Phong cách trường ca Trần Anh Thái

Với mong muốn thể hiện và khẳng định những nét độc đáo cũng như những đóng góp trên cả phương diện nội dung lẫn hình thức nghệ thuật trong các sáng tác trường ca của Trần Anh Thái, tôi đ

Lời cảm ơn

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Phạm Thành Hưng - người thầy đã tận tình hướng dẫn, động viên tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến nhà thơ Trần Anh Thái – tác giả đã cung cấp những thông tin hữu ích để tôi hiểu sâu sắc hơn đề tài nghiên cứu

Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy - cô giáo, nhà trường đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập

Xin chân thành gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, các

em học sinh đã dành sự ủng hộ, chia sẻ, giúp đỡ qúi báu để tôi hoàn thành luận văn này

Hà Nội, tháng 6 năm 2012 Tác giả

Bùi Thị Thủy

Lời cam đoan

Tôi xin cam đoan rằng số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và không trùng lặp với các đề tài khác Tôi cũng xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc

Chương 1: Trường ca Trần Anh Thái trong sự vận động, phát

1.1 Thân thế sự nghiệp tác giả Trần Anh Thái 12

2.1.2 Ý nghĩa và vai trò của quan niệm nghệ thuật trong thực

tế sáng tác

36

2.1.3 Quan niệm sáng tác trường ca Trần Anh Thái 39

2.1.4 Quan niệm nghệ thuật về con người trong trường ca

2.2.2 Cảm hứng chủ đạo trong sáng tác trường ca sau 1975 52

2.2.3 Cảm hứng chủ đạo trong sáng tác trường ca Trần Anh

Thái

53

Chương 3: Hệ thống biểu tượng, giọng điệu và ngôn ngữ 73

3.1.2 Biểu tượng trong trường ca Trần Anh Thái 74

3.2.1 Khái niệm và vai trò của giọng điệu trong thơ 85

3.2.2 Giọng điệu trong trường ca Trần Anh Thái 85

3.3.1 Vai trò của ngôn ngữ trong thơ 93

3.3.2 Ngôn ngữ trong trường ca Trần Anh Thái 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 103

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Vào khoảng những năm cuối thế kỉ XX, độc giả văn học Việt Nam

đã chứng kiến sự phát triển vượt bậc của thể loại trường ca Tuy xuất hiện muộn hơn các thể loại khác, song trường ca đã nhanh chóng khẳng định vị thế của mình trong nền văn học Việt Nam hiện đại qua từng tác phẩm cụ thể

Đặc biệt, với Bài ca chim Chơ – rao (Thu Bồn), Theo chân Bác (Tố Hữu),

Mặt đường khát vọng (Nguyễn Khoa Điềm), Đường tới thành phố (Hữu

Thỉnh), Những người đi tới biển (Thanh Thảo),… trường ca thực sự đã góp

phần làm phong phú thêm cho diện mạo văn học dân tộc ở giai đoạn này

Mặc dù có những đỉnh cao nghệ thuật, song với tiềm năng thẩm mỹ vốn có của thể loại, trường ca vẫn thu hút được không ít các cây bút trẻ tài năng Một trong số những cây bút gây được tiếng vang lớn chính là Trần Anh Thái Theo ý kiến của nhà nghiên cứu và phê bình văn học Văn Giá, nhà thơ

Trần Anh Thái được đánh giá là “một trong ba tác giả có những đóng góp

quan trọng cho thể loại trường ca khoảng 20 năm gần đây”

Có thể nói, đến với trường ca khá muộn, không được khai sinh vào lúc hợp thời nhưng nhà thơ trên 50 tuổi đến từ đất lúa Thái Bình vẫn thu hút được khá đông sự quan tâm của các bạn văn và những người yêu thích thơ

Chỉ bằng Đổ bóng xuống mặt trời, tác phẩm trình làng năm 1999, Trần Anh

Thái đã nhận luôn giải A cuộc thi thơ của báo Văn nghệ (1998 – 2000) và giải thưởng viết về đề tài chiến tranh (1995 – 2000) của Bộ Quốc phòng Như

được tiếp thêm sức mạnh, chỉ mấy năm sau tác giả đã cho ra mắt tập Trên

đường (2004) và đến năm 2007, tập Ngày đang mở sáng xuất hiện, nối tiếp

hối hả dòng mạch cảm xúc từ hai tập trường ca trên

Như vậy, với sức lao động miệt mài trong hành trình kiếm tìm và khai

mở hơn nửa thập kỉ, người nghệ sĩ mang dáng vẻ nghiêm cẩn, bình thản trước

cuộc đời với khuôn mặt chở nặng chiều sâu của kẻ sĩ Bắc Hà ấy, đã thổi một luồng sinh khí mới cho thể loại trường ca tưởng như đã hết thời sôi nổi Và nó cũng khiến cho lĩnh vực nghiên cứu phê bình trường ca cũng rộn ràng trở lại

Ngày 18/01/2008 tại Đại học Văn hóa Hà Nội đã diễn ra buổi tọa đàm: Nhà

thơ Trần Anh Thái với thể loại trường ca Hầu hết các tham luận của các nhà

thơ, nhà văn, nhà lí luận đều tập trung khẳng định những thành công mà tác giả Trần Anh Thái gặt hái được Trong đó, nhà văn Văn Giá trong báo cáo đề

dẫn đã viết: “Cũng đã lâu nền thơ ca Việt Nam mới lại chứng kiến một trường

ca được viết theo cách trút tả cảm xúc và trí tuệ…” và “đây là cây trường ca

số một của thế hệ anh” Nhà phê bình Chu Văn Sơn cũng khẳng định Trần

Anh Thái là “một trong những cây trường ca nổi bật nhất của đương đại”

Có thể nói sự có mặt của các tác phẩm trường ca Trần Anh Thái đã góp phần làm mới và tạo sự khởi sắc cho thể loại này Và nhờ vậy, tình hình nghiên cứu trường ca cũng được chú ý

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, hầu hết các công trình nghiên cứu lớn đều tập trung khai thác thời điểm rực rỡ nhất của trường ca trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ với các tên tuổi lớn như: Nguyễn Khoa Điềm, Thu Bồn, Thanh Thảo, Hữu Thỉnh… Đó là những đại biểu lừng danh của nền thi ca chiến trận Từ năm 90 trở lại đây, ít có công trình nghiên cứu trường ca nào được thực hiện một cách hệ thống Điều này ít nhiều ghi nhận một thực tế là: các cây bút trường ca lớp sau chưa thoát khỏi cái bóng của người đi trước Dòng chảy liên tục tiến đến bước hoàn thiện của thể loại này chưa xuất hiện những đỉnh cao mới

Nhưng khi nhìn lại một lần nữa bước đi của thơ ca dân tộc cũng như vai trò to lớn của trường ca trong nền văn học nói riêng và trong dòng chảy tinh thần của nhân loại nói chung, chúng ta càng thấy rõ đóng góp không thể phủ nhận của trường ca Trần Anh Thái Với tinh thần lao động ngiêm túc, ý

thức tận hiến vì nghệ thuật của người nghệ sĩ chân chính, Trần Anh Thái xứng đáng là cây bút trường ca nổi bật nhất trong giai đoạn hiện nay

Với mong muốn thể hiện và khẳng định những nét độc đáo cũng như những đóng góp trên cả phương diện nội dung lẫn hình thức nghệ thuật trong các sáng tác trường ca của Trần Anh Thái, tôi đã lựa chọn phong cách trường

ca Trần Anh Thái làm đề tài nghiên cứu cho luận văn của mình

2 Lịch sử vấn đề

Là một trong những thể loại thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới phê bình, nghiên cứu văn học, từ những thập niên 60 của thế kỉ, vấn đề thể loại trường ca đã xuất hiện trong nhiều chuyên đề lý luận Tuy nhiên, nó mới chỉ dừng lại ở vai trò minh họa cho những luận điểm lý thuyết

Đến thập kỉ 70, rất nhiều bài báo, tạp chí văn học đã đi sâu vào tìm hiểu các đặc trưng và những vấn đề xung quanh thể loại này, tập trung nhất phải kể đến các bài nghiên cứu của tác giả Hoàng Ngọc Hiến, Lại Nguyên Ân,

Bước sang thập niên 80, ta không thể không kể đến các bài viết về trường ca trong hai chuyên đề lớn của tạp chí văn nghệ quân đội và tạp chí

văn học (năm 1980, 1981) Đó là các công trình như: Văn học và phê bình (Lại Nguyên Ân), Năm bài giảng về thể loại (Hoàng Ngọc Hiến), Trường ca

trong hệ thống thơ hiện đại (Vũ Văn Sĩ)…

Đến cuối thập kỉ 90 của thế kỉ XX và những năm đầu thế kỉ XXI, cùng với sự trở lại của trường ca, ta thấy đã xuất hiện trên văn đàn những công

trình nghiên cứu có quy mô, có giá trị lí luận và thực tiễn như: Thể trường ca

trong văn học Việt Nam từ 1945 đến cuối thế kỉ XX (2008) của tác giả Đào

Thị Bình, Đặc điểm trường ca Thu Bồn, Nguyễn Khoa Điềm, Thanh Thảo

(2009) của tác giả Mai Bá Ấn, các buổi tọa đàm về trường ca của Hoàng Trần Cương Ngoài ra, còn có các luận văn thạc sĩ ở các trường Đại học trên cả nước cũng nghiên cứu về thể loại này

Đáng chú ý hơn cả là trong thời gian gần đây có những ý kiến của các

nhà nghiên cứu có thâm niên trong lĩnh vực trường ca như: Trường ca với tư

cách là một thể loại mới (PGS.TS Trần Văn Dần), bài phỏng vấn: Đối thoại

về trường ca và trường ca Việt Nam hiện đại (PGS.TS Trần Văn Dần, Nhà

nghiên cứu văn học Lại Nguyên Ân, TS Chu Văn Sơn,…)

Tất cả những công trình nghiên cứu và bài viết trên đã gợi ý và thúc đẩy cho tác giả luận văn khi lựa chọn đề tài nghiên cứu

Với việc trình làng trường ca đầu tiên: Đổ bóng xuống mặt trời, nhà thơ

Trần Anh Thái đã tạo được một làn sóng phê bình sôi nổi Các vấn đề được đề cập đã vượt qua giới hạn về nội dung, thành tựu của một tác phẩm, tác gia để

đi tới những vấn đề về cảm hứng, kết cấu, biểu tượng, giọng điệu chung của thể loại

