Đề tài chiến tranh trong trường ca trần anh thái

Có thể kể đến công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Hậu đã được xuất bản thành sách, 2013 - Trường ca Việt Nam hiện đại từ góc nhìn thể loại, Trường ca, vấn đề thể loại Mã Giang L

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Hà Nội – 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LỜI CẢM ƠN

Em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến tất cả các thầy cô đã giảng dạy, giúp đỡ

và tạo điều kiện cho em trong suốt thời gian vừa qua Đặc biệt, em xin gửi lời cám ơn đến PGS TS Hà Văn Đức – người thầy đã tận tình hướng dẫn để em có thể hoàn thiện luận văn Tôi xin gửi lời cám ơn đến nhà thơ Trần Anh Thái, người đã cung cấp cho tôi những tài liệu hữu ích phục vụ cho quá trình nghiên cứu Cuối cùng là lời cảm

ơn dành đến gia đình, người thân và bạn bè đã cùng đồng hành, ủng hộ

Tác giả luận văn

Vũ Mai Liên

1

MỤC LỤC

A.PHẦN MỞ ĐẦU 4

1.Lí do chọn đề tài 4

2.Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5

3.Đối tượng, mục đích và phạm vi nghiên cứu 8

4.Phương pháp nghiên cứu 8

5.Cấu trúc luận văn 9

B.PHẦN NỘI DUNG 10

CHƯƠNG 1: THỂ LOẠI TRƯỜNG CA VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA TRẦN ANH THÁI 10

1.1.Khái niệm trường ca và sự phát triển của trường ca Việt Nam hiện đại 10

1.1.1.Khái niệm trường ca 10

1.1.2.Sự phát triển của trường ca Việt Nam hiện đại 11

1.2.Đề tài chiến tranh trong trường ca Việt Nam hiện đại 17

1.2.1.Nội dung của trường ca Việt Nam hiện đại 17

1.2.2.Cảm hứng về chiến tranh trong trường ca Việt Nam hiện đại 21

1.3.Hành trình sáng tác của Trần Anh Thái 24

1.3.1.Quan điểm của Trần Anh Thái về trường ca 24

1.3.2.Hành trình sáng tác 27

Tiểu kết chương 1 28

CHƯƠNG 2: CHIẾN TRANH TRONG TRƯỜNG CA TRẦN ANH THÁI NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG 30

2.1.Hình ảnh quê hương, đất nước trước chiến tranh 30

2.2.Hiện thực chiến tranh tàn khốc 34

2.2.1.Cuộc sống trong chiến tranh gian khổ 35

2.2.1.1.Cuộc sống của người lính nơi chiến trường 35

2.2.1.2.Cuộc sống của những người ở hậu phương 47

2

2.2.2.Sự hi sinh, mất mát sau chiến tranh 52

2.3.Số phận con người trong và sau chiến tranh 56

2.3.1 Số phận người lính 56

2.3.2 Thân phận người phụ nữ 60

2.4.Cái nhìn về chiến tranh sau chiến tranh 66

Tiểu kết chương 2 68

CHƯƠNG 3: PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN CHIẾN TRANH TRONG

TRƯỜNG CA TRẦN ANH THÁI 71

3.1.Kết cấu đa dạng 71

3.1.1.Kết cấu theo trình tự thời gian 72

3.1.2.Kết cấu theo mạch trữ tình – triết luận 74

3.2.Một số biểu tượng nổi bật 77

3.2.1.Con đường 79

3.2.2.Máu 82

3.2.3.Lửa 83

3.3.Sự kết hợp nhiều thể thơ 84

3.3.1.Thơ truyền thống và sự nới lỏng cấu trúc các thể thơ truyền thống 85

3.3.2.Thơ tự do 86

3.3.3.Thơ văn xuôi 87

3.3.4.Sự kết hợp giữa đối thoại và độc thoại nội tâm 89

3.4.Ngôn ngữ và giọng điệu 92

3.4.1.Ngôn ngữ phong phú, được sử dụng linh hoạt 92

3.4.1.1.Hệ thống ngôn ngữ phong phú, giàu sắc thái biểu cảm 92

3.4.1.2.Cách sử dụng ngôn từ linh hoạt 93

3.4.2.Giọng điệu đa thanh 98

3.4.2.1.Giọng điệu trầm lắng, xót thương 99

3.4.2.2.Giọng điệu suy tư, triết lý 100

3

3.4.2.3.Giọng điệu khẳng định, ngợi ca 102

Tiểu kết chương 3 103

C.PHẦN KẾT LUẬN 105

TÀI LIỆU THAM KHẢO 107

ông đã “trình làng” 3 trường ca: Đổ bóng xuống mặt trời (1999), Trên đường (2004)

và Ngày đang mở sáng (2007) Do vậy, nghiên cứu về trường ca Trần Anh Thái vẫn

đang là một nhiệm vụ cần thiết và khá thú vị được đặt ra trong giới nghiên cứu cũng như trong những công trình nghiên cứu của sinh viên hay học viên

Ở phương diện khác, một đất nước đã trải qua bao cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại luôn là đề tài “nóng hổi” trong văn chương Ta đã thấy một dàn đồng ca chống

5

Mỹ với những tác phẩm mang đậm âm hưởng sử thi và ngợi ca những cuộc kháng chiến oanh liệt đó Đến trường ca Trần Anh Thái, đề tài chiến tranh lại trở lại nhưng được đề cập đan xen với những suy tư, trăn trở về nhiều vấn đề của cuộc sống hiện tại – sau chiến tranh Đặc biệt, tác giả có cái nhìn về chiến tranh khác với cách nhìn của những người viết trường ca thời kì trước cũng như những người cùng thế hệ: cái nhìn không biên giới, không phe phái địch – ta, cái nhìn hướng về số phận của con người Với chúng tôi, tính đến thời điểm làm việc về đề tài này, trường ca là một đối tượng còn mới mẻ, xa lạ và “khó nhằn”, trước giờ chưa có sự quan tâm xác đáng đến thể loại này Bởi vậy nhân đây, chúng tôi sẽ có cơ hội làm việc nhiều hơn với trường ca; từ đó hiểu hơn và phá bỏ rào cản tâm lí về thể loại văn học này

Bởi tất cả những lí do trên, chúng tôi quyết định lựa chọn Đề tài chiến tranh trong trường ca Trần Anh Thái làm đề tài luận văn của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Cho đến nay, những công trình nghiên cứu về trường ca đến nay chủ yếu là các bài đăng trên các tạp chí Mỗi bài tập trung làm sáng rõ một phương diện, khía cạnh về trường ca Có thể kể đến công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Hậu

đã được xuất bản thành sách, 2013 - Trường ca Việt Nam hiện đại từ góc nhìn thể loại, Trường ca, vấn đề thể loại (Mã Giang Lân – tạp chí văn hóa 1982); Yếu tố tự

sự trong trường ca trữ tình hiện đại (Diêu Lan Phương – tạp chí văn học); Khái niệm về trường ca (Từ Sơn – Tạp chí văn nghệ quân đội); Trường ca – cảm hứng, bản lĩnh và sức vóc của người viết (Nguyễn Trọng Tạo – Tạp chí văn học); Trường ca (Phạm Huy Thông – Tạp chí văn học); Đi về cội nguồn một trường ca (Huy Thông – Báo văn nghệ); Về thể loại trường ca và tính chất của nó (Trần

Ngọc Vương – Tạp chí văn nghệ quân đội)…

Trong nhà trường, đề tài nghiên cứu về trường ca dần được chú ý và khai thác nhiều hơn Các tác giả chủ yếu dựa trên những bài viết lý thuyết ít ỏi về trường ca để khám phá tập trung nhưng toàn diện trường ca của một hoặc một nhóm tác giả Trong

luận án Đặc điểm trường ca Thu Bồn, Thanh Thảo, Nguyễn Khoa Điềm (2008), tác

giả Mai Bá Ấn đã khảo sát và chỉ ra đặc điểm trường ca của nhóm ba tác giả trên ở cả

6

phương diện đề tài, cảm hứng và nghệ thuật biểu hiện Diêu Lan Phương, trong luận

án tiến sĩ Thể loại trường ca trong văn học Việt Nam hiện đại tập trung nghiên cứu

tiến trình phát triển và những đặc điểm của trường ca trong văn học hiện đại Việt Nam Bởi tính khái quát trong đối tượng nghiên cứu, luận án này cung cấp một tư liệu quý cho người đi sau khi tiếp cận thể loại trường ca, đặc biệt trường ca trong văn học hiện đại Ngoài ra, còn nhiều luận văn, luận án khác nghiên cứu về trường ca của nhiều tác giả khác như trường ca Hữu Thỉnh, trường ca Lê Thị Mây, …

Trần Anh Thái được xếp vào lớp những nhà thơ mới viết trường ca nhưng lại có những sáng tác gây được tiếng vang Đến nay, đã có khá nhiều bài viết đăng trên tạp chí và các công trình nghiên cứu trong nhà trường đề cập đến trường ca của ông.Nội dung các bài nghiên cứu, phê bình phong phú: phong cách, giọng điệu, ngôn từ, hình tượng …trong trường ca Trần Anh Thái Đến nay, đã có hai buổi tọa đàm về trường

ca Trần Anh Thái được tổ chức Một là cuộc hội thảo thơ mang tên: Nhà thơ Trần Anh Thái với thể loại trường ca do Trường Đại học Văn hóa Hà Nội tổ chức, với sự

tham gia của nhiều nhiều nghiên cứu, phê bình tiêu biểu như GS Trần Đình Sử, PGS.TS Nguyễn Văn Long, PGS.TS Lý Hoài Thu, GS Trần Ngọc Vương, TS Chu Văn Sơn,… cùng đông đảo các nhà thơ, nhà văn nổi tiếng trong cả nước Trong buổi tọa đàm này, hầu hết các bản tham luận đều có những đánh giá, phê bình xác đáng đối với trường ca Trần Anh Thái và khẳng định sự thành công của cây bút mới “nổi” này Buổi thứ hai được tổ chức vào ngày 4 tháng 6 năm 2009, tại Viện Văn học Việt

Nam, mang tên “Trường ca Trần Anh Thái” Trong đó có sự tham gia của nhiều nhà

phê bình, nghiên cứu có tiếng đến từ các trường đại học như PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp, PGS.TS Lý Hoài Thu, PGS.TS Lưu Khánh Thơ, PGS.TS Ngô Văn Giá, … Mỗi người nghiên cứu và đánh giá trường ca Trần Anh Thái từ một phương diện, khía cạnh khác nhau Tuy nhiên, hầu hết đều có những ngợi ca đối với nhà thơ này Những buổi tọa đàm này rất quan trọng trong việc đưa trường ca Trần Anh Thái đến với bạn đọc và khẳng định tài năng mới nở rộ của nhà thơ quân đội này

Ngoài ra rất nhiều bài báo, phê bình xuất hiện trên các Tạp chí văn nghệ Quân đội, báo Văn nghệ, Tạp chí Văn học, Tạp chí Nghiên cứu Văn học của Viện văn

