm pháp luậti là công chức Trong phần này luận án đ phân tích các quan niệm về công chức và lập luận, đưa ra ý kiến cá nhân về phạm vi công chức Theo đó, công chức

là một bộ phận những người làm việc trong các cơ quan nhà nước, được tuyển dụng, bổ nhiệm giao giữ những công việc nhất định trong các cơ quan nhà nước, được xếp vào ngạch công chức và hưởng lương từ ngân sách nhà nước theo pháp luật qui định

* Hành vi trái pháp luật thực hiện trong khi thi hành công vụ

Hành vi trái pháp luật phải thực hiện trong khi thi hành công vụ thì

trách nhiệm BTTH đặt ra mới là TNVC đối với công chức Xác định vi

phạm pháp luật thực hiện trong khi thi hành công vụ phải đồng thời căn

cứ vào ba yếu tố: thời gian, không gian thực hiện hành vi và tính chất

liên quan đến công vụ của hành vi

1.3.2 Có thiệt hại thực tế

Có thiệt hại thực tế xảy ra là một trong những điều kiện quyết định

có đặt ra TNVC đối với công chức hay không, đồng thời cũng là yếu tố

căn cứ để quyết định mức BTTH

Mặc dù diễn đạt khác nhau nhưng các quan điểm trên đều đánh giá thiệt

hại là những tổn thất về vật chất hoặc tinh thần có thể tính thành tiền Đối

với TNVC của công chức, thiệt hại phải bồi thường chỉ là thiệt hại vật chất

1.3.3 Có lỗi của công chức

TNVC đối với công chức là dạng trách nhiệm BTTH chỉ được xác

định khi có lỗi của công chức gây thiệt hại Xác định lỗi là điều kiện

phát sinh TNVC cho phép việc truy cứu TNVC đối với công chức được

chính xác, khách quan và công bằng ở góc độ nhất định nên nhìn nhận

lỗi trong TNVC đối với công chức là yếu tố có ý nghĩa xác định TNVC

đồng thời có ý nghĩa lượng mức BTTH Đây là một trong những điểm

khác biệt so với các dạng trách nhiệm BTTH khác

1.3.4 Mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại

Nhìn nhận mối quan hệ nhân - quả là một điều kiện cần thiết làm phát

sinh TNVC Nếu giữa hành vi trái pháp luật của công chức và thiệt hại đ xảy

ra không có mối quan hệ nhân quả thì không thể đặt ra TNVC đối với công chức

1.4 Mối liên hệ giữa trách nhiệm bồi thường nhà nước và trách

nhiệm vật chất đối với công chức

Trên cơ sở nghiên cứu thuyết "Miễn trừ nhà nước", thuyết "Trách nhiệm

trực tiếp" và thuyết "Trách nhiệm thay thế", luận án đ phân tích mối liên hệ

giữa trách nhiệm bồi thường nhà nước với TNVC đối với công chức Qua đó,

rút ra những điểm hợp lý nhằm đưa ra giải pháp hoàn thiện pháp luật về TNVC

Chương 2 Thực trạng pháp luật việt nam về Trách nhiệm vật chất đối với công chức và thực tiễn áp dụng 2.1 Sự hình thành và phát triển của pháp luật Việt Nam về trách nhiệm vật chất đối với công chức

2.1.1 Pháp luật về trách nhiệm vật chất đối với quan lại trong nhà nước phong kiến Việt Nam

Nhà nước phong kiến thừa nhận và bảo vệ các đặc quyền, đặc lợi riêng của quan lại triều đình Chế độ phong kiến không thể có trách nhiệm bồi thường nhà nước, điều này xuất phát từ nguyên tắc "Vua không thể sai" Tuy nhiên, pháp luật phong kiến cũng qui định quan chức thực hiện việc công mà vi phạm pháp luật, gây thiệt hại tài sản của Triều đình hoặc của dân thì phải bồi thường Vấn đề BTTH trong pháp luật của Nhà nước phong kiến không được qui định thành một chế

định độc lập mà thường được lồng ghép trong các quy định về tội phạm hình sự

2.1.2 Pháp luật trách nhiệm vật chất đối với công chức giai đoạn

1945 - 1975 Trong giai đoạn này, pháp luật về TNVC đối với công chưa có sự phân biệt trách nhiệm BTTH của hai đối tượng người lao động là công nhân và viên chức Mặt khác, cũng chỉ mới xác định TNVC của công nhân, viên chức đối với trường hợp gây thiệt hại tài sản của nhà nước mà chưa xác định trách nhiệm bồi thường đối với trường hợp gây thiệt hại tài sản của người khác Mặc dù có những điểm hạn chế nhất định như vậy Song, pháp luật về TNVC của công nhân, viên chức vẫn có một ý nghĩa quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển của chế định TNVC của công chức Bước đầu định hình về khái niệm TNVC của công chức, giúp cho việc quy định về TNVC của công chức trong các văn bản sau này được rõ nét hơn, hoàn thiện hơn