Sáng 18-1-2008, Khoa Sáng tác và Lý luận - Phê bình văn học, Đại học

Văn hóa Hà Nội tổ chức buổi tọa đàm thơ mang chủ đề “Nhà thơ Trần Anh

Thái với thể loại trường ca” Tham dự buổi tọa đàm có các nhà văn, nhà thơ

và đông đảo các nhà LLPB như PGS Nguyễn Văn Long (ĐHSPHN), PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp, PGS.TS Nguyễn Bích Thu, PGS.TS Lưu Khánh Thơ (Viện Văn học),…cùng sự có mặt của đông đảo giảng viên, sinh viên khoa ST

và LL - PBVH Hầu hết 19 bản tham luận đều tập trung khẳng định sự thành

công cả trên phương diện nội dung lẫn nghệ thuật của trường ca Ngày đang

mở sáng nói riêng và các trường ca của Trần Anh Thái nói chung

Khoảng một năm sau đó, vào sáng ngày 4-6, nhiều nhà thơ, nhà văn, nhà nghiên cứu phê bình văn học, các nghiên cứu sinh, các bạn trẻ trong giới sáng tác và đông đảo bạn đọc đã tới dự buổi tọa đàm về trường ca của Trần Anh Thái tại Viện Văn học Việt Nam Cuộc tọa đàm chung quanh cuốn

“Trường ca Trần Anh Thái” do Hội Nhà văn ấn hành vào cuối năm 2008,

tập hợp ba trường ca viết trong hơn mười năm của tác giả Các ý kiến trong buổi tọa đàm đều đánh giá cao tinh thần sáng tạo, nỗ lực cách tân thể loại và

những đóng góp đáng kể của tác giả Trần Anh Thái với thể loại trường ca Tiêu biểu là ý kiến của các tác giả như: GS.TS Trần Đình Sử, PGS.TS Trương Đăng Dung, TS Nguyễn Thanh Tú, PGS.TS Ngô Văn Giá, PGS.TS Nguyễn

Đăng Điệp,…

Như vậy, vấn đề nghiên cứu thể loại trường ca Trần Anh Thái thực sự

đã gây sức hút trong khoảng 5 năm gần đây Tuy vậy đến nay chưa thực sự có một công trình nghiên cứu một cách tổng thể ba trường ca của tác giả Vì thế, việc nghiên cứu có hệ thống về lí thuyết thể loại và toàn bộ trường ca của tác giả Trần Anh để làm sáng tỏ thêm những đặc điểm chung của trường ca Việt Nam cũng như nhìn nhận nghiêm túc mọi đóng góp trong quá trình cách tân thể trường ca của tác giả là một hướng nghiên cứu mới

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Với luận văn này, chúng tôi đặt kỳ vọng xác định được những đặc trưng cơ bản trong phong cách trường ca Trần Anh Thái Đây là phong cách nghệ thuật gắn liền với cá tính sáng tạo của nhà thơ nhưng được biểu hiện một cách đặc thù trong phạm vi một thể loại sở trường của tác giả Đó cũng là phong cách cá nhân gắn liền với bản chất và đặc trưng thẩm mỹ của thể loại trường ca

Đi từ các đặc điểm về trường ca, khảo sự vận động của trường ca Việt Nam đương đại nói chung và những đóng góp của trường ca Trần Anh Thái nói riêng để từ đó thấy được:

- Quan niệm nghệ thuật và cảm hứng chủ đạo trong trường ca Trần Anh Thái

- Hệ thống biểu tượng, ngôn ngữ và giọng điệu trong trường ca Trần Anh Thái

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là 3 trường ca viết trong hơn mười năm của tác giả gồm có:

5 Phương pháp nghiên cứu

Ngoài việc thực hiện các thao tác mang tính phương pháp thông dụng như: phân tích văn bản, phân tích so sánh – đối chiếu, thống kê, phân loại, chúng tôi có sử dụng ít nhiều phương pháp nghiên cứu tiểu sử Do có điều kiện may mắn được tiếp xúc với nhà thơ, chúng tôi đã được cung cấp nhiều tư liệu sống động về đời tư, tâm lý sáng tác, quan điểm nghệ thuật của tác giả Không thể đồng nhất cuộc đời, tiểu sử với trang thơ, nhưng những yếu tố lý lịch và cái tôi ngoài đời vẫn ít nhiều có vai trò chi phối quá trình sáng tác và

để lại dấu ấn nhất định trong thế giới nghệ thuật của nhà thơ Những liên hệ

so sánh, tham chiếu tư liệu từ góc nhìn tâm lý và tiểu sử trong luận văn xuất phát từ thực tế đó

6 Đóng góp của luận văn

Người viết hy vọng kết quả mà luận văn gặt hái được là những đóng

góp hữu ích về:

- Khảo sát và lý giải một cách có hệ thống, thuyết phục đối với những yếu tố nghệ thuật chính làm nên tính hấp dẫn của “Phong cách trường ca Trần Anh Thái”

- Khẳng định sự tiếp nối và cách tân trong nghệ thuật trường ca Trần Anh Thái

- Chỉ ra những đóng góp đáng kể của tác giả Trần Anh Thái trong dòng chảy của trường ca đương đại

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: TRƯỜNG CA TRẦN ANH THÁI TRONG

SỰ VẬN ĐỘNG, PHÁT TRIỂN CỦA TRƯỜNG CA

VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Thân thế, sự nghiệp tác giả Trần Anh Thái

1.1.1 Thân thế

Nhà thơ Trần Anh Thái sinh ngày 10 tháng 8 năm 1954 sau ngày hòa bình lập lại ở miền Bắc tại một vùng quê nghèo ven biển xã Đông Hoàng, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình Sinh ra và lớn lên ở quê biển, lam lũ, nhọc nhằn giữa hai con nước thủy triều lên xuống, vì thế như một định mệnh, biển

là niềm vui, nỗi buồn, nụ cười và nước mắt, trở thành nơi che chở, nương tựa tinh thần, là một cõi riêng thiêng liêng trong thẳm sâu tâm hồn nhà thơ Đến với biển là trở về với với kí ức, trở về nơi bắt đầu để tìm lại chính mình, để chiêm nghiệm đời sống đã qua, cũng là nhận chân những giá trị đích thực Và

có lẽ, chính sự gắn bó sâu nặng với khoảng không gian đầy nắng gió, với những con sóng khi xô bồ khi u trầm, buồn bã ấy đã góp phần bồi đắp cho hồn thơ vừa trong sáng, hào phóng lại thâm trầm, sâu lắng và những trang viết sâu sắc về biển, về vùng quê nghèo của Trần Anh Thái sau này

Vốn xuất thân trong một gia đình nghèo, nên ngoài những khi tới trường, tuổi thơ của Trần Anh Thái còn gắn liền với những buổi đằm mình trên cánh đồng - vùng biển quê hương để cùng gia đình tìm kế sinh nhai Trải qua những năm tháng khó khăn và nghèo túng, nhà thơ đã có dịp đi đến khắp các làng quê trong vùng, làm đủ mọi việc từ chăn trâu, cắt cỏ đến theo người lớn mò cua bắt cá Nhờ đức tính hiếu kỳ, thích tìm hiểu khám phá đời sống, lại chăm chỉ học hành, chịu khó quan sát, suy ngẫm và có một tình yêu quê

hương, yêu thiên nhiên tha thiết, nên cho dù còn ít tuổi, Trần Anh Thái đã có một vốn sống, vốn hiểu biết khá dày dặn về phong tục tập quán và tinh hoa văn hóa dân gian của vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng

Tuy nghèo, nhưng gia đình vốn có truyền thống học nên Trần Anh Thái

có tình yêu với thơ văn từ rất sớm Thú vui thuở thiếu thời của nhà thơ là những buổi lân la sang nhà hàng xóm (vốn là một gia đình địa chủ ngày trước) để mượn sách Thế rồi như một người khát nước tìm được dòng suối

trong lành thỏa thuê ngụp lặn, những áng văn Đông Chu Liệt Quốc, Tam

Quốc Diễn Nghĩa rồi Rừng thẳm tuyết dày, Chiến tranh và hòa bình, Những người khốn khổ… đã được Trần Anh Thái đón nhận hào hứng và đọc ngấu

nghiến Dường như nhà thơ đã bén duyên với văn chương từ thuở đó Để rồi khi 16 tuổi, cậu thiếu niên nhỏ bé ấy đã bắt đầu cầm bút viết những dòng thơ ngô nghê đầu tiên của mình về đời sống về những gì mình bắt gặp trên ngưỡng cửa vào đời Đó là những vần thơ viết cho mình… cất đi không gửi

Và tới hai năm sau, nó đã trở thành hành trang theo nhà thơ vào chiến trường

Năm 1973, sau khi tốt nghiệp cấp III, chàng thanh niên Trần Anh Thái nghe theo tiếng gọi của non sông đã gia nhập quân đội vào Nam chiến đấu tại chiến trường Tây Nguyên và quân khu V Đó là thời kỳ hiệp định Pari vừa được ký kết nhưng cuộc chiến tranh chấp giữa các vùng giáp ranh ta - địch vẫn diễn ra vô cùng ác liệt Trần Anh Thái đã tham gia nhiều trận đánh lớn, đã từng sống trong hầm thùng hàng tháng trời để ém quân chuẩn bị cho các chiến dịch Trong các trận đánh tối trời, tối đất, mịt mù bom đạn, kéo dài vô tận không có hồi kết, chết chóc không kể xiết và không hy vọng ngày sống sót trở

về đã khắc sâu vào trái tim nhà thơ những thương tích đau buồn mà khó có ngày lành sẹo Và cũng chính vì điều ấy mà những trang thơ sau này của Trần Anh Thái viết về chiến tranh đẫm đầy sự chia ly, nước mắt, nỗi đau Đồng thời, đó là những lời thơ cảnh tỉnh, sự phản kháng mạnh mẽ chiến tranh và cái

ác cho dù diễn tiến như thế nào…

Sang năm 1975, sau khi cuộc chiến chấm dứt, Trần Anh Thái ở lại miền Nam một thời gian ngắn rồi trở ra Bắc theo học khoa Ngữ văn, trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (nay là trường Khoa học Xã hội và Nhân văn) để tiếp tục niềm đam mê còn dang dở thuở thiếu thời

Đến năm 1981, Trần Anh Thái được điều về làm phóng viên văn hóa của tờ báo Quân đội nhân dân Trong thời gian này, nhà thơ có dịp đi tới mọi vùng quê đất nước, tiếp xúc với nhiều số phận con người, thấm đẫm niềm vui

và nỗi buồn đau nhân thế Có điều kiện đi công tác nhiều nơi, được học hỏi và giao lưu rộng rãi với các nền văn hóa thế giới, đặc biệt nhiều lần được ra nước ngoài tham gia các cuộc hội thảo về thơ, gặp gỡ, tiếp xúc với các nền văn học lớn, các nhà thơ lớn của các nước đã đưa Trần Anh Thái đến con đường cách tân thơ, tìm tòi và khẳng định những giá trị thơ ca đích thực với những đóng góp không thể phủ định trong nền thi ca dân tộc