7

học… đề cập đến trường ca Trần Anh Thái PGS.TS Ngô Văn Giá nhận xét: Tôi đã

đọc, đã nung nấu nhiều mô hình trường ca, từ Bài ca chim Chơ Rao của Thu Bồn

cho đến nay, qua nhiều trường ca thì thấy rằng, Trần Anh Thái đã có những đóng góp rất lớn về nội dung, tư tưởng, thi pháp…Trần Anh Thái đã có hướng mở cho trường ca[35, tr265].Nhận xét về phương diện cấu trúc và ngôn ngữ trong trường ca Trần Anh Thái, PGS.TS Lưu Khánh Thơ viết: Trần Anh Thái đã cách tân trường ca

của mình Anh vừa trung thành với truyền thống, vừa phá cách Ở Đổ bóng xuống mặt trời, cấu trúc theo cốt truyện, có chủ đề Trường ca Ngày đang mở sáng đi theo

mạch cảm xúc Cả ba trường ca của Trần Anh Thái đều sử dụng các biểu tượng nghệ thuật Lượng những câu thơ hay rất nhiều, không chỉ về chiến tranh, mà về nhân thế,

về lẽ sống, Trần Anh Thái có cách tân về thi pháp [35, tr266-267] PGS.TS Lý Hoài Thu cũng có những nhận xétmang tính bao quát về trường ca Trần Anh Thái: Trần Anh Thái làm mới mình, mới thể loại Cấu trúc thơ Trần Anh Thái lỏng, nhưng có sức hút mạnh …những đoạn có âm hưởng chiến trận, Trần Anh Thái đã thành công lớn[35, tr271] Đồng thời nhà nghiên cứu thẳng thắn chỉ ra điểm mạnh cũng là điểm yếu trong trường ca Trần Anh Thái: tâm trạng quá nhiều day dứt, âu lo khiến sự liền mạch bị loãng ra[35, tr271]

Như vậy, nhìn trên tổng thể, các cuộc tọa đàm, các bài báo, hầu hết đều có những ý kiến ngợi ca và khẳng định sự sáng tạo trong trường ca Trần Anh Thái cũng như khả năng sáng tác ở nhà thơ miền biển này Trên cơ sở những bài nghiên cứu, tham luận này, đã có một số luận văn trong các trường đại học nghiên cứu về trường

ca Trần Anh Thái Có thể kể đến Trường ca Trần Anh Thái nhìn từ góc độ thể loại của Nguyễn Thị Thanh Thủy,Phong cách trường ca Trần Anh Thái củaBùi Thị Thủy, Làng trong trường ca Trần Anh Thái từ góc nhìn văn hóa của Nguyễn Thị

Thuấn Mỗi công trình đều cố gắng chỉ ra những nét đặc trưng trong trường ca Trần Anh Thái từ phương diện phong cách, ngôn ngữ, giọng điệu đến văn hóa

Từ các công trình nghiên cứu trên, đã có những nhận định, đánh giá ban đầu trên nhiều phương diện về trường ca Trần Anh Thái Tuy nhiên, những nhận định

mới dừng lại ở mức độ khái quát trên ba trường ca đầu: Đổ bóng xuống mặt trời,

8

Trên đường và Ngày đang mở sáng, trường ca sau này – Mỗi loài hoa một mặt trời

chưa được đề cập đến nhiều, cũng chưa có công trình nào đi vào nghiên cứu sâu về nội dung biểu hiện chiến tranh trong trường ca Trần Anh Thái Vì vậy, những công trình đi trước vừa là cơ sở lí thuyết vừa là những gợi mở để chúng tôi lựa chọn và

triển khai đề tài: Đề tài chiến tranh trong trường ca Trần Anh Thái

3 Đối tượng, mục đích và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng: Luận văn được tiến hành với đối tượng nghiên cứu chủ yếu là đề tài chiến tranh trong trường ca Trần Anh Thái

- Mục đích: Trong 04 trường ca đã ra mắt, đề tài chiến tranh được đề cập đến trong ba trường ca, do vậy, chúng tôi có mong muốn nghiên cứu để chỉ ra những đặc điểm về phương diện nội dung cũng như nghệ thuật biểu hiện chiến tranh trong trường ca Trần Anh Thái Bên cạnh đó, để chỉ ra những điểm độc đáo trong trường

ca viết về đề tài chiến tranh của Trần Anh Thái, chúng tôi có ý đặt các tác phẩm trong mối tương quan so sánh với một số trường ca tiêu biểu thời kì trước

- Phạm vi: Đến nay, Trần Anh Thái đã cho ra mắt bạn đọc 04 trường ca, tuy nhiên, tùy thuộc vào đối tượng nghiên cứu của đề tài, chúng tôi chỉ đi vào khảo sát

03 trường ca coi chiến tranh như đề tài chính: Đổ bóng xuống mặt trời, Ngày đang

mở sáng, Mỗi loài hoa một mặt trời

4 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu về đề tài chiến tranh trong trường ca Trần Anh Thái, chúng tôi tiến hành kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp loại hình: áp dụng trong việc tiếp cận đối tượng theo đặc điểm thể loại trường ca

- Phương pháp tiếp cận thi pháp học: dùng trong việc lí giải, phân tích tác phẩm ở phương diện nghệ thuật

- Phương pháp so sánh: dùng trong việc liên hệ, so sánh đối tượng nghiên cứu với các đối tượng khác (trường ca của một số tác giả khác hoặc các sáng tác khác của chính Trần Anh Thái…) để soi chiếu và làm nổi bật các đặc điểm của đối tượng đó

-

9

5 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu và phần Kết luận, luận văn được triển khai thành 3 chương: Chương 1: Thể loại trường ca và hành trình sáng tác của Trần Anh Thái

Chương 2: Chiến tranh trong trường ca Trần Anh Thái nhìn từ phương diện nội dung Chương 3: Phương thức biểu hiện chiến tranh trong trường ca Trần Anh Thái

10

B PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: THỂ LOẠI TRƯỜNG CA VÀ HÀNH TRÌNHSÁNG TÁC CỦA

TRẦN ANH THÁI

1.1 Khái niệm trường ca và sự phát triển của trường ca Việt Nam hiện đại

1.1.1 Khái niệm trường ca

Thiết nghĩ, trong mọi công trình, đều cần phải có sự lí giải rõ ràng nội hàm khái niệm đối tượng đang được đề cập đến Về khái niệm trường ca, đến nay vẫn tồn tại dưới nhiều luồng ý kiến khác nhau, chưa có một sự thống nhất rõ ràng

Trong cuốn Thuật ngữ lí luận văn học (của trường Đại học Sư phạm Vinh - 1974) có viết: Thuật ngữ trường ca xuất hiện như là để dịch một danh từ nước

ngoài Danh từ Poema trong tiếng Nga chỉ một thể loại văn học dân gian Nga truyền thống với đặc trưng là tác phẩm thơ thể hiện một nội dung lớn có ý nghĩa trọng đại đối với dân tộc Nhiều khi trường ca được dùng một cách rộng rãi để chỉ một tác phẩm thơ dài hơi không nhất thiết phải có nội dung lớn Trong trường hợp này, trường ca chỉ có ý nghĩa là bài ca, bài thơ dài [28, tr14]

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học, do Lê Bá Hán, Trần Đình Sử và Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên, NXB Giáo dục, 2009: trường ca là tác phẩm thơ

có dung lượng lớn, thường có cốt truyện tự sự hoặc trữ tình Trường ca (poème) cũng được dùng để gọi các tác phẩm sử thi (épopée) thời cổ và thời Trung đại, khuyết danh hoặc có tác giả Diêu Lan Phương – trong luận án - đã đưa ra khái niệm trường ca và thống nhất sử dụng với nghĩa: trường ca là những tác phẩm được viết bằng văn vần, có kết cấu chặt chẽ, có nội dung cảm hứng lớn thường là những chiêm nghiệm gắn với các sự kiện thuộc về cái chung, của quê hương, đất nước, dân tộc, con người

Nhìn trên tổng thể, các ý kiến dù không đồng nhất vẫnhướng đến những điểm chung: Về mặt hình thức, trường ca có quy mô, dung lượng lớn; về nội dung, trường

ca thường đề cập đến những vấn đề mang tính lịch sử của cộng đồng, thời đại

mình, chúng tôi mạnh dạn thống nhất sử dụng khái niệm trường ca với cách hiểu như trên

1.1.2 Sự phát triển của trường ca Việt Nam hiện đại

Hoàn cảnh ra đời của trường ca nói chung

Balzac từng nói “nhà văn phải là người thư kí trung thành của thời đại”, nhà phê bình Trương Tửu cũng đồng quan điểm khi cho rằng xã hội nào thì sinh ra nhà văn nấy Thời đại, giáo dục gia đình và tình hình xã hội luôn tạp những ảnh hưởng đến nhân cách nhà văn và tác phẩm văn học Giữa xã hội và văn học có mối quan hệ tác động qua lại Văn học là tấm gương phản ánh một cách chân thực, khách quan thời đại mà nó được sinh ra Chứng cứ là qua văn chương, ta có thể thu nhận được những hiểu biết, tri thức về một thời đại đã qua Đơn cử nền văn học dân gian Việt Nam ta: đó không chỉ là kho tàng tri thức mà dân gian đúc kết lại là lưu truyền cho muôn đời sau mà còn là sự phản ánh đời sống lao động cũng như tâm hồn phong phú của cha ông Mặt khác, chính thời đại, xã hội đã sinh ra văn học như một công cụ, phương tiện để ghi lại sự vận động và diễn tiến của nó Sự đa dạng trong nhu cầu phản ánh dẫn đến sự phong phú trong hệ thống thể loại văn học Mỗi nhu cầu phản ánh khác lại đòi hòi sinh ra một thể loại văn học phù hợp: ca dao, tục ngữ, thành ngữđể ghi lại những kinh nghiệm trong lao động, sản xuất của nhân dân, phản ánh đời sống sinh hoạt của một đất nước lớn lên từ nền nông nghiệp lúa nước; truyền thuyết với những chi tiết hư cấu, tưởng tượng dựa trên sự thật lịch sửthể hiện cách nhìn nhận, đánh giá của nhân dân trước những nhân vật, sự kiện lịch sử; khúc ngâm

như Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm để nói thay tâm sự, nỗi lòng của những

người phụ nữ trong xã hội phong kiến nhiều bất công – một điều chưa từng có trong

12

văn học giai đoạn trước, đã đánh dấu một giai đoạn phát triển trong văn học với sự xuất hiện của chủ nghĩa nhân đạo; phong trào Thơ mới với những cách tân táo bạo và toàn diện (cả về nội dung và nghệ thuật) đã thể hiện sự bứt phá của cái “tôi” cá nhân khi tách ra khỏi cái “ta” chung và làm nên một giai đoạn rực rỡ, tươi sáng cho nền văn học dân tộc, một mốc son cho sự chuyển đổi ngoạn mục từ thơ cũ sang thơ mới Tất cả đều ra đời trong những hoàn cụ thể và có tính riêng biệt, đặc trưng

Như vậy, mỗi thể loại văn học khi ra đời đã được trao một sứ mệnh, một chức năng cụ thể, riêng biệt trong nhiệm vụ chung là phản ánh đời sống xã hội, đồng thời được “người” sinh ra nó tạo cho những đặc điểm về hình thức và nội dung phù hợp với chức năng phản ánh Sự ra đời của trường ca không nằm ngoài quy luật trên: gắn bó với một hoàn cảnh xã hội đặc thù – hoàn cảnh xảy ra cuộc chiến tranh giữa các dân tộc Tuy nhiên, theo Hegel, không phải cuộc chiến tranh nào cũng có thể là một môi trường đủ những tính chất để trường ca ra đời, đó phải là những cuộc chiến

tranh mang tính sử thi, tức “những cuộc chiến tranh giữa hai dân tộc xa lạ đối với nhau” [28, tr.23] Hegel chỉ rõ tiến trình của trường ca: ban đầu khởi thủy từ những bài thơ “đề trên mộ, thơ cách ngôn” và “trường ca về vũ trụ và thần linh” [28, tr.21]; sau tiến triển thành những trường ca sử thi ra đời vào thời điểm xảy ra “xung đột trạng thái chiến tranh” giữa hai dân tộc, “nhân danh một đòi hỏi có tính toàn nhân loại và có tính lịch sử mà một dân tộc đưa ra với dân tộc khác” [28, tr 23],

“gắn liền với cái toàn thể của thời đại và của đời sống dân tộc”, “vẽ lên các sự kiện

và các biến cố cụ thể” [28, tr 21]; cuối cùng “trường ca chân chính – chủ yếu ra đời vào thời kì trung gian trong đó một dân tộc thoát khỏi tình trạng mê muội của

nó và cảm thấy tinh thần của nó thức tỉnh bắt đầu tạo nên một thế giới dành riêng cho nó và nó cảm thấy sống ở đó là thoải mái” [28, tr 21]

Tựu chung, trường ca ra đời trong bối cảnh xã hội xảy ra những cuộc chiến tranh Nó được đòi hỏi phản ánh những vấn đề mang tính rộng lớn, thuộc về thời đại,

về cộng đồng, do đó phải có đặc điểm phù hợp về mặt dung lượng, vừa đảm bảo tính

tự sự, vừa đảm bảo tính trữ tình Vậy trường ca Việt Nam có ra đời dựa trên những bối cảnh xã hội, những đòi hỏi về hình thức và nội dung như vậy không?