2.1.3 Khái quát pháp luật trách nhiệm vật chất đối với công chức

từ 1975 đến nay

Trong giai đoạn này, nhiều văn bản pháp luật về TNVC được ban

hành trực tiếp điều chỉnh về vấn đề TNVC của công chức Các văn bản

này có sự kế thừa những ưu điểm của các văn bản pháp luật công chức,

viên chức trước đó và cũng có nhiều điểm phát triển mới phù hợp với xu

thế hiện nay Song, pháp luật về công chức nói chung và chế định pháp

luật về TNVC của công chức nói riêng vẫn cần được tiếp tục hoàn thiện

2.2 Thực trạng pháp luật Việt Nam hiện hành về trách nhiệm

vật chất đối với công chức

2.2.1 Trách nhiệm vật chất đối với công chức theo pháp luật hiện hành

Nhận diện dạng TNVC đối với công chức theo pháp luật hiện hành

cần căn cứ vào các dấu hiệu:

* Hình thức BTTH trong TNVC đối với công chức

* Chủ thể gánh chịu TNVC đối với công chức theo pháp luật hiện hành

* Vi phạm pháp luật làm phát sinh TNVC đối với công chức theo

pháp luật hiện hành

2.2.2 Nguyên tắc xử lí trách nhiệm vật chất đối với công chức

* Nguyên tắc xác định thiệt hại

Xác định chính xác, khách quan thiệt hại thực tế do vi phạm pháp

luật gây ra là nguyên tắc của TNVC đối với công chức

Tùy thuộc tính chất hành vi gây thiệt hại, tùy thuộc vào lỗi, mức độ

thiệt hại mà mức bồi thường có thể được miễn, giảm

* Nguyên tắc quyết định mức bồi thường, bồi hoàn tài sản

Nguyên tắc quyết định mức bồi thường, bồi hoàn thiệt hại trong

TNVC của công chức gồm những nội dung cụ thể sau:

- Xác định mức bồi thường, bồi hoàn thiệt hại phải căn cứ vào lỗi

của công chức gây thiệt hại

- Xác định mức BTTH phải dựa vào tính chất hành vi gây thiệt hại

và mức thiệt hại thực tế

2.2.3 Trách nhiệm vật chất đối với công chức gây thiệt hại tài sản của cơ quan, tổ chức, đơn vị

Trong phần này luận án đ phân tích những điểm không hợp lí của pháp luật qui định về tài sản bị thiệt hại và kết luận: Công chức thi hành công vụ vi phạm pháp luật, gây thiệt hại tài sản của cơ quan, tổ chức,

đơn vị thực chất là đ gây thiệt hại tài sản của nhà nước Pháp luật thực

định được phân tích theo các nội dung sau:

* Thẩm quyền truy cứu TNVC đối với công chức gây thiệt hại tài sản của cơ quan, tổ chức, đơn vị

* Thủ tục xử lí TNVC đối với công chức trong trường hợp công chức gây thiệt hại tài sản của cơ quan, tổ chức, đơn vị

* Mức và phương thức BTTH đối với công chức trong trường hợp gây thiệt hại tài sản của cơ quan, tổ chức, đơn vị

2.2.4 Trách nhiệm vật chất đối với công chức gây thiệt hại tài sản của người khác

Pháp luật Việt Nam đ qui định về trách nhiệm BTTH đối với công chức thi hành công vụ gây thiệt hại cho người thứ ba, nhưng nhìn chung về vấn đề này, pháp luật nghiêng nhiều theo hướng qui định về trách nhiệm BTTH do người có thẩm quyền tiến hành tố tụng gây ra, đặc biệt là trong hoạt động tố tụng hình sự Việc xử lí TNVC đối với cán bộ, công chức gây thiệt hại cho người thứ ba được tiến hành theo quy trình gồm hai giai đoạn: Giai đoạn thứ nhất: Cơ quan quản lý và sử dụng công chức đứng ra BTTH do công chức gây ra cho người bị thiệt hại

Giai đoạn thứ hai: Công chức phải hoàn trả khoản tiền mà cơ quan, tổ chức quản lý, sử dụng công chức đ bồi thường cho người bị thiệt hại 2.3 Thực trạng nhận thức và áp dụng pháp luật trách nhiệm vật chất đối với công chức

Hiện nay, pháp luật về TNVC đối với công chức hầu như không được thực hiện trong thực tế Các cơ quan có trách nhiệm quản lí sử dụng công chức không xử lí TNVC và không tiến hành công tác thống kê các vụ việc