Hiện nay, Trần Anh Thái là nhà thơ quân đội, Hội viên Hội nhà văn Việt Nam, Tổng biên tập Thời báo Mê Kông, viết và sáng tác ở cả hai thể loại: Thơ và văn xuôi

Ngoài đời, nếu từng một lần may mắn gặp Trần Anh Thái, ta sẽ nhận ra đằng sau vẻ bình thản, có phần trầm mặc, suy tư là một tấm lòng chân thành, hồn nhiên, dung dị và rất đỗi chất phác của một người con vùng biển mà qua bấy nhiêu năm, cuộc sống bon chen giữa chốn thị thành như không hề in dấu vết Nhà thơ là người duy mĩ, có lối sống thầm lặng, không thích cuộc sống

ồn ào, yêu say đắm quê hương và thiên nhiên Chính điều đó đã giúp Trần Anh Thái để lại những dấu ấn đẹp không thể phai mờ với cuộc đời và những trang thơ

1.1.2 Sự nghiệp

Tác phẩm văn học được xem là công trình nghệ thuật ngôn từ, là kết quả lao động miệt mài của nhà văn Do đó, giống như một đứa con tinh thần

quý giá, tác phẩm mang trong mình dòng máu nhiệt huyết, tài năng, khát vọng

và dấu mốc trưởng thành của nghệ sĩ ấy trên con đường sáng tạo nghệ thuật

Với niềm say mê sáng tạo, Trần Anh Thái dường như không một chút phân tâm trước những níu kéo ồn ào của cuộc đời thường nhật, để rồi lặng lẽ

và trang trọng đặt vào nền thi ca Việt Nam đương đại những sáng tác xinh xắn

Các tác phẩm đã xuất bản:

1 - Chát đắng và ngọt ngào (1990, thơ in chung, NXB Hội nhà văn)

2 - Độc thoại trắng (1994, tập thơ, NXB Hội nhà văn )

3 - Vọng trắng (1995, tập thơ NXB Văn học )

4 - Trường ca: Đổ bóng xuống mặt trời (1999, Trường ca, NXB Văn học

5 - Trường ca: Trên đường (2004, Trường ca, NXB Hội nhà văn)

6 - Trường ca: Ngày đang mở sáng (2008, Trường ca, NXB Hội nhà văn)

7 - Bộ Trường ca Trần Anh Thái (2009, Bộ Trường ca, NXB Hội nhà văn)

8 - Tự bạch (2010, Tập thơ, NXB Văn học)

9 - Số phận nghiệt ngã (1991, Tiểu thuyết, NXB Quân đội)

10 - Gieo chữ trên đá (2001, Tập truyện, NXB Hà Nội)

Sự nghiệp sáng tác của Trần Anh Thái có thể chia ra làm hai giai đoạn

Giai đoạn đầu được khép lại bằng tập thơ “Vọng trắng” (1995), với hai tập

thơ trước đó, được xem như cung đường đầu trên “Đường vào thơ” Đây là thời kỳ tác giả viết bằng những tình cảm chân thực nhiều suy tư, nghĩ ngợi

Có khi là nỗi đau đáu trước nỗi khổ của những số phận con người bất hạnh,

có lúc lại là nỗi thắc thỏm chờ mong được nghe âm thanh bình dị của cuộc sống,…Nhưng trên hết là cảm giác rạo rực sống, tinh thần lạc quan, niềm hi vọng thiết tha cháy bỏng vào tình đời, tình người

Giai đoạn thứ hai, sau “Vọng trắng”, có thể xem là giai đoạn bứt phá,

tìm tòi đổi mới thơ quyết liệt gồm nhiều trang thơ ngắn với góc nhìn đa chiều

và ba tập trường ca Đặc biệt, các trường ca của Trần Anh Thái tập trung phản

ánh về số phận con người trong chiến tranh và thân phận người nông dân lam

lũ nghèo khổ ở nông thôn vùng biển quê hương Đến và gắn bó với thể loại này, có thể xem là một kiên trì đeo đuổi đam mê đồng thời cũng là sự khẳng định cá tính của nhà thơ Và chính điều ấy đã giúp Trần Anh Thái thực hiện

sứ mệnh thiêng liêng và cao cả trên hành trình kiếm tìm và khai mở con đường thi ca đương đại

Nhìn chung, dù sáng tác ở thể loại nào thì các tác phẩm của Trần Anh Thái đều thấm đẫm tình yêu cuộc sống và khát vọng hoàn mỹ Và với hơn 30 năm cầm bút, gắn bó sâu nặng với nghề, Trần Anh Thái được nhiều nhà phê bình văn học có uy tín đánh giá là một trong những nhà thơ hàng đầu của Việt Nam sáng tác sau thời kỳ sau đổi mới Thơ của Trần Anh Thái đã được dịch

và giới thiệu ở nhiều nước trên thế giới như: Mỹ, Hàn Quốc, Tây Ban Nha,…Đó chính là sự ghi nhận bước đầu với cái tâm và cái tài của người nghệ sĩ

1.2 Trường ca Trần Anh Thái giữa dòng trường ca Việt Nam hôm nay 1.2.1 Trường ca trong văn học Việt Nam trước và sau năm 1975

Cùng với các thể loại khác, cho đến nay trường ca đã có một vị trí nhất định trong đời sống văn học dân tộc Có nguồn gốc từ những bài thơ chính luận dài mang âm hưởng “hùng tráng” từ đầu thế kỉ XV và nảy sinh trong lòng xã hội phong kiến Việt Nam, có thể nói, trường ca Việt Nam hiện đại xuất hiện khá muộn và có độ lùi rất xa so với các quốc gia khác trên thế giới Nhưng cho tới nay, trường ca Việt Nam đã - đang trên đà phát triển và từng bước hoàn thiện về đặc điểm thể loại

Trường ca được hiểu là “các tác phẩm trữ tình có dung lượng lớn hoặc

vừa, có khả năng tổng hợp và phát huy ưu thế nổi trội của ba loại hình: trữ tình, tự sự, kịch Với nhiều kiểu kết cấu và phát triển theo hướng đan xen nhiều kiểu kết cấu hoặc kết cấu phức hợp, trường ca có thể bao quát và miêu

tả mảng hiện thực lớn ở cả bề rộng lẫn chiều sâu Ngôn ngữ, giọng điệu phong phú, đa dạng, giàu chất trí tuệ, vừa mang âm hưởng hào hùng sử thi vừa thấm đẫm hơi thở của cuộc sống” [6]

Xoay quanh các vấn đề của thể loại trường ca, từ trước tới nay có rất nhiều quan điểm khác nhau Đặc biệt sự phân chia giai đoạn phát triển của thể loại này cũng xuất hiện nhiều ý kiến

Trên cơ sở kế thừa công trình của các nhà nghiên cứu đi trước, đặt trường ca trong dòng chảy của lịch sử văn học dân tộc, chúng tôi phân kì phát triển của trường ca thành hai giai đoạn lớn: Giai đoạn trước năm 1975 và giai đoạn sau năm 1975

1.2.1.1 Giai đoạn trước năm 1975

Xét về mặt thể loại, trong thời kì cổ đại, trường ca đã xuất hiện ở nước

ta qua những áng sử thi đồ sộ, truyện thơ dân gian mang âm hưởng anh hùng

ca của các dân tộc anh em như: Đam San, Xinh Nhã, Đam Di, Đẻ đất đẻ

nước,…Tuy nhiên, trong suốt thời kì trung đại thì những tác phẩm thuộc thể

loại trường ca đúng nghĩa vẫn chưa thực sự xuất hiện

Phải đến những năm 30 của thế kỉ XX, lúc phong trào thơ Mới đang diễn ra sôi động, mở ra “một thời đại trong thi ca” (Hoài Thanh) thì trường ca

mới thực sự đặt những bước chân đầu tiên lên thi đàn Năm 1935, Tiếng địch

sông Lô của tác giả Huy Thông xuất hiện được xem như tác phẩm trường ca

hiện đại đầu tiên của nền thơ ca Việt Nam Tiếp theo đó là một vài sáng tác của tác giả Đinh Hùng Tuy nhiên, đây là thời điểm bắt đầu nên trường ca với những đặc trưng cơ bản là khả năng khái quát và tổng hợp chưa có đủ độ để

có thể phát triển Do đó, nó vẫn mang âm hưởng của trường ca sử thi cổ

Năm 1945, nước nhà giành được độc lập, mở ra kỉ nguyên mới cho lịch

sử dân tộc và văn học Đó cũng là lúc ý thức về dân tộc, về trách nhiệm công dân phát triển Chính bối cảnh đó đã tạo điều kiện khách quan thúc đẩy sự ra

đời tất yếu của trường ca hiện đại Trước hết phải kể đến các trường ca: Ngọn

quốc kì, Hội nghị non sông của Xuân Diệu Tuy chưa thật xuất sắc nhưng các

tác phẩm đã thể hiện được cốt lõi của trường ca về mặt cảm hứng và kết cấu chương đoạn Nhà thơ Xuân Diệu đã có những câu thơ với giọng điệu thật hùng hồn, hào sảng:

“Thưa quyết đánh! Đã hẳn là phải đánh!

Đánh đến khi bình phục cả non sông, Đánh cho êm, cho mát hận lòng, Đánh! Đánh nữa! Đến cuối cùng, đánh mãi.”