13

Sự ra đời của trường ca Việt Nam

Cùng nằm trong quy luật trên, trường ca Việt Nam đã ra đời trong hoàn cảnh đất nước xảy ra chiến tranh liên miên, nó gắn liền và phản ánh hiện thực lịch sử đó Trong toàn bộ tiến trình lịch sử dân tộc, hai phần ba thời gian đất nước chìm trong các cuộc chiến tranh vệ quốc, từ cuộc chiến đánh đuổi giặc Ân thời vua Hùng (gắn

với truyền thuyết Thánh Gióng), quân Tần thời Thục Phán An Dương Vương đến

khoảng thời gian nghìn năm Bắc thuộc (bắt đầu từ khi An Dương Vương làm mất nước vào tay Triệu Đà) và sau này là kháng chiến chống đế quốc, thực dân Trong suốt những cuộc chiến đó, dù lớn nhỏ, nhân dân ta luôn đồng sức, đồng lòng hướng tới mục đích cao nhất: tiến hành đấu tranh, giành độc lập dân tộc Để thắng lợi, biết bao thế hệ đã phải đánh đổi bằng mồ hôi, xương máu và nước mắt Bao nhiêu con người, có người được biết mặt đặt tên, trái lại có người sống vô danh, chết cũng vô danh đã cùng nhau làm nên đất nước này Họ đã ngã xuống, quyết tử cho Tổ Quốc quyết sinh, và vì đó họ đã làm nên một trang sử hào hùng, chói lọi – trang sử của một dân tộc anh hùng Văn học – với vai trò là người thư kí trung thành – nhất định phải lưu dấu lại những trang sử hào hùng ấy, những người con đã anh dũng hi sinh

và cả những người còn sống Do đó, chủ nghĩa yêu nước là một chủ đề xuyên suốt

và là truyền thống lớn trong văn học Việt Nam, từ những truyền thuyết như Thánh Gióng hay sử thi Đăm Săn, Xinh Nhã của các dân tộc Tây Nguyênđến những tác phẩm trung đại như Tỏ Lòng (Phạm Ngũ Lão), Tụng giá hoàn kinh sư (Trần Quang Khải) và tiêu biểu là Đại cáo bình Ngô (Nguyễn Trãi) đến những tác phẩm

truyện ngắn, tiểu thuyết sau này của văn học hiện đại, đặc biệt là những tác phẩm

viết về chiến tranh như Tuổi thơ dữ dội (Phùng Quán), Ký sự miền đất lửa (Vũ Kỳ Lân và Nguyễn Sinh), Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh), Đất miền Đông (Nam

Hà)… Nhìn chung, trải qua những cuộc chiến tranh, nền văn học dân tộc có những

sự vận động sôi nổi phù hợp với thực tế lịch sử, người ta không chỉ viết về chiến tranh trong chiến tranh mà cả khi những cuộc chiến đã lùi xa, đề tài này vẫn luôn là cảm hứng sôi sục, là mảnh đất cho nhà văn nhiều cơ hội sáng tạo

14

Về phần mình, trường ca cũng như các thể loại khác: tiếp tục kế thừa cảm hứng truyền thống của văn học dân tộc – chủ nghĩa anh hùng, lòng yêu nước Trường ca không có số lượng câu chữ lớn như truyện ngắn hay tiểu thuyết nhưng lại

“vạm vỡ” hơn các tác phẩm thơ rất nhiều trên cả phương diện nội dung lẫn hình thức Do đó, trường ca xuất hiện và phát triển như một thể loại “sáng giá” với “dáng hình” và “tâm hồn” rộng mở để có thể đủ sức bao chứa một chuỗi sự kiện lớn và một cảm hứng lớn Nói cách khác là chỉ trường ca mới có thể vừa giúp tác giả tái hiện những khoảnh khắc hào hùng của dân tộc, những cuộc đời tươi đẹp, đáng tự hào của biết bao người anh hùng lại vừa bộc lộ những suy tư về quê hương, đất nước, con người, Cũng có thể, sự ra đời trong hoàn cảnh lịch sử đất nước triền

miên chìm trong những cuộc chiến tranh vệ quốc mà Nikulin trong công trình Lịch

sử văn học Việt Nam đã nhận định “trường ca đặc trưng cho văn học Việt Nam”

(trích theo Diêu Lan Phương)

Xét trên phương diện diễn tiến thể loại, Diêu Lan Phương đã lí giải và phân tích rất cụ thể sự hình thành và phát triển của thể loại trường ca Trong đó, tiền đề của tư duy hình thức trường ca là thơ trường thiên, cụ thể tác giả công trình có đề cập đến ba thể loại thơ trường thiên có ảnh hưởng đáng kể: diễn ca lịch sử, truyện Nôm và ngâm khúc Mặt khác, tác phẩm sử thi của các dân tộc Tây Nguyên, như

Đăm Săn và Xinh Nhã có những sự liên hệ mật thiết về hình thức cũng như nội dung trường ca hiện đại Tóm lại, sự phát triển của những thể loại văn học trên

mang tính tiền đề, cơ sở cho sự hình thành, vận động và phát triển của trường ca hiện đại Việt Nam sau 1945

Như vậy, chính những cuộc chiến liên miên trong tiến trình lịch sử của dân tộc

đã trở thành một nền tảng cơ sở để thể loại trường ca ra đời với mục đích ban đầu là tái hiện lại những sự kiện, biến cố mang tính cộng đồng, toàn dân tộc và ca ngợi tinh thần đấu tranh của dân tộc, ca ngợi con người Việt Nam anh dũng, kiên cường, sau là thể hiện những trải nghiệm, suy ngẫm của con người về chiến tranh sau khi đất nước đã đi qua Nói cách khác trường ca được sinh ra từ cái nôi là bối cảnh lịch

15

sử đầy đau thương, oai hùng của đất nước, đồng thời nó cũng là tấm gương phản chiếu chính thực tại xã hội đã sinh ra mình

Các giai đoạn phát triển của trường ca Việt Nam từ sau 1945

Như đã đề cập ở trên: trường ca chân chính “ra đời vào thời kì trung gian trong đó một dân tộc thoát khỏi tình trạng mê muội của nó và cảm thấy tinh thần của nó thức tỉnh bắt đầu tạo nên một thế giới dành riêng cho nó và nó cảm thấy sống ở đó là thoải mái [28, tr21] Trong đó, những trường ca sử thi ra đời vào thời điểm xảy ra những xung đột trạng thái chiến tranh mà đó phải là cuộc chiến tranh giữa hai dân tộc, nhân danh một đòi hỏi có tính toàn nhân loại và có tính lịch sử mà một dân tộc đưa ra với dân tộc khác[24, tr23] Sau đó, nhóm tác giả Lê Bá Hán,

Trần Đình Sử và Nguyễn Khắc Phi trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học có khẳng

định thêm trường ca (poème) cũng được dùng để gọi các tác phẩm sử thi (épopée) thời cổ và thời Trung đại, khuyết danh hoặc có tác giả [13, tr376] Nếu dựa vào

những căn cứ này, chúng ta có thể khẳng định rằng thể loại trường ca thế giới hay của Việt Nam cũng đều đã có từ rất lâu đời và có mối liên hệ mật thiết với sử thi, đồng nghĩa với việc trường ca có một tiến trình hình thành và phát triển rất dài Tuy nhiên, trong công trình này, với đối tượng nghiên cứu là trường ca Trần Anh Thái –thuộc giai đoạn sau 1945, chúng tôi chỉ tập trung đến sự phát triển của trường ca hiện đại Việt Nam giai đoạn 1945 trở lại đây Do đó, dựa trên kết quả nghiên cứu của tác giả Diêu Lan Phương, chúng tôi mạn phép trình bày một cách sơ lược các thời kì phát triển của trường ca Việt Nam từ 1945 đến nay Theo đó, sự phát triển của trường ca từ 1945 đến nay được chia thành 3 giai đoạn nhỏ:

- 1945 – 1965: ngợi ca cách mạng tháng Tám và công cuộc xây dựng Chủ nghĩa xã hội

- 1965 – 2000: khuynh hướng sử thi và trữ tình suy tưởng song song

- 2000 đến nay: trường ca đang dần dần xóa bỏ “khoảng cách sử thi” với đời sống Tác giả - dựa trên cơ sở nghiên cứu các cách phân chia trước đó - đã đưa ra một cách chia hợp lý nhất và phù hợp với mục đích nghiên cứu của luận án Tuy nhiên, ở đây, chúng tôi xin phép sử dụng lại kết quả phân chia này và không trình

16

bày lại các đặc điểm phát triển của trường ca trong từng giai đoạn đó, chỉ tập trung nói nhiều về giai đoạn 2000 đến nay – giai đoạn có chứa các trường ca là đối tượng nghiên cứu của công trình và đề cập đến những đặc điểm của các giai đoạn trước đó như tư liệu để nghiên cứu và có sự so sánh, đối chiếu Từ cách chia trên, có thể nhận thấy sự phát triển, vận động cả nội dung lẫn hình thức thể hiện trong trường

ca Về nội dung: có sự biến chuyển từ tái hiện, phản ánh hiện thực đời sống và các cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại của nhân dân sang cảm hứng về đời tư, thế sự và những cảm nghiệm về con người, cuộc đời Hình thức thể hiện từ kết cấu đậm chất

tự sự, có cốt truyện sang kết cấu đậm yếu tố trữ tình và giảm tự sự

Ở giai đoạn từ 2000 đến nay, trường ca tưởng chừng như đã xa dần công chúng bởi văn học đã càng ngày càng trở nên phai mờ do bị thay thế bởi các phương tiện công nghệ thông minh và thú vị, hấp dẫn hơn.Tuy nhiên, nó đã có một cuộc quay lại ngoạn mục và gây được không ít tiếng vang mà Trần Anh Thái chính

là một trong những tác giả tiêu biểu cho những sự trở lại ấy Ta gặp lại Hữu Thỉnh

với Sức bền của đất, Trần Mạnh Hảo với Điện Biên Phủ … và lần đầu tiên gặp

Trần Anh Thái trên địa hạt của trường ca nhưng lại rực rỡ và đặc sắc vô cùng với 4

tập trường ca: Đổ bóng xuống mặt trời (1999), Trên đường (2004) và Ngày đang

mở sáng (2007), Mỗi loài hoa một mặt trời (2014)