(Hội nghị non sông – Xuân Diệu)

Có thể xem những dấu mốc ấy đã đóng vai trò quan trọng trong ý thức về thể loại và sự phát triển của sáng tác thể loại trường ca sau này

Giai đoạn chống Pháp và thời kì đầu chống Mĩ, một số trường ca xuất

hiện lẻ tẻ như: Từ đêm mười chín (1948) của Khương Hữu Dụng, Tiếng hát

trên địa ngục Côn Đảo của Phùng Quán (sáng tác năm 1954, in năm 1955), Bài thơ Hắc Hải của Nguyễn Đình Thi (1958), Tiếng hát quan họ của Hoàng

Cầm, Ba mươi năm đời ta có Đảng của Tố Hữu (1960), Du kích sông Lô của

Xuân Hoàng (1963),… Đây là những tác phẩm viết về đề tài cách mạng với cảm hứng ngợi ca và cảm xúc tuôn trào từ các sự kiện lớn của dân tộc Mặc

dù còn khiêm tốn về mặt số lượng cũng như chất lượng nhưng trong bối cảnh

xã hội thời điểm đó thì trường ca cũng đã có được những thành công bước đầu đáng được ghi nhận

Đến năm 1964, Bài ca chim Chơ - rao của tác giả Thu Bồn ra đời được

coi là một “cú hích”, một “dấu mốc” chính, khai sinh ra trường ca hiện đại của Việt Nam và tác giả cũng được xem là người khai mở cho thể loại này

Từ đó, một loạt các tác phẩm trường ca có giá trị xuất hiện như: trường ca

Nguyễn Văn Trỗi của nhà thơ - liệt sĩ Lê Anh Xuân (1969), Mặt đường khát vọng của Nguyễn Khoa Điềm (viết năm 1971, in năm 1975), Bác của Lê Đạt

(viết năm 1970, in năm 1990), Nhìn chung, các tác phẩm trên đều phản ánh

được các sự kiện lịch sử nổi bật và xây dựng những nhân vật tiêu biểu thời kì chống Pháp và những năm đầu chống Mĩ với ấn tượng và cảm xúc mạnh mẽ

Nó cũng đánh dấu sự mở rộng biên độ khái quát của trường ca Đồng thời, các yếu tố tự sự - trữ tình - triết lí bước đầu đã kết hợp nhuần nhuyễn tạo chiều

sâu tư tưởng cho tác phẩm Qua trường ca Mặt đường khát vọng, để kêu gọi

thế hệ trẻ miền Nam xuống đường đánh Mỹ, Nguyễn Khoa Điềm đã tạo ra chiều sâu trong nhận thức và tình cảm mỗi người về mối quan hệ giữa cá nhân với tổ quốc:

“Em ơi Đất Nước là máu xương của mình Phải biết gắn bó và san sẻ

Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở Làm nên Đất Nước muôn đời”

(Mặt đường khát vọng - Nguyễn Khoa Điềm)

Nhìn chung, giai đoạn này các tác phẩm trường ca vẫn mang đậm tính

sử thi và tự sự, chưa thể hiện hết đặc trưng thể loại, giá trị nghệ thuật và tư tưởng chưa đạt độ kết tinh, song nhìn một cách tổng thể, nó vẫn là giai đoạn thử nghiệm và từng bước khẳng định của thể loại trường ca, góp phần tạo tiền

đề và ý thức về thể loại cho sự phát triển trong giai đoạn văn học tới

1.2.1.2 Giai đoạn từ 1975 đến nay

Những năm sau chiến tranh đã mở ra trang sử mới của lịch sử đất nước

và cũng đánh dấu mầm mống của sự đổi mới trong lĩnh vực nghệ thuật Đây

là thời kì mà cảm hứng về cái ta cộng đồng không còn chiếm lĩnh địa vị độc tôn mà nhường chỗ cho cái “tôi” lên ngôi, mảng hiện thực tâm hồn được các nghệ sĩ tập trung khai thác Trong bối cảnh chung đó, trường ca hiện đại bắt đầu chuyển hướng thiên về tính trữ tình - suy tư mang đặc trưng của xu thế hướng nội

Hàng loạt các trường ca xuất hiện giành được một vụ mùa bội thu cả về

số lượng và chất lượng Đó là các tác phẩm như: Những người đi tới biển

(Thanh Thảo, viết năm 1976, in năm 1977), Bazan khát (Thu Bồn, 1976),

Ngọn giáo búp đa (Ngô Văn Phú, 1977), Mặt trời trong lòng đất (Trần Mạnh

Hảo, 1977), Sông núi trên vai (Anh Ngọc, 1977), CamPuChia hi vọng (Thu Bồn, 1978), Ở làng Phước Hậu (Trần Vũ Mai, 1978), Đường tới thành phố (Hữu Thỉnh, 1979), Ngày hội của rạng đông (Trần Vũ Mai, 1979), Trường ca

sư đoàn (Nguyễn Đức Mậu, 1980), Hành khúc mùa xuân (Trần Vũ Mai,

1980), Con đường của những vì sao (Nguyễn Trọng Tạo, viết năm 1980, in

năm 1981),…Chỉ trong một thời gian ngắn, hàng loạt các trường ca ra đời gắn liền với sự thành danh của một loạt các cây bút: Thu Bồn, Thanh Thảo, Nguyễn Đức Mậu, Hữu Thỉnh,…

Chiến tranh đã đi qua tạo nên một độ lùi thời gian cần thiết để các nhà văn, nhà thơ nhìn lại cuộc chiến Bằng sự trải nghiệm của người lính vào sinh

ra tử nơi chiến trường máu lửa, các nhà thơ - chiến sĩ của giai đoạn này đã tổng kết, khái quát lịch sử đất nước bằng những nhận thức, quan điểm, tư tưởng mang tính đạo đức và nhân sinh sâu sắc Chính điều này đã cho thấy sự thành công vượt bậc về mặt nghệ thuật so với chặng đường trước đó (về kết cấu, hình thức biểu đạt, giọng điệu, các biện pháp tu từ, ) Hiện thực đời sống đặc biệt là chiến tranh từ đây cũng được nhìn nhận đa chiều, toàn diện và chân thực hơn Cảm hứng chủ đạo khi viết về chiến tranh vì thế không chỉ là ngợi ca những vinh quang chiến thắng mà còn là suy tư, triết lí về nỗi mất mát, khổ đau Những anh hùng của dân tộc ngoài phút giây hiên ngang, lẫm liệt trong chiến trận còn có những lúc lặng người bởi những tiếc nuối, bâng khuâng:

“Chúng tôi không mệt đâu

Đặc biệt, chiến tranh đựơc nhìn nhận và phản ánh từ góc độ cá nhân, đời tư,

mở ra nhiều chiều khám phá mới về đời sống:

“Dáng nghĩa trang như một tiếng thở dài”

(Hoàng Trung Cương) Hay:

“Nghĩ cho cùng mọi cuộc chiến tranh Phe nào thắng thì nhân dân đều bại”

( Đá ơi - Nguyễn Duy)

Có thể nói, vẫn tiếp cận từ quan điểm sử thi, chiếm lĩnh và phản ánh bối cảnh hiện thực rộng lớn, xây dựng được những nhân vật anh hùng mang phẩm chất và tinh thần chung của thời đại nhưng trường ca giai đoạn đầu sau chiến tranh đã bổ sung những trải nghiệm cá nhân, gia tăng chất liệu hiện thực

và xu thế khái quát, chiêm nghiệm Đây là thời điểm ý thức về “cái tôi” của các tác giả đã chạm đến chiều sâu nhân bản

Bước sang những năm 90 của thế kỉ XX, trường ca ngả hẳn sang xu hướng hướng nội Trước những lo toan bề bộn của cuộc sống mới và sự khủng hoảng của chủ nghĩa xã hội, tưởng như trường ca không còn mảnh đất ươm trồng, nhưng đây là thời điểm trở lại thực sự của trường ca sau mấy năm vắng bóng Đó là sự xuất hiện trở lại của những cây bút trường ca kì cựu như:

Thu Bồn với Người vắt sữa bầu trời, Nguyễn Đức Mậu với Bão và sau bão (1994), Hữu Thỉnh với Trường ca biển (1994), Thanh Thảo với Trò chuyện

với nhân vật của mình,…

Đặc biệt, một loạt các cây bút trẻ có tiềm năng cũng đóng góp tác phẩm

làm phong phú thêm cho diện mạo trường ca Đó là các tác phẩm: Gọi nhau

qua vách núi của Thi Hoàng (1995), Nhịp điệu châu thổ mới (1997) của

Nguyễn Quang Thiều, Trầm tích của Hoàng Trần Cương (1999), Đổ bóng

xuống mặt trời của Trần Anh Thái (1999), Trường ca Hàm Rồng của Từ

Nguyên Tĩnh (2000), Lửa mùa hong áo của Lê Thị Mây (2003), Mảnh hồn

chim lạc của Nguyễn Hưng Hải (2003), Trên đường (2004) và Ngày đang mở sáng (2007) của Trần Anh Thái,…

Đến thời điểm này, đời sống của trường ca đã sôi nổi hẳn lên không chỉ trong nghiên cứu mà cả trong giới sáng tác Với một diện mạo, dáng dấp mới, trường ca giai đoạn hiện tại dường như đã chấm dứt hẳn với âm điệu sử thi hào hùng mà thay vào đó là sự đa thanh với nốt chủ âm trầm lắng, triết luận, giàu suy tư Hơn nữa, không theo mô hình cấu trúc cố định, các tác giả trường

ca đã có sự nhận thức và chiếm lĩnh đời sống theo cách riêng của bản thân

Đề tài chiến tranh tuy vẫn là mảnh đất khai thác quen thuộc của trường

ca nhưng so với giai đoạn trước đó, mảng hiện thực đã được nới rộng với những dư âm bộn bề của cuộc sống và hành trình gian khó xây dựng cuộc

sống mới Tác giả Trần Anh Thái với ba tập trường ca: Đổ bóng xuống mặt

trời (1999), Trên đường (2004), Ngày đang mở sáng (2007) đã không chỉ tái

hiện nội dung chiến tranh thuần túy mà tái hiện lại cả hành trình của nhân dân, quê hương, dân tộc đứng lên từ cuộc chiến

Bên cạnh đề tài quen thuộc này, các cây bút trẻ còn khai thác đề tài về quê hương, xứ sở Ta bắt gặp hơi thở rừng rực Tây Nguyên trong các sáng tác của Lê Vĩnh Tài hay những dấu ấn đặc trưng vùng miền độc đáo khác trên lãnh thổ Việt Nam qua các trường ca của Từ Nguyên Tĩnh, Nguyễn Khắc Phục, Hoàng Lam, Lê Duy Phương,…

Đặc biệt, quan niệm về con người trong các sáng tác trường ca giai đoạn này cũng có nhiều thay đổi Con người không được khai thác, đánh giá ở khía cạnh cộng đồng, dân tộc, cách mạng nữa mà được đưa về trong cuộc sống đời thường với những phức tạp đan xen Trở về với hiện thực đời sống bình thường vốn có, con người được nhìn nhận trong mối quan hệ đa chiều,

đa diện với những tốt - xấu, trắng - đen, thật - giả của cuộc đời Lúc đó con người không còn đơn trị mà trở thành đa trị, đa diện, lưỡng phân Đó chính là cái nhìn mang tính nhân bản sâu sắc

Tựu chung, sự phân kì các giai đoạn phát triển của trường ca Việt Nam trên đây chỉ mang tính chất tương đối Qua đó, ta cũng có thể thấy những bước thăng trầm, biến đổi và hoàn thiện của bản thân thể loại này Hành trình

đó trải qua nhiều giai đoạn khác nhau và mang những đặc điểm riêng song bước đầu đã gặt hái được những thành công đáng kể Thành quả ấy, vừa khẳng định đặc trưng khác biệt của thể loại trường ca lại vừa thúc đẩy quá trình phát triển của thơ ca nói riêng và văn học Việt Nam nói chung

1.2.2 Hiện tượng trường ca Trần Anh Thái

1.2.2.1 Những ý kiến đánh giá

Với việc trình làng trường ca đầu tiên Đổ bóng xuống mặt trời, Trần

Anh Thái đã đánh dấu bước “khởi nghiệp” đầy ngoạn mục của mình trên mảnh đất trường ca Tác phẩm đã đạt ngay giải A của cuộc thi do Tuần báo văn nghệ tổ chức năm 2000 và giải thưởng 5 năm về văn học của Bộ Quốc Phòng Đặc biệt, nó đã tạo được một làn sóng phê bình sôi nổi trong giới nghiên cứu xoay quanh các vấn đề như: cảm hứng, kết cấu, giọng điệu, chi tiết, các hình ảnh,…

Nhà nghiên cứu và phê bình văn học Nguyễn Đăng Điệp đã nhận xét về điểm tiếp cận hiện thực của trường ca của tác giả và mối quan hệ giữa cảm xúc cá nhân với sự kiện lịch sử: “nhà thơ đã biết gắn những cảm xúc cá nhân với những chấn động lớn lao của lịch sử qua một đơn vị văn hóa cơ bản: làng”

GS.TS Hồ Sĩ Vịnh lại đặc biệt quan tâm tới những thành công về phương diện nghệ thuật của trường ca Ông cho rằng tác phẩm là “một tập hợp những cảm thức mới lạ với nhiều cung bậc cảm xúc được gắn kết mạnh mẽ…sức liên tưởng phong phú, nhiều chiều kích trong giọng điệu và búp pháp”

Cũng bàn về vấn đề nghệ thuật của tác phẩm, Nhà văn Văn Giá lại

khẳng định: “Đổ bóng xuống mặt trời với mạch cảm xúc và giọng điệu đầy

nhiệt hứng, hiện lên một không gian làng biển có một lịch sử thăng trầm bi tráng…”

Tuy chỉ ra những điểm chưa “mạnh” của trường ca nhưng Thanh Thảo

đã nhìn ra điểm “mạnh” về: “chi tiết, về những đoạn thơ, câu thơ, về những gì

nằm trong máu” “đã trăn trở trong xương thịt” của Trần Anh Thái bao năm nay

Nhà phê bình Chu Văn Sơn cũng khẳng định: “Trần Anh Thái viết về sức sống làng không phải bằng suy tư mà bằng suy cảm Không triết luận, triết lí, cũng không đổ tràn trề những cảm xúc trên mặt giấy” mà “nén tình vào chương khúc, đúc ý vào biểu tượng…suy cảm dồn trút vào từng chi tiết, hình ảnh thơ, suy cảm nuôi dưỡng cả một hơi thơ khỏe, đều từ đầu chí cuối để theo cho được cái hơi thở phì nhiêu quyết liệt của làng”

Với một hướng khai thác hiện thực riêng, Trần Anh Thái được mệnh

danh là người viết trường ca về làng như nhận xét của Trịnh Văn Đặc biệt

với tập trường ca đầu tiên, tác giả đã tạo được một dấu ấn khác biệt không thể trộn lẫn kết tinh tinh hoa của hai vùng xứ sở: “một thứ giọng rất khỏe, có thể nói là vạm vỡ, không chau chuốt, mằn mặn vị muối Thái Bình” nhưng lại có cái “thâm trầm của người đã thấm nhuần văn hóa Hà Nội” [2]

Sáng 18-1-2008, Khoa Sáng tác và Lý luận - Phê bình VH, Đại học

Văn hóa Hà Nội tổ chức buổi tọa đàm thơ mang chủ đề Nhà thơ Trần Anh

Thái với thể loại trường ca Tham dự buổi tọa đàm có các nhà văn, nhà thơ:

Khuất Quang Thụy, Trung Trung Đỉnh, Trúc Thông… và đông đảo các nhà LLPB như PGS Nguyễn Văn Long (ĐHSPHN), PGS.TS Trần Ngọc Vương, nhà NCPB Bùi Việt Thắng (ĐHKHXH và NV), PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp, PGS.TS Nguyễn Bích Thu, PGS.TS Lưu Khánh Thơ (Viện Văn học), PGS.TS Nguyễn Thị Chiến (ĐH Văn hóa Hà Nội) cùng sự có mặt của toàn thể giảng

viên, sinh viên khoa ST và LL - PBVH, đại diện báo Quân đội nhân dân, nơi nhà thơ Trần Anh Thái đang công tác cũng đến dự và tặng hoa chúc mừng tác giả Với 19 tham luận từ các nhà thơ, nhà văn, nhà LLPB, hầu hết các tham luận đều tập trung khẳng định sự thành công cả trên phương diện nội dung lẫn

nghệ thuật của trường ca Ngày đang mở sáng nói riêng và các trường ca của

Trần Anh Thái nói chung

Nhà văn Văn Giá, trong báo cáo đề dẫn, đã khẳng định: “Cũng đã lâu, nền thơ ca Việt Nam mới lại chứng kiến một trường ca được viết theo cách trút xả xúc cảm và trí tuệ, như cách nói của chính nhà thơ Trần Anh Thái: anh viết nó không phải từ cách thế của phu chữ mà là cách thế của máu chữ”…

Nhà LLPB Nguyễn Đăng Điệp cũng rất tâm đắc với “tuyên ngôn nghệ thuật” này của tác giả trường ca: “Thế viết của Trần Anh Thái trong Ngày đang mở sáng nằm trong những câu thơ gan ruột của anh: Tôi đã viết như tôi

đã chết - Nước mắt tạc vào gió thổi ngàn sau Đây là những câu thơ có ý nghĩa như một tuyên ngôn nghệ thuật của nhà thơ: viết là chết, là vắt kiệt mình để mỗi chữ trong thơ đích thực là máu chữ Nó làm tôi nhớ đến Hàn Mạc Tử khi Hàn coi chất liệu của thi ca là máu huyết, coi cường độ cảm xúc thơ là cường độ của những luồng điện đến gần đứt sự sống Đây chính là ý thức tận hiến vì nghệ thuật của những nghệ sĩ nguyện lấy chữ làm vật bảo đảm cho nghiệp viết lách của mình”

PGS.TS Trần Ngọc Vượng tuy không có tham luận nhưng ý kiến phát

biểu của ông rất được chú ý Ông đã khẳng định: “trường ca Ngày đang mở

sáng là một đại tự sự với rất nhiều dấu mở ngoặc cảm hứng chủ đạo của

trường ca bám sát vào trục lịch sử” Đồng thời, nhân đó ông cũng bàn về sáng tác của các cây bút trẻ hiện nay Ông cho rằng các sáng tác trẻ có rất nhiều cảm xúc ngổn ngang, bề bộn nhưng thiếu vắng những tư tưởng lớn, thiếu vắng chất đại tự sự cần thiết

Vẫn tiếp tục khuynh hướng khẳng định thành công của Ngày đang mở

sáng, nhà thơ Trúc Thông, bậc lão làng trong giới sáng tác thơ, đã có những

nhận xét ngắn gọn nhưng đích đáng khẳng định đóng góp trên phương diện nghệ thuật của trường ca Ông cho rằng, tác phẩm tránh được “sự đơn điệu, nhàm tẻ, nặng nề” nhờ “vốn hiện thực dày dặn ngầm sôi suốt dọc trường ca”,

“nhờ sự chọn lựa đắt chỗ những chi tiết thơ hấp dẫn”, “nhờ sự cải tiến ngôn ngữ, sự biến tấu nhịp điệu từng chỗ từng lúc trong khi vẫn giữ được nhịp điệu thống nhất suốt trường ca”, và đặc biệt, “tác giả viết không nhằm tạo nên một tác phẩm văn chương để đời mà nhằm bức xúc trả món nợ sống để dạ chết mang đi dù đã 30 năm tắt lửa chiến tranh Đó là soi rõ bộ mặt hủy diệt của chiến tranh từ nhiều phía” đã khắc họa thành công trái tim nhân ái của người lính trước những đau thương, mất mát mà chiến tranh đã gây ra

Tham luận của các tác giả khác như Nguyễn Hữu Qúy, Hà Phạm Phú, Phạm Ngọc Tiến, Dương Kiều Minh, Đỗ Minh Tuấn, Lưu Khánh Thơ cũng tập trung khẳng định những thành công mà tác giả Trần Anh Thái đã gặt hái

được trong trường ca Ngày đang mở sáng

Sáng ngày 4-6, nhiều nhà thơ, nhà văn, nhà nghiên cứu phê bình văn học, các nghiên cứu sinh, các bạn trẻ trong giới sáng tác và đông đảo bạn đọc

đã tới dự buổi toạ đàm về trường ca của Trần Anh Thái tại Viện Văn học Việt

Nam Cuộc toạ đàm chung quanh cuốn “Trường ca Trần Anh Thái” do Hội

Nhà văn ấn hành vào cuối năm 2008, tập hợp ba trường ca viết trong hơn mười năm của tác giả

Nhà phê bình PGS.TS Ngô Văn Giá đã đánh giá toàn diện về đóng góp

của Trần Anh Thái: “Trường ca của chúng ta, suốt từ “Bài ca chim Chơ-rao” đến “Đường tới thành phố”… đến trường ca của Trần Anh Thái đã có những

đóng góp rất lớn, không chỉ về nội dung, tư tưởng nghệ thuật, mà còn cả về thi pháp Và đến thời điểm này, tôi nghĩ có một hướng mở ra cho trường ca

được gợi ý bằng trường ca “Ngày đang mở sáng” của Trần Anh Thái Đó là

phản biện cuộc sống”

Nhà phê bình Lưu Khánh Thơ chủ yếu hướng tới sự cách tân nghệ thuật của tác giả: “Ngôn ngữ thơ không còn là những thông tin ngữ nghĩa thông thường mà tôi cảm thấy anh đã xây dựng được những biểu trưng mang tính ẩn dụ nghệ thuật đậm nét Chiến tranh là cảm hứng chủ đạo của trường ca Trần Anh Thái Điều đó hoàn toàn hiểu được vì anh là người trực tiếp tham gia chiến tranh”

PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp đánh giá cao về việc sử dụng ngôn ngữ trong tác phẩm của nhà thơ: “Đọc Trần Anh Thái người ta dễ bị cuốn vào ngôn ngữ Ngôn ngữ của Trần Anh Thái đẹp và giàu biểu tượng Nhiều câu

thơ của Trần Anh Thái đã chạm vào cõi tâm linh Đọc nhiều câu trong “Đổ

bóng xuống mặt trời” có cảm giác gai mình”