Nhìn trên phương diện lịch sử, thời đại, giai đoạn này là lúc những cuộc chiến tranh đã lùi xa, những tháng ngày mưa bom bão đạn trên mảnh đất quê hương đã lùi

xa Tuy nhiên, không vì vậy mà cảm hứng chiến tranh trong các trường ca bị xao nhãng hay lãng quên Trái lại, đề tài này vẫn luôn là mảnh đất sống cho những tâm hồn dồi dào sự sáng tạo Tuy nhiên, so với giai đoạn trước, trường ca giai đoạn

2000 đến nay có những chuyển biến tích cực trên cả hai phương diện nội dung và hình thức thể hiện Bản thân trường ca luôn được trang bị những đổi mới để phù hợp với hoàn cảnh thực tại xã hội và nhu cầu phản ánh, cùng với đó, trên mảnh đất cảm hứng viết về chiến tranh và thể loại văn học “khó nuốt” – trường ca, các tác giả viết trường ca cũng không ngừng tìm tòi, sáng tạo để có thể cho ra đời những tác phẩm thu hút được bạn đọc và gây những sự chú ý không vừa trong giới nghiên

17

cứu Một đặc trưng tiêu biểu của trường ca giai đoạn này chính là xóa dần đi

“khoảng cách sử thi” với đời sống Tất cả những điều này để được thể hiện rõ nét trong các trường ca, tiêu biểu là những sáng tác được đề cập ở trên và các trường ca của tác giả Trần Anh Thái

1.2 Đề tài chiến tranh trong trường ca Việt Nam hiện đại

1.2.1 Nội dung của trường ca Việt Nam hiện đại

Nếu không xét đến hình thức khởi thủy của trường ca là những diễn ca lịch sử, truyện Nôm và khúc ngâm; chỉ chú ý đến hình thức hiện tại của trường ca mà manh nha là từ những năm 1945 và căn cứ vào cách phân chia trên, có thể cho rằng trường

ca hiện đại được tính từ năm 1945 Tính đến thời điểm này, lịch sử đất nước đã trải qua bao năm tháng đau thương mà anh hùng: đó là quãng thời gian dài dằng dặc như đêm trường trung cổ chống lại tình trạng “một cổ hai tròng” – thực dân và phong kiến Tuy nhiên, ngay sau thời điểm tuyên bố độc lập, đất nước vẫn chưa vắng bóng quân thù khi một lần nữa tiến hành kháng chiến trường kì chín năm chống thực dân Pháp ở miền Bắc, sau đó là cuộc chiến tranh chống đế quốc Mỹ ở miền Nam Chính hai cuộc chiến chống đế quốc, thực dân này là hoàn cảnh lịch sử phôi thai cho sự ra đời của trường ca hiện đại Chính việc ra đời trong hoàn cảnh đó có tác động lên việc hình thành những nội dung chính được thể hiện trong trường ca, tất cả đều xoay quanh hình tượng đất nước, số phận con người, đương nhiên đề tài chiến tranh và người lính không thể thiếu Có thể nói đây là những nội dung chủ đạo trong trường ca hiện đại Việt Nam từ khi bắt đầu nở rộ cho đến tận thời kì đương đại

Sau thời điểm cách mạng tháng Tám 1945, khi chiến tranh đã qua đi, đất nước tạm giành độc lập và tiến lên xây dựng Xã hội Chủ nghĩa ở miền Bắc, các tác giả - hưởng ứng đường lối thống nhất chỉ đạo của Đảng về văn hóa, văn nghệ: văn học là một thứ vũ khí, người cầm bút là người chiến sĩ chiến đấu bằng ngòi bút của mình, tất cả hướng tới ca ngợi đất nước đã hòa bình, độc lập; ca ngợi những con người đã anh dũng hi sinh, những con người còn sống đang hăng say xây dựng cuộc sống mới Các tác phẩm được ra đời với cảm hứng ngợi ca sâu sắc và đậm khuynh hướng

sử thi Càng về sau, khi chiến tranh đã lùi xa, đề tài chiến tranh vẫn chưa thôi nóng

18

hổi, người ta vẫn không ngừng viết về chiến tranh Những trận đánh, những đau thương, mất mát vẫn hiện về rõ mồn một trong kí ức của những người lính – người cầm bút Tuy nhiên, có điểm khác biệt: càng xa chiến tranh, cách nhìn về chiến tranh càng có sự thay đổi Họ nhìn chiến tranh một cách chân thực, khách quan và

đa diện hơn: nếu trong thời kì trước những mất mát, đau thương, những mặt trái của chiến tranh tránh được đề cập đến để nhường chỗ cho những gì mang tính ngợi ca,

cổ vũ và động viên tinh thần chiến đấu thì càng về sau chúng lại được tái hiện một cách thẳng thắn Và chính thái độ nhìn nhận thẳng thắn đó lại khiến chiến tranh hiện lên chân thực hơn bao giờ hết như nó vốn có Qua đó, người sáng tác cho bạn đọc thấy được chiến tranh đã đi qua khốc liệt như thế nào, chúng ta đã phải trả giá đắt như thế nào để có được ngày độc lập và người ta đã sống như thế nào trong những ngày đất nước quằn mình đau thương ấy Đồng thời cũng thể hiện quan điểm, thái

độ nhìn nhận một cách khách quan, đa diện của mình về chiến tranh cùng những suy ngẫm từ chính những gì mình đã trải qua hoặc đã từng chứng kiến Dĩ nhiên, đối với bối cảnh đất nước hòa bình sự tái hiện này là đáng quý đối với các thế hệ trẻ, nó sẽ giúp thế hệ tương lai của đất nước có sự nhìn nhận, hiểu biết đầy đủ nhất

về lịch sử của dân tộc Tóm lại, trong kí ức của người viết, mọi mặt khuất của vấn đề: những thất bại, những đau thương, mất mát… hiện nguyên vẹn với đầy đủ những trạng thái cảm xúc: tự hào có, đau khổ có, và chua xót cũng có Đọc những

tác phẩm như Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), … hay

các sáng tác trường ca, tiêu biểu là các trường ca Trần Anh Thái được đề cập đến trong công trình này, ta sẽ thấy rõ những cung bậc cảm xúc trên

Bên cạnh đề tài chiến tranh và hình tượng người lính, hình tượng đất nước

và số phận con người cũng được nói đến nhiều trong các trường ca hiện đại Việt

Nam Bằng việc viết về chiến tranh, các trường ca đã thể hiện hình ảnh đất nước của nhân dân: oai hùng, đáng tự hào nhưng cũng vô cùng gian lao Đất nước vốn xuất phát từ ngành nông nghiệp lúa nước, nhân dân quanh năm chăm chỉ làm ăn sau lũy tre làng, ưa sự dân dã, bình yên, không thích ồn ào, chán ghét chiến tranh Đất nước

ấy ngàn năm nhân dân vất vả gian lao mới xây dựng được, lại thêm nạn ngoại xâm

19

triền miên thì càng trở nên khó khăn, khổ sở Những hình ảnh thơ trong Đất nước

của Nguyễn Đình Thi đã tái hiện sự bất ổn trong cái khung cảnh yên bình nơi làng

quê Việt Nam kia: Ôi những cánh đồng quê chảy máu/ Dây thép gai đâm nát trời chiều; Bát cơm chan đầy nước mắt/ Bay còn giằng khỏi miệng ta/ Thằng giặc Tây thằng chúa đất/ Đứa đè cổ đứa lột da Nhưng cũng chính bởi những đè nén của đau thương, của sự căm thù mà Nước Việt Nam từ máu lửa/ Rũ bùn đứng dậy sáng lòa

để trở thành một dân tộc oai hùng, anh dũng trong chiến đấu giành lại độc lập dân tộc, giành sự yên bình cho quê hương Đã có không ít những vần thơ viết về sự oai

hùng ấy, từ những tác phẩm thơ như Đất nước – Nguyễn Đình Thi, Đất nước đàn bầu – Lưu Quang Vũ … cho đến những trường ca, tiêu biểu như Mặt đường khát vọng – Nguyễn Khoa Điềm với những câu:Đất nước muôn năm/ Những người ngựa

đá lại xuống đường/ Những bà mẹ đo chân vào thần tích/ Để hoài thai triệu triệu

những anh hùng Hay Người gồng gánh phương Đông – Thu Bồn:Chúng sợ An

Dương Vương, Thánh Gióng/ sợ trăm dòng sông đều nổi sóng Bạch Đằng/ những súng thần công cổ sơ không bao giờ bắn nữa/ nhưng chúng sợ lửa bắn từ phía bốn nghìn năm Trong những vần thơ đó của Thu Bồn, ta không chỉ thấy hiện lên “uy

danh” của một đất nước, một dân tộc oai hùng mà còn thấy được cái “uy danh” ấy

là một truyền thống tự bao đời của dân tộc Việt Nam Lịch sử đã chứng minh sức

mạnh của sự đoàn kết dân tộc Việt qua những chiến thắng vang dội và “lửa ngàn năm” kia chính là tinh thần đoàn kết được đúc kết lại qua bao thế hệ

Đồng thời với việc tái hiện hình ảnh đất nước gian lao mà oai hùng, các nhà thơ còn thể hiện suy ngẫm của mình về thân phận con người trong và sau chiến tranh Trong đó, ba hình tượng chủ yếu là người lính, người mẹ và người chị Như trên có

đề cập, hình tượng người lính trong trường ca được xây dựng gắn liền với đề tài chiến tranh Trong cuộc chiến, họ là những người trực tiếp đối mặt với khó khăn, nguy hiểm, với chết chóc, đau thương; có khi chính họ là người nằm xuống, không thực hiện được ước mơ ngày trở về thấy quê hương, thấy mẹ già và người vợ trẻ; có khi họ phải chứng kiến sự ra đi của đồng đội mình Đáng nói hơn, chiến tranh qua đi, những vết thương trong họ vẫn không ngừng rỉ máu, những day dứt, dằn vặt khôn nguôi khi

người lính ấy ai cũng “ra đi từ những làng quê nghèo, cũng có mẹ già, em thơ và căn nhà dột nát”, điều đó đồng nghĩa thời gian họ chiến đấu nơi chiến trường mưa bom

bão đạn cũng là thời gian mẹ già, em thơ ở nhà vò võ chờ mong trong sự lo âu, thấp thỏm liệu rằng người con, người anh ra đi có hẹn ngày trở về Những người chị trong trường ca cũng là người phụ nữ mang số phận éo le, có khi họ là những người thanh niên xung phong, có khi họ là người vợ, người chị sống mòn mỏi, khắc khoải chờ mong Dù trong chiến tranh hay sau chiến tranh thì nỗi đau mà sự thật tàn khốc đó mang đến họ vẫn không thôi dằn vặt, giày vò tâm can