PGS.TS Lý Hoài Thu cũng đưa ra những cảm nhận rất riêng và tinh tế

về cái “tôi” trong trường ca Trần Anh Thái, những đổi mới và hạn chế về phương diện nghệ thuật của tác giả: “Càng ngày Trần Anh Thái càng làm mới mình và làm mới thể loại đã có từ xa xưa này Tâm trạng trong Trần Anh Thái mang hơi thở của trào lưu hiện đại Dù có nhiều cách tân nhưng Trần Anh Thái vẫn chưa đi qua được quỹ đạo của trường ca Tác phẩm của anh vẫn toát

ra âm hưởng sử thi chiến trận Ngoài ra, có một điểm mạnh mà cũng có thể là yếu điểm của Trần Anh Thái Đó là tâm trạng anh quá nhiều day dứt, âu lo khiến sự liền mạch bị loãng ra Đọc Trần Anh Thái, ta thấy tâm trạng cô đơn,

sự day dứt, hoài nghi, sự bất an, bất lực”

GS.TS Trần Đình Sử nhấn mạnh hơi thở hiện đại - cảm giác mới mà trường ca Trần Anh Thái đem lại: “Trường ca của Trần Anh Thái đối thoại với quá khứ và đối thoại với đương đại Trần Anh Thái mang hơi thở hiện đại,

nhưng ở đây là cuộc tìm đường triền miên, đem đến cho bạn đọc một cảm giác mới Đó còn là cuộc đối thoại giữa trường ca và hoan ca”

PGS.TS Trương Đăng Dung quan tâm đặc biệt tới thủ pháp nghệ thuật trong trường ca: “Trần Anh Thái đã bóp méo cấu trúc hiện thực để giữ lại cấu trúc cái tôi Đó là ý quan trọng xuyên suốt các sáng tác của anh Thứ hai là tâm thế “trên đường” Không biết Trần Anh Thái đã đọc tác phẩm của nhà triết học Đức Mác-tin Hê-đơ-gơ chưa, nhưng tôi nghĩ anh chưa đọc Có một

sự tình cờ gặp gỡ giữa Trần Anh Thái và Hê-đơ-gơ ở tư tưởng “trên đường”

“Tình cờ” có được ẩn dụ như vậy là một đóng góp rất lớn, đặt ra vấn đề bản thể con người, vấn đề tồn tại Một điều nữa, trường ca Trần Anh Thái giữ được mạch trọn vẹn Cảm hứng của anh không như người ta lắp ghép vào với nhau”

Nhà phê bình văn học Nguyễn Hòa đánh giá cao sự phù hợp các sáng tác của tác giả với thể loại trường ca trong giai đoạn này bởi đã “làm cho trường ca sống lại bằng cảm xúc, tâm trạng, thoát khỏi những cốt truyện , những sự kiện mà chỉ dựa vào suy tư, trải nghiệm của bản thân”

PGS.TS Nguyễn Thanh Tú đã chú ý tới nét riêng, độc đáo trong dóng góp của Trần Anh Thái là: “xác lập một không gian nghệ thuật rất đặc trưng, chỉ có ở tác giả này Sự xác lập này được chứng minh từ cái tên gọi của trường ca Cốt truyện của trường ca Trần Anh Thái không mới, vẫn theo trình tự thời gian Nhưng cái đặc sắc là giọng thơ, là không gian”

Nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo cũng có những nhận xét xác đáng: “Cái

mới trong trường ca Trần Anh Thái là những gì anh viết ra là không giống với những gì từng có ở các trường ca khác đề cập đến Anh Thái có điều kiện lùi

xa khỏi cuộc sống và thời gian xa quê ngày càng dài nên hồi ức về quê càng sâu sắc Câu thơ của Trần Anh Thái có nhiều sự lấp lánh, tạo nên những mảng

sáng, khiến người ta đọc không bị nhàm Trường ca Trần Anh Thái có tính bè, phách, làm trường ca có bề thế, có hình dáng Sự biến hóa và thay đổi giọng điệu, sắc thái của âm thanh, nhịp điệu biến trường ca Trần Anh Thái như một bản giao hưởng”

Ngoài những bài nghiên cứu, phê bình trong các hội thảo, trên các mặt báo phải kể đến những công trình nghiên cứu trường ca Trần Anh Thái của các sinh viên, nghiên cứu sinh ở các trường Đại học Không chỉ giới hạn trong phạm vi quốc gia, các tác phẩm của nhà thơ đã có sức hút đặc biệt với công

chúng ở nước ngoài Trong cuốn sách Nhìn lại bến bờ (NXB Hội Nhà Văn,

2008) dày 484 trang của mình, cây bút nữ Lưu Thiên Hoa (người Khánh Hòa

hiện đang định cư tại Mĩ) đã dành gần 200 trang viết cho Khúc huyền ca –

Ngày đang mở sáng của Trần Anh Thái Điều đó chứng tỏ sức ảnh hưởng

không nhỏ của Trần Anh Thái cũng như trường ca của tác giả trong lòng bạn đọc

1.2.2.2 Trường ca Trần Anh Thái và vấn đề phong cách nghệ thuật Trong lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật, Trần Anh Thái luôn là cây bút có ý thức kiếm tìm, khai mở để cách tân thơ ca và khẳng định chính mình Tác giả

đã có sự băn khoăn, thử nghiệm trên nhiều thể loại, từng viết qua tiểu thuyết,

truyện kí và thơ Mặc dù tiểu thuyết Số phận nghiệt ngã đã gây được tiếng

vang, không ít bài thơ đã làm xiêu lòng bạn đọc, được giải thưởng trên báo văn nghệ, nhưng không bằng lòng với chính mình, không tìm thấy mình trên những trang viết ấy, Trần Anh Thái tiếp tục tìm đến trường ca Các tác phẩm lần lượt ra đời đã “tiếp tục khơi lên dòng chảy tuy có lúc thăng trầm nhưng vô cùng mãnh liệt của thể loại này trong đời sống văn học” [71] Đồng thời nó cũng là bằng chứng sinh động cho quan niệm nghệ thuật của nhà thơ: “không thể có một khuôn mẫu khô cứng cho thơ nói chung, cho trường ca nói riêng,

và tư thế của văn học, của người nghệ sĩ luôn là trên đường để thực hiện hành

trình kiếm tìm và khai mở bất tận cho những sáng tạo nghệ thuật, bất chấp đó

là một hành trình đầy gian khổ, khó nhọc, có thể có cả những bất trắc, cô độc, thậm chí thất bại Bởi lẽ, đấy là trên đường” [62]

Là một nhà thơ thuộc thế hệ mới, nhà thơ cũng đứng trước ngưỡng -

mở cửa với những thách thức mới: phải thay đổi và tự làm mới mình Sự xuất hiện trường ca Trần Anh Thái đã mang đến sức sống, diện mạo khác và sự cách tân “khiến người ta cảm thấy như có sự trở lại của trường ca” (Lưu

Khánh Thơ) Khi trường ca Đổ bóng xuống mặt trời ra mắt, bạn đọc đã không

khỏi ngỡ ngàng trước bút lực dồi dào và mãnh liệt ấy Rồi tiếp đó là sự bứt

phá Trên đường tìm một ý niệm nghệ thuật mới, Trần Anh Thái đã từng bước

khẳng định vai trò cách tân của mình trong đời sống văn học nước nhà Thành

công rực rỡ của Ngày đang mở sáng đã thực sự mở ra một hướng đi cho

trường ca: “những hình tượng mang tính biểu tượng, tượng trưng và ẩn dụ trong trường ca của Trần Anh Thái là sự sáng tạo, tìm tòi và cách tân một cách nỗ lực và bạo liệt của nhà thơ Tính phức điệu của ngữ nghĩa, hình ảnh

và nhịp điệu được tạo ra từ bản trường ca, đó là một trong những đặc trưng đặc thù và quan trọng nhất của thơ ca hiện đại Đó là đóng góp rất đáng ghi nhận của nhà thơ Trần Anh Thái với thi ca đương đại Việt Nam” [35]

Có thể nói, với ba tập trường ca trong khoảng 10 năm cầm bút, Trần

Anh Thái được giới nghiên cứu, phê bình đánh giá là “tác giả làm hồi sinh

thể loại trường ca đầu thế kỉ 21” và có những đóng góp không thể phủ định

về phương diện nghệ thuật

Về phương diện nội dung, xuất phát từ mục đích sáng tác văn chương

để “trả món nợ tinh thần” không nhằm tạo nên những tác phẩm để đời, do đó Trần Anh Thái đã có cách nhìn, cách lí giải, đánh giá về con người, về lịch sử đạt tới chiều sâu nhân bản Từng câu, từng chữ trong thơ không chỉ làm sứ mệnh gợi mở, gõ cửa vào những gì đang thổn thức trong trái tim người đọc

mà Trần Anh Thái còn nồng nhiệt trao cả trái tim mình – trái tim của người nghệ sĩ lớn

Nói tóm lại, đặt trong tiến trình chung của thể loại, trường ca Trần Anh Thái xuất hiện trong mấy năm gần đây đã thực sự đem đến nguồn sống mới cho thể loại này Mặc dù đến với trường ca khá muộn, khi trước đó đã có những đỉnh cao và trường ca đã qua chặng đường hoàng kim, rực rỡ, nhưng người nghệ sĩ ấy đã bằng lòng ở lại, miệt mài tự vắt kiệt mình trên hành trình

“không phải anh lựa chọn” “mà chính trường ca đã chọn anh” Phải có một bản lĩnh, một niềm đam mê sáng tạo cháy bỏng, sự nỗ lực không ngừng và niềm tin mãnh liệt thì người nghệ sĩ ấy mới “chung tình” với trường ca đến thế

Với những thành công gắn liền cùng những đặc điểm nghệ thuật của ba

trường ca nêu trên, rõ ràng là chúng ta có thể nói tới một phong cách trường

ca Trần Anh Thái – một phong cách đã góp phần làm hồi sinh thể loại Luận

văn của chúng tôi sẽ hướng tới việc khai thác thế giới nghệ thuật đặc sắc của nhà thơ để làm nổi bật phong cách một cây bút trường ca hiện đại trong tiến trình phát triển chung của trường ca Việt Nam

Trước khi đi vào khám phá những biểu hiện đặc trưng cho phong cách trường ca của tác giả, chúng tôi muốn xác định một nội hàm ổn định cho khái niệm phong cách và quan niệm chung về phong cách trường ca

Trong số các thuật ngữ lý luận văn học, phong cách là khái niệm bị không ít nhà lý luận và phê bình văn học xa lánh và đôi khi rất ngần ngại khi

sử dụng Trong các ngôn ngữ Âu Mỹ, phong cách (tiếng Anh - style) có gốc

từ ngôn ngữ La tinh cố đại, có nghĩa là chiếc bút dùng để viết vào tấm giấy nến hoặc bảng sáp ong Theo thời gian, style dần dần biến nghĩa, trở thành từ

biểu tượng cho kiểu viết, nét chữ của người cầm bút, rồi trở thành từ mang nghĩa lối nói, kiểu nói trong nghệ thuật hùng biện hoặc văn phong trong tu từ

học (retorika) Ngôn ngữ học ra đời, lập tức các nhà ngôn ngữ sử dụng ngay

từ phong cách như một thuật ngữ hàng đầu, một khái niệm cơ bản Vì vậy có thời kỳ rất dài, nói tới phong cách, người ta chỉ xem đó là phong cách ngôn ngữ Xã hội phát triển, từ phong cách cũng được xã hội hóa, trở thành từ ngữ thông dụng trong nhiều lĩnh vực hoạt động của con người Người ta có thể nói tới phong cách sống, phong cách thể thao, phong cách kiến trúc, phong cách diễn xuất, thời trang Các nhà ngôn ngữ học gần như cố ý đẩy vấn đề phong cách lên thành một phạm trù ngữ văn (filologie) có tầm quan trọng đặc biệt Khoa nghiên cứu văn học hình thành và phát triển, kéo theo những cách hiểu khác nhau về phong cách cùng quan niệm về tầm quan trọng của nó Theo

thống kê của M.B Khrapchenco trong cuốn sách nổi tiếng – Cá tính sáng tạo

của nhà văn và sự phát triển văn học của ông, có đến gần 20 cách hiểu khác

nhau về phong cách Những định nghĩa về phong cách nhiều khi rất phóng túng, đa dạng, chúng “xòe ra như cái quạt”

Cho đến nay, có thể nhận diện được hai cách hiểu tương đối ổn định về phong cách: một - phong cách là tính cá thể hoặc tính độc đáo gắn liền với cá tính sáng tạo của nghệ sĩ; hai - phong cách là một hệ thống các phương tiện biểu đạt, là hình thức nghệ thuật được xem xét trong tính quy luật và nguyên tắc hài hòa Các nhà nghiên cứu lý luận và phê bình văn học Việt nam cũng

có những ý kiến riêng trong mỗi công trình nghiên cứu liên đới, như trong

Một số vấn đề thi pháp học hiện đại (Trần Đính Sử), Dẫn luận phong cách

(Nguyễn Thái Hòa), Nhà văn, tư tưởng và phong cách (Nguyễn Đăng Mạnh),

Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du (Phan Ngọc), Tác phẩm và chân dung

(Phan Cự Đệ)… Vận dụng phương pháp thao tác luận trong nghiên cứu

Truyện Kiều, giáo sư Phan Ngọc có một định nghĩa rất đáng chú ý: “phong

cách là một cấu trúc hữu cơ của tất cả các kiểu lựa chọn tiêu biểu, hình thành một cách lịch sử và chứa đựng một giá trị lịch sử, có thể cho phép ta nhận diện một thời đại, một thể loại hay một tác giả” Nhiều nhà lý luận đã thống nhất đề xuất một định nghĩa ít nhiều có tính hàn lâm như sau: “Phong cách là

một phạm trù thẩm mỹ, chỉ sự thống nhất tương đối ổn định của hệ thống hình tượng, của các phương tiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn, trong tác phẩm riêng lẻ, trong trào lưu văn học,…các dấu hiệu của phong cách dường như nổi lên trên bề mặt tác phẩm, như là một thể thống nhất hữu hình và hiển thị có thể tri giác được tất cả các yếu tố cơ bản của hình thức nghệ thuật” [16, tr207]

Như vậy có thể nói rằng, có bao nhiêu yếu tố thuộc về nội dung và hình thức của tác phẩm thì cũng có ngần ấy yếu tố chứa đựng (hay biểu hiện) phong cách của tác giả Phong cách không phải là những đặc điểm lẻ tẻ, biểu hiện một cách rời rạc, mà có tính thống nhất, bền vững Điều đó cũng có nghĩa là không phải nhà văn nào cũng được độc giả ghi nhận phong cách Phong cách gắn liền với chất lượng nghệ thuật, với tài năng nghệ sĩ Phong cách không phải là một hiện tượng ngẫu nhiên, tự phát, mà là kết quả của một quá trình tìm tòi, sáng tạo, lao động nghệ thuật nghiêm túc, thể hiện ý thức trách nhiệm của nhà văn trước nghề nghiệp, trước độc giả của mình Mang tính quá trình, phong cách có sự vận động, thậm chí có sự chuyển đổi cơ bản

về chất trong lịch trình sáng tạo của nhà văn Chúng ta đã chứng kiến sự biến đổi này ở Chế Lan Viên, Xuân Diệu và hàng loạt các nhà Thơ mới lãng mạn khác khi họ rời thủ đô, lên chiến khu, viết cho độc giả công nông binh kháng chiến

Đọc trường ca Trần Anh Thái, ta nhận ngay ra một phong cách riêng Anh xuất hiện đúng lúc độc giả thi ca đang dự cảm về một ngày cáo chung của thể trường ca Dường như trường ca chống Mỹ với âm hưởng sử thi hoành tráng của nó đến những năm cuối thế kỷ 20 đã thực hiện hết vai trò và

chức năng lịch sử của nó Đổ bóng xuống mặt trời xuất hiện, người đọc lập

tức nhận ra cái xu hướng trữ tình hóa trường ca đã thực sự vượt thoát lên, bước qua buổi giao thời Một cái tôi trữ tình lồ lộ trong trường ca của anh đã chứng minh một bản lĩnh nghệ thuật mới của thơ ca thời bình Không quay

lưng lại với phong cách trường ca của thời đại chống Mỹ mà chính anh là người trong cuộc, anh kế thừa nó, nhưng đã có sự bứt phá, sáng tạo cho mình một tiếng nói riêng, một thế giới nghệ thuật riêng

Từ thực tế ấy, chúng tôi cho rằng không thể nói về phong cách trường

ca Trần Anh Thái mà lại bỏ qua vấn đề quan niệm nghệ thuật của nhà thơ Cách nhìn của nhà thơ, quan niệm của nhà thơ về con người, về thời đại chính

là yếu tố tư tưởng thẩm mỹ quan trọng nhất, có ý nghĩa quyết định sự hình thành phong cách Đối với một nhà thơ luôn viết trong tâm thế “trên đường”, quan niệm nghệ thuật càng trở nên quan trọng, vì có vai trò như phần chìm của tảng băng trôi Với chức năng như một yếu tố thi pháp cơ bản, quan niệm nghệ thuật sẽ quyết định cảm hứng chủ đạo, giọng điệu, ngôn ngữ và hàng loạt các yếu tố hình thức khác, để hợp thành một phong cách Trần Anh Thái

Hai chương tiếp theo dưới đây chúng tôi thực hiện trong kỳ vọng tìm kiếm và định vị những biểu hiện đặc thù của phong cách trường ca ấy

CHƯƠNG 2: QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VÀ

CẢM HỨNG CHỦ ĐẠO

2.1 Quan niệm nghệ thuật

2.1.1 Nội hàm khái niệm

Trong vài chục năm gần đây, cùng với các khái niệm: Tiến trình văn

học, Phong cách nghệ thuật, Thời gian nghệ thuật, Không gian nghệ thuật,…Quan niệm nghệ thuật là khái niệm được giới nghiên cứu văn học rất

quan tâm Nó được coi là công cụ đắc lực cho việc khám phá thế giới nghệ thuật của nhà văn Bởi lẽ, để sáng tạo một tác phẩm văn học, nhà văn phải có quan niệm về thế giới ấy qua góc nhìn nghệ thuật như một điều kiện không thể thiếu Bằng việc tìm hiểu khái niệm quan niệm nghệ thuật trong giới

nghiên cứu văn học Xô Viết, GS Trần Đình Sử cho rằng: “Quan niệm nghệ

thuật là một phạm trù nghệ thuật học, nó gắn bó với quan niệm thế giới quan, triết học, xã hội học về con người và thế giới nói chung, nhưng tự bản thân nó

đã là một “ý thức hệ” đặc biệt gắn liền với miêu tả nghệ thuật” [47] Như

vậy, cái thúc đẩy sức sáng tạo nghệ thuật chính là quan niệm nghệ thuật về cuộc đời và con người thể hiện sự đồng nhất giữa hiện thực được phản ánh và năng lực cắt nghĩa, lý giải nghệ thuật của nhà văn Ứng với một quan niệm về cuộc đời, con người là một thế giới nghệ thuật tồn tại ngay trong khám phá của nhà văn Trên cơ sở quan niệm nghệ thuật đã hình thành trước trong tư duy, trong cảm xúc, các nhà văn, nhà thơ có thể lựa chọn và xây dựng hình tượng nghệ thuật phù hợp cho sáng tác của mình Và mỗi hình tượng như vậy trong các tác phẩm khác nhau của cùng một tác giả lại gặp nhau ở cùng một điểm dưới sự chỉ đạo của quan niệm nghệ thuật của tác giả

Khi bàn về đối tượng và sứ mệnh cao cả của văn chương, M.Gorki –

cây đại thụ của nền văn học Nga thế kỉ XX đã từng có câu nói nổi tiếng: “Văn

học là nhân học” Còn ở Việt Nam, nhà văn Nguyễn Minh Châu cũng đã từng

nhận xét: “Văn học và đời sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người” Đây thực sự là những quan niệm xác đáng và súc tích Đi đến tận cùng chân lí ẩn chứa trong câu nói trên ta thấy: Khi hướng tới đối tượng trung tâm của mình, văn chương không chỉ thể hiện đời sống, phẩm chất con người, không chỉ đặt ra và giải quyết những vấn đề nảy sinh trong quan hệ giữa con người với con người, giữa con người với tự nhiên mà quan trọng hơn là tìm hiểu, khám phá, phát hiện ra những bí ẩn nằm trong chiều sâu, những chiều kích khác nhau của con người Nhìn chung, tất cả những gì liên quan, thuộc

về con người đều nằm trong phạm vi biểu hiện của văn học Chính sự phong phú đó là cội nguồn cho quan niệm đa dạng về con người trong văn học Hơn nữa, xét về mặt sáng tác, người ta không thể không miêu tả con người, nếu như không biết, không cảm nhận và không có các phương tiện biểu hiện phù hợp, nhất định Điều đó đã làm nên chiều sâu cũng như tính độc đáo cho hình tượng con người trong văn học Có thể nói, “quan niệm nghệ thuật về con người là sự lí giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đã hóa thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp hình thức thể hiện con người trong văn học, tạo

nên giá trị nghệ thuật và thẩm mĩ cho các hình tượng nghệ thuật đó” [47]