Tựu trung, cho dù viết về nội dung nào đi chăng nữa, một cảm hứng chủ đạo

trong tất cả các trường ca là lòng yêu nước và khát vọng hòa bình Cảm hứng này

có khi ẩn, có khi hiện lên rõ ràng trong các trường ca, song song với những nội dung – cảm hứng chủ đạo được đề cập trên nên không thể không nhắc tới Bởi lẽ viết về chiến tranh là viết về những đau thương, mất mát bên cạnh những cảm hứng ngợi ca; viết về hình tượng người lính cũng có những đối cực khác nhau, khi là sự chiến đấu

và hi sinh anh dũng, những thảm cảnh mà người lính phải đối diện trên chiến trường, khi là tinh thần lạc quan, đầy hi vọng một ngày mai tươi sáng – ngày trở về; viết về

hình ảnh đất nước là một mảnh đất “cong cong hình chữ S” oằn mình chịu những đau thương, “dây thép gai đâm nát trời chiều”; viết về số phận con người, bên cạnh người

lính là những người ở hậu phương – người mẹ, người chị, người em phải chịu bao đau thương khi mẹ mất con, mỏi mắt chờ mong, vợ mất chồng, con mất cha… Với tất

cả những thảm cảnh đó, người ta còn mong gì hơn một cuộc sống hòa bình, sum họp, đoàn viên Dù mất mát, dù đau thương, tang tóc nhưng toàn dân Việt Nam vẫn luôn đoàn kết, đồng lòng chiến đấu, đánh đuổi quân thù, mong ngày đất nước bình yên,

có xu hướng đan xen, bổ sung cho nhau ở một mức độ nhất định trong trường ca – những tác phẩm ra đời chủ yếu trong hoàn cảnh lịch sử dân tộc có chiến tranh xảy

ra, nói đúng hơn là lấy cảm hứng từ những cuộc chiến đó Vì vậy, chúng tôi cho rằng khi nghiên cứu về đề tài chiến tranh trong trường ca cũng cần thiết phải nói đến những yếu tố mang tính hệ quả như đã đề cập

1.2.2 Cảm hứng về chiến tranh trong trường ca Việt Nam hiện đại

Như trên đã trình bày và lí giải, hình thành và phát triển trong hoàn cảnh đất nước có chiến tranh, trường ca được viết nghiêng nhiều về đề tài chiến tranh là điều mang tính tất yếu Nói tất yếu bởi văn học luôn là sự phản ánh kịp thời thời đại mà

nó ra đời, mặt khác với nhu cầu phản ánh một thực tại xã hội rộng lớn với những biến cố mang tính cộng đồng, thời đại, chỉ trường ca là thể loại có thể đáp ứng tốt nhất Do vậy, cảm hứng về chiến tranh trong các trường ca trở nên quen thuộc, nhưng ở mỗi tác phẩm, nó lại được nhìn nhận, tái hiện từ những góc độ khác nhau theo cá tính của từng tác giả bằng những hình thức thể hiện khác nhau Nói vậy chứng tỏ rằng trong dòng chảy xuyên suốt của thể loại trường ca về chiến tranh, bên cạnh những yếu tố được giữ lại, có những yếu tố được biến đổi để phù hợp với bối

ngợi ca cách mạng, thể hiện lòng tự hào dân tộc, cùng với đó là hình thức thể hiện còn mang đậm tính tự sự Điều này có thể lí giải phần nào dựa trên bối cảnh lịch sử

xã hội cũng như lịch sử hình thành thể loại trường ca: ở phương diện thứ nhất, giai đoạn này vẫn nằm trong tầm ảnh hưởng của một thời “văn nghệ chỉ đạo”, tức hoạt động sáng tác văn học còn bị khuôn mẫu theo sự chỉ đạo của Đảng cộng sản với quan niệm coi văn học là vũ khí và người cầm bút là chiến sĩ trên mặt trận ấy Không riêng trường ca, tình hình chung văn học thời kì này có xu hướng ngợi ca cách mạng, nhìn về những mặt tích cực của vấn đề nhằm cổ vũ, khích lệ tinh thần chiến đấu và đoàn kết đi lên xây dựng Xã hội Chủ nghĩa Những sự gò bó này dần dần được xóa bỏ khi nhiều nhà văn, nhà thơ tự tìm ra những con đường sáng tạo cho riêng mình ở thời điểm cuối những năm 70 và thực sự được “cởi trói” sau 1986 – khi đất nước chính thức bước sang thời kì đổi mới

Tiếp nối giai đoạn này, trường ca có sự nở rộ và phát triển mạnh mẽ mà tác

phẩm được xem như “cú hích, dấu mốc” quan trọng là Bài ca chim Chơ-rao của

Thu Bồn Sau sự xuất hiện của tác phẩm này, hàng loạt các trường ca ra đời như một sự bùng nổ, đặc biệt giai đoạn chống Mỹ và sau chống Mỹ được xem là thời kì

phát triển rực rỡ nhất của trường ca Trong đó, phải kể đến Mặt đường khát vọng (Nguyễn Khoa Điềm), Những người đi tới biển (Thanh Thảo), Đường tới thành phố (Hữu Thỉnh), Trường ca sư đoàn (Nguyễn Đức Mậu)… Có sự tiếp biến trường

ca giai đoạn trước, lại đặc biệt ra đời trong hoàn cảnh cuộc chiến tranh chống đế

23

quốc Mỹ xảy ra khốc liệt, cảm hứng chiến tranh trong trường ca giai đoạn này được

kế thừa và phát huy lên một tầng cao mới Cùng viết về chiến tranh nhưng nếu trường ca giai đoạn trước thường thiên về cảm hứng sử thi – ca ngợi cách mạng, ca ngợi những người anh hùng với một lòng tự hào dân tộc thì trường ca giai đoạn này

có sự đan xen cả cảm hứng sử thi và khuynh hướng trữ tình suy tưởng, đặc biệt là ở các trường ca ra đời thời hậu chiến Trong suốt khoảng thời gian tiến dần tới mốc

2000, trường ca phát triển theo xu hướng mang đậm khuynh hướng này Các tác giả trường ca giảm dần tính tự sự khi tái hiện lại những cuộc chiến đấu anh dũng, những đau thương, mất mát trong chiến tranh và tăng dần tính triết lí, suy tư khi nghĩ về đất nước, về thân phận con người Tiêu biểu cho khuynh hướng ngày càng

đi sâu vào sự triết lý – suy tưởng này là Người vắt sữa bầu trời (Thu Bồn), Khối vuoogn Ru-bic (Thanh Thảo) hay Trường ca biển (Hữu Thỉnh)…

Sang giai đoạn 2000 đến nay, trường ca phát triển theo hướng xóa bỏ “khoảng cách sử thi” với đời sống Trong bối cảnh chiến tranh ngày càng lùi xa, đất nước tiến tới quá trình hội nhập toàn cầu, đời sống con người có nhiều sự thay đổi, trường

ca cũng có những sự chuyển mình để phù hợp Vẫn viết về chiến tranh, nhưng cách nhìn nhận và mục đích tái hiện có khác so với giai đoạn trước Trước kia, người ta viết trường ca về chiến tranh với mục đích ngợi ca cách mạng, ngợi ca chủ nghĩa anh hùng và né tránh những mặt trái trong chiến tranh, dần dần, cái nhìn về chiến tranh chân thực, khách quan hơn và cùng với đó là những suy ngẫm về con người,

về cuộc đời Đến giai đoạn này, chiến tranh có thể nói là một đối tượng “gợi nhớ” con người ta về một thời oanh liệt và đau thương, đồng thời cũng là cái cớ để các nhà thơ bày tỏ những suy ngẫm, trải nghiệm của mình Đặc biệt khi họ là những người lính bước ra từ chiến trường, trở về với cuộc sống thường ngày vừa mang nặng nỗi đau chiến tranh vừa đối mặt với những vấn đề tiêu cực của xã hội thực tại

Ở giai đoạn này, những trường ca của Trần Anh Thái nổi lên như một điểm sáng, trong đó tác giả tập trung thể hiện những trải nghiệm của mình về nỗi đau chiến tranh, về những vấn đề trong cuộc sống mới sau chiến tranh

24

Như vậy, có thể nói đề tài chiến tranh trong trường ca hiện đại là một đề tài quen thuộc và phổ biến, phần vì ảnh hưởng của thời đại, phần vì chính đặc điểm thể loại trường ca ngay từ khi được sinh ra Với cảm hứng xuyên suốt các thời kì phát triển này, các tác giả viết trường ca đã không ngừng tìm tòi, sáng tạo để tạo ra những điểm mới, mang tính chuyển biến cho thể loại, đồng thời để phù hợp với nhu cầu phản ánh của xã hội Có thể tóm gọn xu hướng phát triển đó: chuyển biến từ trường ca viết về chiến tranh với cảm hứng ngợi ca là chủ đạo và còn chưa có những thành công đáng kể trên phương diện hình thức thể hiện đến trường ca viết

về chiến tranh trong đó tồn tại song song cảm hứng sử thi và cảm hứng trữ tình – suy tưởng, đã có những cách tân đáng kể trong hình thức thể loại, cuối cùng là sự phát triển theo xu hướng càng ngày càng giảm yếu tố tự sự, tăng yếu tố trữ tình – suy tưởng Có thể nói những sáng tác của Trần Anh Thái được đề cập đến như đối tượng nghiên cứu của luận văn này chính là những sản phẩm của giai đoạn phát triển thứ ba – cũng là giai đoạn cuối cùng của trường ca tính đến thời điểm hiện tại

Do đó, nó mang đầy đủ những đặc điểm chung của trường ca giai đoạn này và có những nét mang tính đặc sắc riêng của nhà thơ Trần Anh Thái

1.3 Hành trình sáng tác của Trần Anh Thái

1.3.1 Quan điểm của Trần Anh Thái về trường ca

Mỗi tác phẩm văn học là một đứa con tinh thần của tác giả, do đó tác phẩm sẽ vừa phản ánh xã hội mà từ đó nó được ra đời trên phương diện nội dung lại vừa thể hiện rất rõ những đặc trưng trong phong cách sáng tác của một nhà văn, nhà thơ Cách một người sáng tác suy nghĩ về một đối tượng như thế nào sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến việc làm ra nó Với Trần Anh Thái cũng vậy, ông xác lập những quan điểm

riêng cho mình về thơ ca – trường ca.Trong bản tham luận Một cảm nhận ngắn về trường ca tại Hội thảo thơ – Hội nhà văn Việt Nam, nhà thơ đã trình bày rõ Trước

hết, ông cho rằng thơ ca – trường ca còn tồn tại mãi, song hành cùng con người, có thể khác về nội dung và cách thể hiện theo sự thay đổi của thời đại nhưng vẫn giữ nguyên bản chất: hướng tới đời sống tinh thần thuần túy của con người “Trường ca hiện đại trong giai đoạn hiện nay, đặc biệt là những năm cuối thế kỉ 20, đầu thế kỉ 21

25

đang tiếp tục được khai thông và có những dấu hiệu về một sự vận động mới mẻ, một bước tiến mới trong cách thức thể hiện và nội dung phản ánh” Ông cũng chỉ rõ những đặc điểm nghệ thuật nổi bật của trường ca hiện đại: mang đậm phẩm chất nghệ thuật của một bài thơ ngắn nhưng liên tục mở rộng về nhiều phía, đào sâu và phát triển mọi ngõ ngách trong đời sống tâm hồn con người Nó đa dạng, phức tạp và liên tục biến đổi, nhưng vẫn giữ được mạch ngầm chủ đạo và nhất quán Trường ca hiện nay hạn chế tối đa cách kể và tả câu chuyện hay sự kiện Do đó, ông cho rằng “người viết trường ca thực sự chịu một áp lực lớn, nhiều khi quá sức của một hiện thực lớn, nhìn rộng sâu hơn còn là áp lực của lịch sử mà chính anh ta can dự, đổi chất, tiếp

nhận ở những bề sâu gay gắt” Ông khẳng định trường ca hiện nay chối bỏ việc phản ánh giản đơn những kinh nghiệm bề mặt, về cái vẻ bên ngoài, những diễn biến khách quan, … nó cố gắng nhận thức lại, tìm kiếm bản chất người, tìm kiếm cái bên trong của con người, nó là quá trình phát triển tự giác và tự thân của chính nhà thơ

“Trường ca hiện nay không nhất thiết phải tuân thủ mọi trình tự diễn biến của không gian và thời gian Nó nhiều khi là những câu, những đoạn tách rời, những khoảng trống và rất nhiều khúc lặng Nó là tiếng hát đa thanh, nhiều chiều với tất cả sự phức tạp, đa dạng của niềm vui – nỗi buồn, tốt và xấu, hạnh phúc và khổ đau… như chính

cuộc sống con người” Cuối cùng, nhà thơ khẳng định trường ca hiện nay luôn có thái

độ chống lại sự áp đặt vì mọi sự áp đặt đều là gượng ép, đều giả dối và sản phẩm mà

nó sinh ra sẽ méo mó và không hoàn thiện Bởi tất cả điều đó, với Trần Anh Thái,

trường ca luôn trên hành trình vận động để tìm kiếm chính mình, khao khát đi đến tận cùng niềm hạnh phúc và nỗi khổ đau Khi đến được tận cùng niềm hạnh phúc, khổ đau thì tự nó được tĩnh tâm, có được tự do thuần khiết: nỗi đau thuần khiết, niềm hạnh phúc thuần khiết, nếu có được chính là sự cứu rỗi, trước hết là cho bản thân nhà thơ và mặc nhiên nó tạo ra sự đồng cảm và chia sẻ Trong cuộc trò chuyện với nhà nghiên cứu Lý Hoài Thu, Trần Anh Thái cũng bày tỏ rõ: “văn học là con người Viết

là đi về phía con người Là trên đường đi vào cùng tận cõi lòng, chiều sâu thân phận con người” Tất cả những quan niệm ban đầu này đều được cụ thể hóa vào trong tác

phẩm của ông Từ Đổ bóng xuống mặt trời, Trên đường đến Mỗi loài hoa một mặt

26

trời hay Ngày đang mở sáng đều là những minh chứng cụ thể cho cách quan niệm và

nhìn nhận trên về trường ca Mặt khác, Trần Anh Thái là một tác giả đến với trường

ca muộn Điều này vừa là cơ hội vừa là thách thức đối với nhà thơ Phải làm sao để mình không bị khuất bóng bởi những người đi trước mà bóng mình cũng không đổ trùm lên bóng ai Và Trần Anh Thái đã làm được điều đó Với quan niệm văn học

“luôn đòi hỏi sự tìm tòi, khám phá Đời sống văn chương chưa bao giờ bất biến, ổn định, chưa bao giờ có điểm dừng Nhà thơ vì vậy luôn phải hiện hữu trên hành trình khám phá cái đẹp, cái mới” Trường ca “Trên đường” là một minh chứng tiêu biểu thể hiện nhà thơ có ý thức tìm cho mình một con đường riêng và ông đã cố gắng đi đến tận cùng con đường ấy

Nhìn trên phương diện nội dung, với những trường ca viết về chiến tranh, Trần

Anh Thái cũng xác lập cho mình một cách nhìn riêng Trong bài báo Tiếng nói cất lên từ mênh mông dâu bể cuộc đời, ông bày tỏ: Những năm tháng khốc liệt, chết

chóc của cuộc chiến luôn ám ảnh và chi phối tôi trong mọi sáng tác sau này Viết về chiến tranh, người ta thường bày tỏ niềm hân hoan và sự kiêu hãnh, đôi khi là sự háo hức, lạc quan quá đà của người ra trận chỉ biết có xông tới và chiến thắng Người lính trong các trường ca của tôi khi trở về sau chiến tranh không là những khúc hoan ca… Tôikhông chỉ viết về những con người ở “Phía bên này cuộc chiến”

mà còn viết cả những nhân vật ở “Phía bên kia cuộc chiến”…Nếu tôi nhớ không nhầm thì trong các trường ca trước đây rất ít viết về những người “bên kia cuộc chiến”…Nếu có thì dứt khoát là “ta tốt địch xấu”- một mô tip khá quen thuộc, một chiều Đặc biệt, trong các trường ca của mình, Trần Anh Thái ý thức sâu sắc về thân phận và vai trò của người nông dân trong công cuộc làm nên đất nước Chính những con người chân chất giản dị bình thường, chứ không phải ông to bà lớn nào có khả năng chấm dứt cuộc chiến tranh, đưa đất nước đến thống nhất trọn vẹn Họ là mặt trời, thậm chí hơn cả mặt trời Tên họ cao hơn mọi thứ tôn giáo lễ nghi… Và chính

sự thật tàn khốc về chiến tranh cùng sự ám ảnh khôn nguôi đã thôi thúc ông viết nên

sự thật Những điều được tái hiện trong thơ ông trùng khớp với sự thật diễn ra

quanh ông trong ngày trở về: Khi về tới làng mình, trái với sự ồn ào lạc quan tếu về

27

chiến thắng ở các ga tàu, thành phố, thị trấn mà tôi đi qua, là một không khí yên tịch, âm trầm Phía trước nhà tôi, hàng xóm ở hai bên, phía sau ngay sát tường nhà đều có người thân chết trận…Nỗi đau như sụp xuống từng căn nhà nghèo xác, đơn

sơ của người dân làng tôi…

Có thể thấy quan niệm nghệ thuật và thực tế sáng tác của Trần Anh Thái có sự thống nhất cao độ Với những nhận thức rõ ràng về trường ca, nhà thơ đã viết những vần thơ theo dòng cảm xúc bản thể, không hề gò ép, khuôn bó theo một mẫu đã định sẵn nào Điều đó đưa Trần Anh Thái đến với thành công Tác phẩm của ông là những đứa con tinh thần quý giá của một cuộc nhân duyên hội ngộ giữa nhà thơ và trường

ca mà theo cách nói của ông thì ông may mắn được nàng thơ khó tính lựa chọn sánh đôi Nói vậy bởi khi Trần Anh Thái đến với trường ca, nàng ta đã không còn được đón nhận nồng nhiệt, thậm chí lạc loài trong thời đại công nghệ số

1.3.2 Hành trình sáng tác

Nhìn trên tổng thể, hành trình sáng tác của Trần Anh Thái có thể chia làm hai giai đoạn Ở giai đoạn đầu, tác giả chưa tìm được con đường phù hợp cho riêng mình Biểu hiện cụ thể là ông chưa đến với trường ca ngay mà thử sức trên những thể loại khác như thơ, truyện ngắn hay tiểu thuyết Ở thể loại nào, nhà thơ cũng luôn có sự ý thức về tinh thần lao động nghệ thuật, viết bằng sự say mê và lòng chân thành Thời

kì này, ông tập trung vào những tình cảm đắm say, chân thực cũng như những suy tư, ngẫm ngợi về kiếp người Có khi là nỗi đau trước sự thống khổ của những thân phận người, khi là nỗi thấp thỏm, âu lo, nhiều trăn trở, khi lại là những câu hỏi vang lên dóng diết về cõi người, … Bao trùm lên đó là tinh thần sống rạo rực, chan chứa hi vọng vào tình đời, tình người.Những tác phẩm của ông thời kì này chưa đạt đến độ thành công chín muồi, chưa làm nên tên tuổi Trần Anh Thái, nói như Chu Văn Sơn là ông mới chỉ “xuất hiện bằng vài tập thơ lẻ” nhưng cũng đã có những dấu hiệu của sự

nở rộ một tài năng Ông đã “bền bỉ”, có “thành tựu” để trở thành “một trong những cây trường ca đương đại nổi bật nhất” [35, tr268] Sự ra đời của ba trường ca trong vòng chưa tròn mười năm cho thấy nhà thơ đã tìm đúng con đường đi của mình Tuy đến với trường ca muộn nhưng Trần Anh Thái đã tỏ ra chung thủy với thể loại này

28

Trong sáng tác của mình, ông tập trung thể hiện số phận con người từ thuở hồng hoang, thân phận nghèo khó, lam lũ của người dân làng biển và những đau thương, mất mát của họ trong chiến tranh Bản thân nhà thơ là một người lính giúp ông có những trải nghiệm thực tế cho những trang viết về chiến tranh

Trong suốt quá trình lao động bền bỉ và không ngừng tìm kiếm đó, Trần Anh Thái đã xuất bản những tác phẩm sau:

1 Chát đắng và ngọt ngào (1990, Thơ in chung, Nxb Hội nhà văn)

2 Độc thoại trắng (1994, Tập thơ, Nxb Hội nhà văn)

3 Vọng trắng (1995, Tập thơ, Nxb Văn học)

4 Trường ca: Đổ bóng xuống mặt trời (1999, Trường ca, Nxb Văn học)

5 Trường ca: Ngày đang mở sáng (2008, Nxb Hội nhà văn)

6 Bộ trường ca Trần Anh Thái (2010, Nxb Quân đội nhân dân)

7 Tự bạch (2010, Tập thơ, Nxb Văn học)

8 Số phận nghiệt ngã (1991, Tiểu thuyết, Nxb Quân đội nhân dân)

9 Gieo chữ trên đá (2001, Tập truyện, Nxb Hà Nội)

10 Nói thật nói dối (2012, Tạp văn, Nxb Hội nhà văn)

Với số lượng tác phẩm như trên, Trần Anh Thái đã khẳng định sự hăng say lao động và không ngừng tìm kiếm của mình đối với nghệ thuật Ông đã thử sức mình trên nhiều thể loại để có thể tìm ra sở trường Chính sự tìm kiếm này đã đem đến cho người đọc cơ hội được đọc và hiểu ông nhiều hơn qua mỗi thể loại đó Đồng thời sự cho ra đời 3 trường ca trong vòng 10 năm đã phần nào thể hiện bút lực của

ông đối với thể loại “vạm vỡ” và “khó tính” này

Tiểu kết chương 1

Chúng tôi xin tổng kết lại một số vấn đề đã được trình bày trong chương 1 như sau:

Về khái niệm trường ca, chúng tôi thống nhất sử dụng thuật ngữ này với ý

nghĩa trường ca làtác phẩm thơ có dung lượng lớn, thường có cốt truyện tự sự hoặc trữ tình, được viết bằng văn vần và có kết cấu chặt chẽ; có nội dung cảm hứng lớn thường là những chiêm nghiệm gắn với các sự kiện thuộc về cái chung,

29

của quê hương, đất nước, dân tộc, con người Trường ca ra đời trong những hoàn

cảnh lịch sử tồn tại những cuộc chiến tranh giữa hai dân tộc xa lạ đối với nhau Nó được đòi hỏi phản ánh những vấn đề mang tính cộng đồng, xã hội Trường ca Việt Nam cũng ra đời trong hoàn cảnh đó và trường ca hiện đại được tính từ sau 1945 với 3 giai đoạn nhỏ: 1945-1965, 1965-2000 và 2000 đến nay Trong đó trường ca Trần Anh Thái thuộc giai đoạn sau cùng