Quan niệm nghệ thuật về con người hướng chúng ta khám phá cách cảm thụ và biểu hiện chủ quan sáng tạo của chủ thể, ngay cả khi miêu tả con người giống hay không giống so với đối tượng

2.1.2 Ý nghĩa và vai trò của quan niệm nghệ thuật trong thực tế sáng tác

Quan niệm nghệ thuật về con người là hình thức đặc thù, là nguyên tắc cảm thấy, hiểu và miêu tả con người trong văn học Cội nguồn của các

nguyên tắc trên chính là thực tế lịch sử Marx trong tác phẩm Hệ tư tưởng

Đức đã chỉ ra ở mỗi một thời đại lại xuất hiện quan niệm nghệ thuật về con

người không giống nhau bởi khi “con người nguyên thủy chưa chinh phục

được tự nhiên thì họ tưởng tượng ra các thần, nhưng khi đã sáng tạo được thuốc súng, máy in thì họ sẽ không tưởng tượng về các thần…” và “Trong tất

cả các hình thái xã hội có trước chủ nghĩa tư bản các đặc điểm đẳng cấp và tầng lớp được từng cá nhân riêng lẻ thời đó cảm nhận như là cá tính không thể tách rời của họ” Hơn nữa, “Trong các xã hội có sự thống trị của tư hữu ruộng đất, thì các quan hệ tự nhiên chiếm ưu thế Nơi nào tư bản thống trị thì các yếu tố được tạo thành bằng phương thức xã hội và lịch sử chiếm ưu thế” Từ đây ta có thể khẳng định, quan niệm nghệ thuật về con người là một sản phẩm của lịch sử

Mặt khác, dù quan niệm nghệ thuật trong mỗi một giai đoạn, thời kì khác nhau, thể hiện tính đa dạng thì nó vẫn mang dấu ấn của quan niệm thời

kì ấy Do đó, không thể phủ nhận quan niệm nghệ thuật về con người cũng là sản phẩm của văn hóa, tư tưởng Chẳng hạn, vào thời trung đại ở phương Tây, người ta xem con người là sản phẩm sáng tạo của Chúa Trời Nhưng từ thời Phục Hưng đến Khai Sáng thì con người được xem là sản phẩm của tự nhiên Bước sang thế kỷ XIX, con người lại được xem là sản phẩm vừa của tự nhiên, vừa của xã hội Và vào thế kỉ XX, quan niệm con người hoàn toàn do hoàn cảnh quy định được nhìn lại, tính chủ thể của nó được đề cao

Quan niệm về con người chính là sự khám phá về con người Nó phản ánh cấu trúc của nhân cách con người và các hình thức phức tạp tương ứng trong quan hệ con người đối với thế giới

Đặc biệt, để góp phần cho đời sống văn học thêm phong phú, quan niệm nghệ thuật về con người còn mang dấu ấn sáng tạo của cá tính nghệ sĩ Điều này đã được minh chứng qua các chặng đường phát triển của văn học Chẳng hạn, cùng đến và thành công với thể loại trường ca, tuy sớm muộn khác nhau nhưng những đóng góp và quan niệm nghệ thuật về con người của Trần Anh Thái có sự khác biệt so với các cây bút đàn anh như: Nguyễn Khoa

Điềm, Thanh Thảo, Hữu Thỉnh,…Điều đó đã góp phần mang lại dấu ấn riêng, không dễ trộn lẫn trong sáng tác của tác giả

Trong các thể loại văn học khác nhau, do chức năng và hệ thống phương tiện biểu hiện khác nhau, quan niệm nghệ thuật về con người cũng có

sự khác biệt

Xã hội không ngừng vận động và phát triển, vì thế đã làm nảy sinh những con người mới Đồng thời, nó cũng khiến cho cách giải thích, cảm nhận và miêu tả con người có sự thay đổi Một hệ quả tất yếu kéo theo đó là

đời sống văn học cũng đổi mới căn bản Cho nên trong cuốn Thơ của tôi, tình

yêu của tôi, J.Becher đã viết “một nền nghệ thuật mới bao giờ cũng ra đời với

con người mới” Điều đó cũng có nghĩa là: quan niệm nghệ thuật về con người hình thành và vận động như một tư tưởng thẩm mỹ tất yếu, gắn liền với

sự vận động biến đổi của đời sống xã hội và đời sống văn học nghệ thuật tố vận động của nghệ thuật Cùng chung một đề tài, một đối tượng phản ánh, nhưng hình tượng nghệ thuật trong mỗi tác phẩm sẽ khác nhau nhiều bởi sự khác biệt trong quan niệm, cách nhìn của mỗi nhà văn về con người, cuộc sống Vẫn là con người đã biết, nhưng hôm qua được nhìn ở một góc độ, hôm nay nhìn sang góc độ mới cũng tạo thành sáng tác văn học mới Quan niệm nghệ thuật về con người không phải bất cứ cách cắt nghĩa, lý giải nào về con người, mà là cách cắt nghĩa có tính phổ quát, tột cùng mang ý vị triết học, thể hiện cái giới hạn tối đa trong việc miêu tả con người

Quan niệm nghệ thuật về con người luôn hướng vào con người trong mọi chiều sâu của nó, cho nên đây là tiêu chuẩn quan trọng nhất để đánh giá giá trị nhân văn vốn có của văn học Người nghệ sĩ chân chính là người suy nghĩ về con người, cho con người, nêu ra những tư tưởng mới để hiểu về con người, do đó càng khám phá nhiều quan niệm nghệ thuật về con người thì càng đi sâu vào thực chất sáng tạo, càng đánh giá đúng thành tựu của họ

Có thể nói, với những ý nghĩa nêu trên, quan niệm nghệ thuật về con người xét trong toàn bộ là quan niệm sáng tạo, có đổi mới và không thể lặp lại Chính cách nhìn nhận của nhà văn về cuộc sống, con người đã quyết định quan điểm thẩm mỹ, đặc biệt là quan niệm sáng tác của nhà văn

Trước khi đi vào khám phá những biểu hiện cụ thể của quan niệm nghệ thuật của Trần Anh Thái, chúng tôi muốn điểm qua đôi nét về quan niệm sáng tác của nhà thơ

2.1.3 Quan niệm sáng tác trường ca Trần Anh Thái

Mỗi một nhà văn, nhà thơ khi cầm bút sáng tác đều có quan niệm về nghệ thuật và cuộc đời của riêng mình Chính điều này đã chi phối quá trình thai nghén tác phẩm, phong cách nghệ thuật của tác giả ấy Đồng thời, nó cũng giúp độc giả xác định được mức độ chiếm lĩnh con người của hình tượng văn học và sự đóng góp tích cực của hiện tượng văn học đó vào lịch sử văn học cũng như vào sự phát triển nhân cách con người

Trên hành trình cách tân mạnh mẽ của văn học dân tộc, vào thập niên

90 của thế kỉ XX, thi đàn Việt Nam chứng kiến sự xuất hiện độc đáo chưa từng có của một cây bút trường ca - Trần Anh Thái Là một cây bút có ý thức

và trách nhiệm trong sáng tạo nghệ thuật, Trần Anh Thái luôn thể hiện niềm day dứt khôn nguôi của người nghệ sĩ trong niềm say mê, khát khao chinh phục cái đẹp với ý thức tận hiến lớn lao cho cuộc đời và nghệ thuật Vì lẽ đó, quan niệm nghệ thuật của nhà thơ luôn được thể hiện nhất quán trong suốt hành trình cầm bút và gắn bó với nghề Đặc biệt chiều sâu suy tư, nhận thức thường được thể hiện một cách kín đáo nhưng không kém phần sâu sắc trong

ba tập trường ca và những lời phát biểu trên báo, tạp chí hay ở các buổi tọa đàm Có thể nói, như một chỉ đỏ xuyên suốt trong các sáng tác trường ca, Trần Anh Thái đã có những quan niệm sáng tác tiêu biểu sau đây:

2.1.3.1 “Thơ là trên đường”

Trước khi định cư ở mảnh đất trường ca, Trần Anh Thái đã trải qua chặng đường khoảng 10 năm trăn trở tìm một lối đi và khẳng định cá tính sáng tạo Với hơn 60 bài thơ ngắn, nhà thơ đã mong muốn thực hiện được

khát vọng một thuở của mình làm cho “cánh cửa thơ được mở ra từ nhiều đôi

mắt nhìn về nhiều phía với tâm thức trồi dậy, bắt đầu cho một khởi đầu của khởi đầu vào một giai đoạn chuyển tiếp” [60] Tuy là giai đoạn mang tính thử

nghiệm nhưng Trần Anh Thái đã mạnh dạn đứng vào hàng ngũ của những

người “dám đập vỡ những khối hình thơ ca khuôn cũ: “Ta chôn cất thu vàng

trong giấc cũ” [60], “quẫy đạp, vỡ vỏ”: “Ta nhập cùng gió mới qua sông”

[60] để “trên đường” “đi tìm một khối hình thơ ca mới”:“Ta lay gọi mặt trời

chưa thức giấc” [60], và cuối cùng “sẽ ngự trên đỉnh đồi chớm sáng” [60]

Lúc ấy, cánh cửa thơ đã thực sự mở ra, hé lộ những dấu hiệu đầu tiên của thể loại trường ca - đánh dấu bước “khởi đầu” cho giai đoạn kế tiếp trong sự nghiệp cầm bút của tác giả Dường như từ đây, con đường sáng tạo thơ ca của Trần Anh Thái mới thực sự bắt đầu

Đến với trường ca, hành trang của người nghệ sĩ là khát vọng kiếm tìm một con đường, một lối đi riêng, với sáng tạo không ngừng cho trường ca

và khai mở một cách hiểu, cách tư duy mới cho thể loại Đó còn là sự hăm hở, cuồng nhiệt, mê say với cuộc sống, với tình yêu và với con người Hành trang

ấy còn đong đầy những kí ức thấm thía, xót xa mà chất chồng bao yêu thương

về “tuổi ấu thơ nhàu bụi trần gian”, về cuộc đời lính trận với “ba lô sập

mắt”, “máu ròng ròng sẫm mặt trời trưa” và quê hương xứ sở với “gió đồng quê thổi lật lá sen chùa” Chính nó là yếu tố cần và đủ hình thành một cây bút

trường ca với các tố chất ưu trội: trường vốn, trường cảm xúc và trường suy nghĩ

Tất cả thế giới nghệ thuật trường ca Trần Anh Thái đều được bắt

nguồn từ quan niệm sáng tác của riêng nhà thơ: “Thơ, theo tôi là một khái

niệm không thể định nghĩa được Khi chúng ta đang loay hoay tìm cho thơ