Xét về phương diện nội dung, trường ca Việt Nam hiện đại thường viết về đề tài chiến tranh và hình tượng người lính; hình tượng Đất nước và số phận con người Dù viết về đề tài nào đi chăng nữa, trường ca hiện đại vẫn mang cảm hứng chủ đạo là lòng yêu nước và khát vọng hòa bình Tuy nhiên, khi về chiến tranh và người lính, mỗi thời kì, mỗi tác giả lại có cách viết, cách nhìn nhận khác nhau Càng lùi xa chiến tranh, người ta càng có nhu cầu tái hiện chiến tranh một cách chân thực

và trần trụi Về phương diện thể hiện, kết cấu, hình tượng, ngôn ngữ, giọng điệu trong trường ca cũng có sự thay đổi: từ kết cấu theo cốt truyện sang kết cấu trữ tình,

từ giọng điệu hào sảng, tự hào và ngợi ca sang thâm trầm, giàu suy tư

Trần Anh Thái là một nhà thơ đến với trường ca muộn Ngay từ đầu ông chưa sáng tác trường ca ngay mà có quá trình lao động, tìm kiếm Việc cho ra đời

3 trường ca trong vòng 10 năm và các tác phẩm gây được sự chú ý của công chúng chứng tỏ đây mới là thể loại sở trường của ông Với quan niệm văn chương luôn đổi mới và thơ ca thì không được gò ép theo một khuôn khổ nào, Trần Anh Thái luôn để con chữ của mình được dẫn dắt bởi cảm xúc thay vì lí trí Do đó, các sáng tác của ông luôn tràn đầy những trăn trở, day dứt Cho đến nay, Trần Anh Thái đã

có số lượng không ít tác phẩm được xuất bản Đó chính là một thành công của quá trình miệt mài lao động

30

CHƯƠNG 2: CHIẾN TRANH TRONG TRƯỜNG CA TRẦN ANH THÁI

NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG

Bản thân là một người lính đã từng cầm súng trực tiếp chiến đấu trên chiến trường, Trần Anh Thái có lẽ là người hiểu hơn ai hết – cũng giống như bao người lính – nhưng khó khăn, ác liệt nơi tiền tuyến Và khi hoàn thành nhiệm vụ, đất nước hòa bình, trở lại với cuộc sống đời thường, tác giả cũng chứng kiến, trải nghiệm bao điều bằng đôi mắt của một người chiến sĩ bước ra từ cuộc chiến Có giây phút tự hào về những năm tháng hào hùng, cũng có khoảnh khắc đau khổ, dằn vặt với bao

kí ức đau thương về đồng đội và về chính bản thân mình, và cả những trải nghiệm, suy tư về cuộc sống đời thường sau chiến tranh Chính bởi những điều đó đã khiến Trần Anh Thái – cũng giống không ít những nhà thơ, nhà văn khác – tìm đến với đề tài chiến tranh Tuy nhiên, trong “nguồn chung” đó, tác giả lại tìm cho mình một

“dòng riêng” để vừa hòa mình vào dòng tư tưởng chung của dân tộc nhưng vừa thể hiện nét riêng của mình để không đi vào vết chân của người khác Do đó, đề tài chiến tranh trong trường ca Trần Anh Thái được khai thác với nhiều nét riêng biệt

từ cách nhìn nhận đến hình thức thể hiện, đặc biệt là quan điểm của nhà thơ về chiến tranh sau khi chiến tranh đã kết thúc

2.1 Hình ảnh quê hương, đất nước trước chiến tranh

Với tâm hồn luôn day dứt, suy tư và trăn trở về quê hương, đất nước, về những cuộc chiến tranh vĩ đại mà đau thương của dân tộc và về con người, Trần Anh Thái không vội vàng viết ngay những dòng thơ về chiến tranh trong tác phẩm của mình Cảm hứng về chiến tranh trong trường ca của ông là chủ đạo nhưng không riêng lẻ

Dễ nhận thấy trong cả ba trường ca - Mỗi loài hoa một mặt trời, Đổ bóng xuống mặt trời, Ngày đang mở sáng, chiến tranh được tái hiện rõ nét, chân thực, nó là

gian nan, thử thách và đau thương mà dân tộc ta phải trải qua trên tiến trình dựng nước và giữ nước Nguyên cớ khẳng định điều này chính là việc cả ba trường ca đều bắt đầu với hình ảnh quê hương, đất nước từ những ngày khởi hoang

31

Trong Đổ bóng xuống mặt trời, tác giả đã dành năm phần đầu (trong tổng số chín phần) – Khởi hoang, tiếng vọng, năm bốn nhăm, ấu thơ và đất làng - để nói về

quê hương từ những ngày đầu khai mở, trải qua bao sóng gió cho đến thời điểm

trước khi chiến tranh xảy ra Đó là nơi “biển thuở hồng hoang mở đất” với “Sương giá tan tê dại kiếp đời” và “Tiếng quạ kêu rờn rợn dọc bãi bồi” Qua bàn tay khai

mở của cha ông, sự đánh đổi của bao sinh mạng, “Làng bắt đầu từ một tiếng hú hoang”, “Cánh đồng mọc ra từ máu thịt ông bà” Quê hương đã hình thành như thế, trải qua bao khó khăn, nào sóng gió bập bùng, sóng gào biển động, nào cơn bão qua, hạn hán về rồi cơn khát đốt,… Mọi vui buồn của đứa trẻ sinh ra nơi vùng quê

nghèo khó, những khó nhọc, gian truân của mảnh đất quê hương đều được tác giả thể hiện rất rõ ràng, cụ thể trong những vần thơ này Trước khi hướng ngòi bút viết

về chiến tranh, tác giả đã tái hiện lại những nỗi đau kia – nỗi đau của vùng quê nằm

trướcbiển trằn lưng che biển Thêm vào đó là không khí ảm đạm khi thảm họa toàn dân tộc xảy đến – nạn đói năm bốn nhăm: biển gào man dại, người chết nghẹn đường, máu còn đỏ đất

Những khó khăn đó vẫn được đề cập đến trong Ngày đang mở sáng với

những câu chữ súc tích, chặt chẽ và giàu chất suy tư hơn khi gắn liền với những cảm nghiệm của nhân vật trữ tình Vẫn là miền quê nghèo khó – nơi nhân vật trữ

tình được sinh ra: Giọt giọt cánh đồng/ Run cơn khát/ Bóng người ngày đổ/ Xơ xác bàn tay, … Đặc biệt ở trường ca này, hình ảnh miền quê với những khó nhọc ấy

được tái hiện lại trong kí ức, gắn liền với mối tình tuổi thơ trong sáng của nhân vật trữ tình cùng những giấc mơ về một sự khai mở con đường, một ngày quê hương sẽ

trở nên bình yên, đủ đầy hơn:Rất xa đàn chim di cư lao xao mô đất đầu làng/ chọn ngày sinh nở, đất dậy mùi cỏ non vọng vang sự sống,/ Cô đơn nở sinh khát vọng

Giọng thơ qua đó mà có sự đan xen hài hòa giữa chất tự sự và trữ tình, mang tính cách của một người chưa suy tư nhiều trước những gian khó của cuộc đời Phải chăng đó cũng chính là dấu hiệu của sự lạc quan, hi vọng trước cuộc sống nhiều ảm đạm bởi đói nghèo, gian khó

32

Nếu trong Đổ bóng xuống mặt trời và Ngày đang mở sáng, nhân vật trữ tình xưng “tôi” trực tiếp kể về quê hương nghèo khó của mình thì trong Mỗi loài hoa một mặt trời, câu chuyện về ngôi làng bé nhỏ, nghèo nàn ngày đêm bám biển lại

gắn liền với cuộc đời chị - nhân vật trung tâm trong toàn tác phẩm

Chị sinh ra trong đêm giông bão

Tiếng khóc đầu đời lẫn trong sấm chớp và cơn mưa

Tấm tã lót mẹ phơi ngoài thềm gió cuốn về biển cả

Bà mụ cắt nhúm rau chôn giữa ngọn sóng trào

Toàn bộ câu chuyện từ ngôi làng nghèo khó đến những ngày tháng gian khổ nơi chiến trường đến ngày về khó nhọc trên mảnh đất quê hương, tác giả đều gắn với nhân vật “chị” Người chị ấy không tên, không tuổi như bất kì người phụ nữ nào

đã đem tuổi thanh xuân cống hiến cho đất nước, chôn vùi trong bom đạn mịt mù Chính hoàn cảnh sinh ra của chị trong những câu thơ trên là sự mở đầu cho những dòng thơ tiếp theo viết về cái nghèo khó của quê hương trong công cuộc chinh phục

mẹ thiên nhiên và đi lên dựng làng, dựng nước:Biển bây giờ sóng đổ xanh xao, Máu người đổ tầng tầng trên ngọn sóng, Tiếng cha ông tạc trên ngọn sóng trào Bấy

nhiêu đó là hình ảnh quê hương bên bờ sóng, đối mặt với bao hiểm nguy, gian khó

từ biển cả mênh mông Mảnh đất ấy được sinh ra nhờ sự trả giá bằng máu xương

của cha ông Và đó cũng chính là một cuộc chiến – Nhân loại khát ánh trời dịu hương buổi sớm/ Nhân loại đau buồn trong mọi cuộc chiến tranh Con người quê

hương không chỉ chịu những mất mát, đau thương trong cuộc chiến giành sự sống với thiên nhiên mà còn trong cuộc chiến với giặc ngoại xâm để giữ lấy mảnh đất này – mảnh đất được đắp đổi bằng máu thịt cha ông Chính câu thơ này đã kết lại cho những dòng viết về sự đau khổ của quê hương trong cuộc chiến thứ nhất để chuyển mình đối mặt với kẻ thù ngoại bang trong cuộc chiến thứ hai

Như vậy rõ ràng trong cả ba trường ca, quê hương, đất nước trước khi đối mặt với giặc ngoại xâm đã phải bền bỉ trong cuộc chiến với thiên nhiên để khai hoang,

mở đất Sự nhìn nhận có tính trình tự từ nguồn cội này phải chăng đã khiến cho những tác phẩm của Trần Anh Thái càng trở nên có giá trị hơn nữa trong việc tái

33

hiện và khẳng định hình ảnh đất nước đau thương trong chiến tranh Đất nước ấy, miền quê ấy vốn dĩ đã gian truân, khó nhọc, đời sống con người đã khổ cực bao nhiêu khi đối mặt với sóng gào, biển giận, giờ lại thêm “nạn” chiến tranh Khó khăn chồng chất khó khăn, đau thương nối tiếp đau thương, bao thế hệ cha anh đã đánh đổi máu xương cho mảnh đất quê hương, xứ sở được sinh thành và giờ những thế hệ con em tiếp tục đối mặt và hi sinh để gìn giữ Tổ quốc khỏi móng vuốt quân thù Khó nhọc vì thế được nhân đôi, mất mát, hi sinh cũng theo đó mà được khẳng định hai lần và quê hương – được “quyết sinh” bởi những con người “quyết tử” càng trở nên đáng thương, đáng trân trọng hơn biết bao nhiêu

Không những vậy, cách đặt chiến tranh nằm trong tiến trình lịch sử dân tộc từ thuở khai hoang còn tạo ra sự khác biệt giữa trường ca viết về chiến tranh của Trần Anh Thái với những trường ca cùng đề tài của các tác giả khác Chiến tranh – trong trường ca Trần Anh Thái không phải là nỗi đau duy nhất mà là nỗi đau thêm vào trong hành trình “đi tìm hình của nước” của dân tộc Việt Nam Với những tác giả viết trường ca trước Trần Anh Thái, đề tài chiến tranh thường được đề cập đến trực tiếp với mục đích hoặc ca ngợi những cuộc chiến thần thánh của dân tộc, ca ngợi những tấm gương anh hùng trong sự nghiệp chiến đấu, bảo vệ Tổ quốc hoặc cổ vũ, động viên, khích lệ tinh thần kháng chiến hiên ngang, quả cảm của dân tộc và kêu

gọi tinh thần đoàn kết Ngọn quốc kì, Hội nghị non sông của Xuân Diệu, Bài ca chim Chơ-rao của Thu Bồn, … là những trường ca như thế

Ở một phương diện khác, trên chính những mảnh đất quê hương nằm trong sóng gió bão giông kia đã sinh ra những người lính – nông dân dấn thân trận mạc

Họ đã bỏ lại những tháng ngày khó nhọc nơi đồng quê nghèo để đến với những ngày tháng gian khổ, hiểm nguy nơi chiến trường với lí tưởng giành lại hòa bình cho dân tộc, sự bình yên cho những ngôi làng “trằn lưng chắn biển” đêm ngày Đó

là chuỗi ngày nối tiếp những vất vả, lam lũ trong cuộc đời họ trước chiến tranh và cũng là những tiền đề gây đau khổ cho họ trong cuộc sống sau chiến tranh

34

2.2 Hiện thực chiến tranh tàn khốc

Viết về chiến tranh là viết về những biến cố của cả một dân tộc, một cộng đồng Nguyễn Khoa Điềm đã có những câu thơ đẹp về Đất nước với tư tưởng mới

mẻ - “Đất nước của nhân dân, Đất nước của ca dao, thần thoại” Xuân Diệu viết

về những tháng ngày lịch sử mang tính mốc son trọng đại của dân tộc trong Hội nghị non sông Một số khác lại lựa chọn viết về những tháng ngày gian khổ đó trên

chính mảnh đất quê hương mình Hoàng Cầm viết về quê hương Bắc Ninh với dòng sông Đuống “nằm nghiêng nghiêng trong kháng chiến trường kì”; Tố Hữu viết về núi rừng và con người Việt Bắc chan chứa nghĩa tình trong suốt thời kì kháng chiến

chống Pháp.Thu Bồn – trong trường ca Bài ca chim Chơ Rao–lại có những vần thơ

đầy ngưỡng mộ, ngợi ca đối với con người và Tây Nguyên đại ngàn Đến Trần Anh Thái cũng vậy, ông chọn tái hiện những đau thương, mất mát trên miền biển Đồng Châu quê mình Ông đã viết về quê hương với tất cả sự trân trọng, tình yêu thương

và những nỗi đau chiến tranh hằn lên quê hương được tác giả tái hiện trong nỗi xót

xa, đau đớn, ngậm ngùi và đậm chất suy tư

Chiến tranh qua đi, đất nước đã hòa bình độc lập nhưng dấu vết của nó vẫn còn chưa hoàn toàn được xóa bỏ trong đời sống của người dân Việt Nam hôm nay Không còn những tháng ngày bom rơi đạn lạc nhưng trong tâm trí người dân Việt, đặc biệt là thế hệ những người đã trực tiếp cầm súng còn sống đến hôm nay, những hình ảnh đạn bom khốc liệt, những mất mát đau thương vẫn in đậm Những hình ảnh đó được chuyển đến thế hệ của hiện tại và tương lai qua những thước phim tư liệu và đặc biệt qua văn học – lăng kính mà nhà văn, nhà thơ dùng để phản chiếu đời sống Tuy nhiên, càng xa chiến tranh, hiện thực về nó càng được tái hiện chân thực hơn Người ta không trốn tránh đưa ra ánh sáng những mảng tối khuất của chiến tranh Phải là cái nhìn chân thực mới cho người đời sau biết rõ cái giá mà cha ông ta phải trả để giành lại độc lập dân tộc đắt như thế nào và biết trân trọng, giữ gìn thành quả

đó Trong sáng tác của mình, Trần Anh Thái đã làm được điều này

35

2.2.1 Cuộc sống trong chiến tranh gian khổ

Việt Nam ta - dải đất hình chữ S đã trải qua biết bao cuộc chiến tranh chống nội thù và ngoại xâm từ phương Bắc đến phương Tây Trong tiến trình lịch sử bốn nghìn năm của dân tộc, hai phần ba số thời gian ấy, đất nước chìm trong cảnh lầm than, nhân dân chịu bao khổ cực, mất mát và đau thương Văn học – với vai trò như một người thư ký trung thành của thời đại – đã phản ánh chân thực và sinh động những tháng ngày đau thương, những cảnh khó nhọc, lầm than ấy Không khó để tìm ra những vần thơ tái hiện cảnh sống gian khổ của nhân dân khi đất nước đối mặt với chiến tranh và những hình ảnh chết chóc nơi chiến trường khốc liệt Trần Anh Thái cũng thể hiện vai trò tích cực của mình trong việc tiếp nối truyền thống văn học dân tộc: hướng đến cảm hứng về chiến tranh trong những sáng tác của mình Sống trong hoàn cảnh đất nước có chiến tranh, thậm chí từng tham gia chiến đấu đã đem lại, Trần Anh Thái có một vốn sống, vốn trải nghiệm dày dặn về chiến tranh Điều đó cùng quan điểm chân thành, khách quan khi nhìn về chiến tranh thôi thúc Trần Anh Thái có những trang thơ hiện thực, rõ nét nhất về khung cảnh chiến trường đẫm máu cũng như sự bi đát của phận người trong chiến tranh

2.2.1.1 Cuộc sống của người lính nơi chiến trường

Đầu quân nơi tiền tuyến đồng nghĩa với việc bước vào cuộc sống đầy rẫy những hiểm nguy, ngày ngày sống trong cảnh mưa bom bão đạn Trước khi chọn đối mặt với cuộc sống đó, những người lính đã phải đối mặt với bão giông, với

những cơn giận dữ của thiên nhiên, của biển cả Đầu trường ca Mỗi loài hoa một mặt trời, Trần Anh Thái đã viết về họ thế này:

Người lính – nông dân dấn thân trận mạc

Sống có tên mình, khi chết bỗng vô danh

Chính hoàn cảnh xuất thân từ những người nông dân càng tô đậm thêm

những khó nhọc trong cuộc sống nơi chiến trường của người lính Họ vốn đã sống đời cực nhọc, lam lũ với ruộng đồng, khi đất nước bị xâm lăng, họ phải chịu thêm một nỗi cực nhọc: người ở hậu phương mỏi mong, trông ngóng đôi khi trong vô vọng hay chịu nỗi đau mất người thân; người nơi tiền tuyến đối mặt bao khổ cực, gian lao

36

Nếu nhìn lại tiến trình lịch sử ta sẽ thấy trong hầu hết những thế kỉ của nền văn học trung đại, vai trò của người nông dân không được khẳng định trong trận chiến chống quân xâm lược.Mãi tới khi thực dân Pháp xâm lược, nhân dân Nam Bộ cùng các sĩ phu yêu nước nổi lên đánh giặc, hình ảnh người nghĩa sĩ nông dân mới

được nhắc đến và đề cao qua Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc của nhà thơ mù xứ Đồng

Nai – Nguyễn Đình Chiểu.Lần đầu tiên trong văn học nước nhà, hình ảnh người nông dân đứng lên đánh giặc bảo vệ đất nước hiện lên sừng sững như một tượng đài nghệ thuật mang tính bi tráng về người nông dân yêu nước chống ngoại xâm [2,

tr.233] Từ đây trở đi, vai trò của nhân dân trong những cuộc chiến tranh vệ quốc được nhìn nhận đúng đắn và đề cao đúng mực Nguyễn Khoa Điềm – trong trường

ca Mặt đường khát vọng cũng đã viết:

Em ơi Đất nước là máu xương của mình

Phải biết gắn bó và san sẻ

Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở

Làm nên đất nước muôn đời…

…

Để Đất nước này là Đất nước của nhân dân

Đất nước của nhân dân, Đất nước của ca dao thần thoại

Trần Anh Thái cũng cùng chung quan điểm này, bằng chứng là trong cả ba

trường ca Đổ bóng xuống mặt trời, Ngày đang mở sáng và Mỗi loài hoa một mặt trời đều xuất hiện người lính xuất thân từ những người nông dân Đó là chàng trai

sinh ra nơi làng quê ngày đêm sống trong bão giông từ nơi biển cả Người trai ấy đã tiếp bước cha anh xung phong nơi chiến trường Khi Tổ quốc đau thương, lên tiếng kêu gọi, chàng trai ấy – như bao con người trẻ tuổi đã ra đi không tiếc đời xanh, bỏ lại sau lưng những tháng ngày bình yên mà khó nhọc nơi làng quê, bỏ cả người bạn gái với mối tình đầu trong trắng, ngây thơ Trần Anh Thái đã viết về cuộc chia tay

đó với giọng điệu đầy bịn rịn, luyến lưu:

37

Xin từ biệt

Chuông nhà thờ đã điểm

Anh phải đi trước khi trời sáng

Để không ai biết anh khuỵu ngã

(Ngày đang mở sáng)

Người trai trẻ vừa phải nói những lời nhẹ nhàng khuyên nhủ, động viên người

em gái – về đi em, đừng lần lữa, về đi em, muộn quá rồi cùng những cử chỉ đầy yêu thương – Anh dìu em trên đường mưa đổ, Em hãy vịn lên vai anh mà bước vừa phải

tự đối diện và đấu tranh với chính mình Chàng trai hiện lên với tâm trạng có chút mâu thuẫn nhưng đã cương quyết, mạnh mẽ bước ra đi, bước đi thật nhanh để không bị lưu luyến bởi tình cảm Điều đó đồng nghĩa với việc người lính đã chấp nhận hi sinh tình cảm cá nhân để đầu quân nơi trận mạc Trước Trần Anh Thái, điều này không được nói đến, đặc biệt trong văn học giai đoạn 1945 – 1975, người ta gắn tình yêu đôi lứa với tình yêu Tổ quốc và đặt tình yêu Tổ quốc lên trên, lên trước Những dòng diễn tả tâm trạng dùng dằng mâu thuẫn của chàng trai như trong đoạn thơ trên không được hoan nghênh Trần Anh Thái giúp ta khẳng định những chiến công hiển hách và hòa bình hôm nay được làm nên từ chính những con người bình thường, đôi lúc tầm thường như thế, họ không phải thần thánh hay những con người phi phàm khi bước vào nơi bom đạn, đối mặt với kẻ thù

Trong trường ca Đổ bóng xuống mặt trời, tác giả cũng để người lính là người

nông dân – một người con “sinh ra từ huyền thoại về làng” Ở miền quê ấy, những người dân quê phải “nối khúc ruột mềm thêm chắc” để “âm thầm chèo chống” với bão giông Từ cuộc chiến với thiên nhiên, người con của vùng quê nghèo ấy dấn thân nơi trận mạc để tham gia cuộc chiến một mất – một còn với bầy lang sói Đây cũng là một sự tiếp bước thế hệ đi trước bởi chiến tranh đến, “anh tôi nhập ngũ”

trong khi “tôi” còn nhỏ, cắp sách tới trường trong cảnh Báo động xong lớp học khét mùi bom “Tôi” đã ra đi trong sự xót xa, giục giã của quê hương khi phải chứng

kiến làng quê mình nằm giữa “giông bão và chiến tranh hai đầu gập lại” và cảnh đau thương, mất mát của bao gia đình khác cũng như chính gia đình mình: