Nghiên cứu phong cách lãnh đạo của người sáng lập trường hợp của công ty cổ phần dược phẩm traphaca

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích việc nghiên cứu đề tài: Từ góc nhìn của khoa học lãnh đạo tổ chức doanh nghiệp, đề tài nghiên cứu, phân tích, về phong cách lãnh đạo và nêu một

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN TRỊ KINH DOANH

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS TS ĐỖ MINH CƯƠNG

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn này là do chính tôi nghiên cứu và thực hiện Các thông tin và số liệu sử dụng trong Luận văn đƣợc trích dẫn đủ nguồn tài liệu, kết quả phân tích trong Luận văn là trung thực Luận văn không trùng với bất kỳ đề tài nghiên cứu khoa học nào đã công bố

Hà Nội, ngày 30 tháng 11 năm 2016

Học Viên

Nguyễn Công Đản

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, tôi cũng xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các thày, các cô trong Trường đã truyền đạt kiến thức cho tôi trong quá trình học tập; các thày, các cô trong Hội đồng Bảo vệ đề cương sơ bộ, cán bộ Phòng Đào tạo Trường ĐH Kinh tế - ĐHQG Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi

và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Đặc biệt, với lòng kính trọng và biết ơn tôi xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành nhất đến PGS.TS Đỗ Minh Cương - người thầy đã luôn hướng dẫn và hỗ trợ tận tình, truyền đạt kiến thức, kinh nghiệm quý báu cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Tôi xin chân thành cảm ơn bà Vũ Thị Thuận cùng Ban Lãnh đạo, các anh chị em trong Công ty Cổ phần Dược phẩm Traphaco, các đại lý của Traphaco đã tạo điều kiện thuận lợi, giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận văn này

Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới những người thân trong gia đình và bạn bè đã ủng hộ, động viên giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu để tôi đạt được thành quả như ngày hôm nay

Hà Nội, ngày 30 tháng 11 năm 2016

Học Viên

Nguyễn Công Đản

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Những đóng góp của luận văn nghiên cứu 4

5 Kết cấu của luận văn 4

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHONG CÁCH LÃNH ĐẠO 6

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 6

1.1.1 Các công trình nghiên cứu về các tư tưởng và lý luận quản lý, lãnh đạo trên thế giới 7

1.1.2 Các công trình nghiên cứu về khoa học quản lý và lãnh đạo của Việt Nam 16

1.2 Cơ sở lý luận 21

CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 45

2.1.1 Xác định vấn đề, đối tượng và mục đích nghiên cứu 46

2.1.2 Xác định số lượng mẫu nghiên cứu 46

2.1.3 Xây dựng thang đo và thiết kế bảng hỏi 47

2.1.4 Thu thập dữ liệu 48

2.1.5 Phân tích số liệu 48

2.1.6 Kết luận về kết quả nghiên cứu 49

CHƯƠNG 3: PHONG CÁCH LÃNH ĐẠO CỦA BÀ VŨ THỊ THUẬN TẠI CÔNG TY CỔ PHẦN DƯỢC PHẨM TRAPHACO 57

3.1 Cơ sở thực tiễn 57

3.2 Phong các lãnh đạo của bà Vũ Thị Thuận qua các lĩnh vực hoạt động chính của người lãnh đạo doanh nghiệp 64

3.2.1 Trong quản trị chiến lược kinh doanh 64

3.2.2 Trong quản trị nguồn nhân lực tại nhà máy sản xuất 67

3.2.3 Vai trò của bà Vũ Thị Thuận trong hoạt động kinh doanh 70

3.2.4 Xây dựng và phát huy văn hóa doanh nghiệp 72

3.3 Một số hiệu quả chính của phong cách lãnh đạo qua hiệu quả kinh doanh và sự phát triển bền vững của Traphaco 74

3.4 Các yếu tố tạo nên phong cách, hiệu quả lãnh đạo của bà Vũ Thị Thuận 81

CHƯƠNG 4: NHỮNG BÀI HỌC KINH NGHIỆM TỪ BÀ VŨ THỊ THUẬN VÀ ĐỀ XUẤT VIỆC HOÀN THIỆN PHONG CÁCH LÃNH ĐẠO VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ LÃNH ĐẠO CỦA CÁC LÃNH ĐẠO DOANH NGHIỆP NƯỚC TA 85

4.1 Những kinh nghiệm, bài học từ phong cách, phương thức lãnh đạo của bà Vũ Thị Thuận tại Traphaco 85

4.1.1 Dám đối mặt và vượt qua các thách thức khó khăn, quyết đoán và chịu trách nhiệm cá nhân 86

4.1.2 Học hỏi và sáng tạo phục vụ cho việc điều hành quản lý 87

4.1.3 Triết lý lãnh đạo kết hợp tất cả các yếu tố Tâm - Tài - Tín 87

4.1.4 Đức tính khiêm nhường trong giao tiếp ứng xử với cấp dưới và với mọi người 89

4.1.5 Tập trung phát triển con người với quan điểm đó là nguồn lực, tài sản lớn nhất của doanh nghiệp 89

4.1.6 Chia sẻ lợi ích với nhân viên và cộng đồng một cách hợp lý 90

4.1.7 Quy hoạch và đào tạo đội ngũ kế cận chu đáo 90

4.2 Một số ý kiến đóng góp để hoàn thiện phong cách và nâng cao hiệu quả lãnh đạo tại Traphaco nói riêng và tại các công ty cổ phần nhà nước nói chung hiện nay 91

4.2.1 Đối với Traphaco và bà Vũ Thị Thuận 91 4.2.2 Đối với doanh nghiệp, doanh nhân khác ngoài Traphaco và công tác đào tạo lãnh đạo, doanh nhân 93 KẾT LUẬN 96 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 98 PHỤ LỤC 1

PHỤ LỤC 2

i

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

1 CEO Giám đốc điều hành

ii

DANH MỤC CÁC BẢNG

1 Bảng 1.1 So sánh lãnh đạo và quản lý 23

2 Bảng 3.1 Doanh thu bán hàng của Traphaco từ năm 2013 đến 2015 79

3 Bảng 3.2 So sánh doanh thu và lợi nhuận của Traphaco từ năm

iii

DANH MỤC CÁC HÌNH

1 Hình 1.1 Mối tương quan giữa quản lý và lãnh đạo 24

2 Hình 1.2 Biểu đồ mức độ hành vi lãnh đạo 34 Hình 1.3 Phong cách lãnh đạo 38 Hình 1.4 Mô hình phong cách lãnh đa ̣o và sự ảnh hưởng 43

3 Hình 2.1 Quy trình nghiên cứu luận văn 45

4 Hình 3.1 Bộ máy tổ chức của Traphaco 58

64

7 Hình 3.4 Traphaco xây dựng vùng trồng Actiso theo tiêu chuẩn GACP của tại Sa Pa 66

8 Hình 3.5 Traphaco đầu tư rất lớn cho công tác nghiên cứu, phát triển sản phẩm 69

9 Hình 3.6 Tổng điểm xếp hạng Top 10 công ty sản xuất dược phẩm Việt Nam uy tín năm 2016 78

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Suy thoái kinh tế gây ảnh hưởng rất lớn tới các doanh nghiệp, buộc các doanh nghiệp nước ta phải gồng mình tìm cách đối phó với những thách thức và ảnh hưởng mà sự suy thoái đó gây ra Tuy nhiên, đây cũng được xem là cơ hội quý báu cho các nhà lãnh đạo thể hiện bản lĩnh, khả năng và làm mới chính mình, chèo lái doanh nghiệp vượt qua khó khăn, đạt được những thành công mới Người lãnh đạo được kỳ vọng trở thành người nhạc trưởng và có vai trò tiên quyết tạo nên thành công hay thất bại của doanh nghiệp

Peter Drucker, người được xem là “cha đẻ” của quản trị kinh doanh hiện đại từng nói rằng nói rằng “quản lý là làm những công việc thật tốt, lãnh đạo là xác định đúng công việc cần làm” Theo đó, nhà lãnh đạo Doanh nghiệp xuất sắc không chỉ cần năng lực quản lý tốt, mà họ còn là người có khả năng phán đoán, dự báo và đánh giá chuẩn xác về những biến động của môi trường kinh doanh, qua đó, chủ động đưa ra những phương án, những thay đổi thích hợp để dẫn dắt Doanh nghiệp sinh tồn và phát triển

Giai đoạn 2009-2015 Công ty Cổ phần Dược phẩm Traphaco (sau

đây gọi tắt là Traphaco) đã vượt qua cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới

bằng sự tăng trưởng ấn tượng Điều này được thể hiện khi Traphaco giành được rất nhiều giải thưởng: Giải thưởng chất lượng Quốc tế Châu Á Thái Bình Dương, Top 10 Sao vàng đất Việt, Top 10 Doanh nghiệp tiêu biểu trách nghiệm xã hội; Doanh nghiệp đạt Thương hiệu quốc gia Vietnam value Đồng thời Lãnh đạo của Traphaco cũng dành nhiều giải thưởng như: Nữ doanh nhân tiêu biểu của thủ đô Hà Nội năm 2010, Chiến sỹ thi đua toàn quốc năm 2010, Thầy thuốc ưu tú, Huân chương lao động hạng

2

3, Danh hiệu Giám đốc kinh doanh giỏi, Doanh nhân Việt Nam tiêu biểu, Doanh nhân văn hoá, Doanh nhân nhân ái, Nữ doanh nhân trí thức, thành đạt năm 2013…

Traphaco là một trường hợp điển hình của một DNNN cổ phần hóa

thành công, được quản trị tốt và có sự phát triển bền vững Câu hỏi

nghiên cứu ở đây là: Tại sao Traphaco lại đạt được nhiều thành tích ấn

tượng như vậy? Lãnh đạo Traphaco đã làm gì để chèo lái công ty một cách xuất sắc vượt qua những giai đoạn khó khăn của nền kinh tế? Phong cách lãnh đạo của Lãnh đạo Traphaco trong giai đoạn này như thế nào? Bài học kinh nghiệm gì rút ra từ phong cách lãnh đạo, quản lý doanh nghiệp của Traphaco? Để trả lời cho các câu hỏi này, em đã chọn đề tài:

“Nghiên cứu phong cách lãnh đạo của người sáng lập - Trường hợp Công ty Cổ phần Dược phẩm Traphaco” Qua đó rút ra một số bài học

để người lãnh đạo có thể tự hoàn thiện phong cách lãnh đạo của mình cho phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững của doanh nghiệp và áp dụng bài học kinh nghiệm đó tại các doanh nghiệp có mô hình tương tự tại Việt Nam

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích việc nghiên cứu đề tài:

Từ góc nhìn của khoa học lãnh đạo tổ chức doanh nghiệp, đề tài nghiên cứu, phân tích, về phong cách lãnh đạo và nêu một số kết quả chính đã đạt được của Traphaco cũng như của người đứng đầu là bà Vũ Thị Thuận Từ đó rút ra những kinh nghiệm cần thiết và đề xuất các giải pháp, kiến nghị để hoàn thiện, nâng cao năng lực, hiệu quả lãnh đạo tại Traphaco nói riêng và các công ty cổ phần Nhà nước nói chung trong giai đoạn hiện nay Mục đích này được cụ thể thành các mục tiêu như sau:

- Tìm hiểu nội dung, vai trò của phong cách lãnh đạo Từ đó tìm mối

- Rút ra những kinh nghiệm và đề xuất những kiến nghị nhằm hoàn thiện phong cách lãnh đạo của người đứng đầu trong các Doanh nghiệp nói chung và Doanh nghiệp Cổ phần Nhà nước nói chung

Nhiệm vụ nghiên cứu :

Một là, nghiên cứu, tổng hợp cơ sở khoa học của hoạt động lãnh đạo

doanh nghiệp, tập trung vào vấn đề phong cách và hiệu quả lãnh đạo của người đứng đầu (Chủ tịch HĐQT kiêm CEO hoặc chỉ giữ chức Chủ tịch HĐQT)

Hai là, nghiên cứu, khảo sát về phong cách, hiệu quả lãnh đạo của bà

Vũ Thị Thuận tại Traphaco; các nhân tố tác động và nguyên nhân thành công của bà Thuận

Ba là, rút ra những kinh nghiệm, bài học từ phong cách, phương thức

lãnh đạo của bà Vũ Thị Thuận đối với các nhà quản trị, lãnh đạo doanh nghiệp khác ở nước ta và gợi ý đề xuất việc hoàn thiện, nâng cao năng lực lãnh đạo của đối tượng này giai đoạn hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của luận văn là phong cách của người lãnh đạo cao nhất của Traphaco trong giai đoạn 2009 - 2015

- Phạm vi nghiên cứu:

+ Sự lãnh đạo của Công ty Traphaco tại Việt Nam, tập trung vào vai trò của người đứng đầu doanh nghiệp này - chức danh Chủ tịch HĐQT hoặc CTHĐQT kiêm CEO

4

+ Thời gian từ năm 2009 đến năm 2015

4 Những đóng góp của luận văn nghiên cứu

Về lý luận:

Nghiên cứu một trường hợp CEO - lãnh đạo xuất sắc của Việt Nam giai đoạn hiện nay là bà Vũ Thị Thuận, tìm hiểu các yếu tố tạo nên sự thành công trong công việc của một CEO, cụ thể là một doanh nhân nữ, lãnh đạo một công ty cổ phần có vốn nhà nước đã thực hiện cổ phần hóa thành công

Bổ sung nhận thức về mối quan hệ giữa phong cách lãnh đạo và hiệu quả lãnh đạo trong một nhà lãnh đạo cao nhất của một công ty cổ phần trong điều kiện nước ta hiện nay

Về thực tiễn:

Thành công của bà Vũ Thị Thuận tại Traphaco là một bài học tham chiếu bổ ích cho các doanh nghiệp, doanh nhân nước ta hiện nay, trong giai đoạn hội nhập quốc tế

Kết quả nghiên cứu luận văn là một tài liệu tham khảo có ích cho việc nghiên cứu về lãnh đạo, quản lý, về văn hoá doanh nghiệp và văn

hóa doanh nhân ở nước ta hiện nay

5 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn được kết cấu thành 4 chương cụ thể như sau:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về phong cách lãnh đạo

Chương 2: Phương pháp và thiết kế nghiên cứu

Chương 3: Phong cách lãnh đạo của người sáng lập và sự phát triển của công ty cổ phần dược phẩm Traphaco

Chương 4: Những bài học kinh nghiệm từ bà vũ thị thuận và đề xuất

5 việc hoàn thiện phong cách và nâng cao hiệu quả lãnh đạo của các lãnh đạo doanh nghiệp nước ta

6

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHONG CÁCH LÃNH ĐẠO

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Các công trình nghiên cứu và bài báo khoa học về quản lý, lãnh đạo

ở nước ta rất nhiều song nếu muốn tìm một cuốn sách khoa học cơ bản về lĩnh vực này, nhất là loại sách về lịch sử tư tưởng và nội dung của các lý thuyết quản lý, lãnh đạo trên thế giới thì lại không dễ Sách về lãnh đạo thường chỉ bàn về vị trí, vai trò, quan điểm, đường lối và phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước và xã hội Sách về quản lý, nhiều nhất là các sách quản lý ngành Tức là sách quản lý nhà nước về các ngành, nghề cơ bản của quốc gia hoặc một lĩnh vực hoạt động xã hội cơ bản như: Quản lý kinh tế, quản lý quốc phòng, quản lý văn hóa, quản lý giáo dục và đào tạo, quản lý lao động - xã hội, quản lý môi trường, quản

lý đất đai … Bên cạnh đó là loại sách về quản lý - quản trị chuyên môn, nghiệp vụ hay một loại công việc cụ thể như quản trị nhân sự, quản trị tài chính, quản trị chiến lược, quản trị sản xuất, quản trị chất lượng, quản trị marketing … Trong cả hai loại sách khoa học kể trên có nhiều quyển đã trình bày nội dung các tư tưởng, lý luận quản lý và lãnh đạo trong khuôn khổ một chương hoặc một tiết, mục, bài Sau đây, em chủ yếu tập trung vào ba loại chính:

+ Loại 1: Các công trình nghiên cứu về các tư tưởng và lý thuyết

quản lý, lãnh đạo trên thế giới;

+ Loại 2: Các công trình nghiên cứu từ cách tiếp cận và quan điểm

của chính trị học về sự lãnh đạo, quản lý trong hệ thống chính trị của Việt Nam;

+ Loại 3: Các công trình nghiên cứu về lý thuyết và tư tưởng lãnh

đạo từ cách tiếp cận của các nhà kinh tế học đối với các tổ chức doanh

7

nghiệp, song song tác giả cũng tổng hợp các công trình nghiên cứu về văn hóa doanh nghiệp để công trình nghiên cứu của mình được phong phú và hoàn thiện hơn

1.1.1 Các công trình nghiên cứu về các tư tưởng và lý luận quản

lý, lãnh đạo trên thế giới

1.1.1.1 Các công trình nghiên cứu về khoa học quản lý, lãnh đạo của Trung Quốc

Các công trình của các triết gia cổ đại và các học giả Trung Quốc hiện đại về tư tưởng, lý luận lãnh đạo, quản lý quốc gia và các tổ chức: Nghiên cứu các chủ đề tư tưởng, triết lý và nghệ thuật quản lý, lãnh đạo quốc gia; xuất phát tư tưởng từ các tác giả nổi tiếng nhất đại diện cho 3 trường phái chính là Đức trị, Pháp trị và Vô vi như Khổng Tử, Hàn Phi

Tử, Lão Tử … Nguồn tư liệu về nhóm công trình này tập trung vào quan điểm, tư tưởng lãnh đạo chính trị và thuật trị dân, trị nước từ chính các tác phẩm của triết gia thời này và hầu hết đã được dịch sang tiếng Việt như Khổng Tử với Luận ngữ, Đại học, Trung dung; Lão Tử với Đạo đức kinh, Hàn Phi với Hàn Phi tử qua sự chú giải của các học giả Việt Nam như Ngô Tất Tố, Nguyễn Hiến Lê, Nguyễn Đăng Thục, Vũ Khiêu, Phan Ngọc…Các nhà nghiên cứu Trung Quốc hiện đại như Phùng Hữu Lan (bộ sách Lịch sử Triết học Trung Quốc), Hồ Thích (sách Trung Quốc triết học

sử đại cương), Quách Mạt Nhược (sách Nghiên cứu xã hội cổ đại Trung Quốc), Phạm Văn Lan, Lâm Ngữ Đường … đã chứng minh được sự phong phú, sâu sắc, đặc sắc và cả mặt hạn chế của nền triết học Trung Quốc, trong đó có nhiều tư tưởng triết học về chính trị và quản lý xã hội

Sự phân tích các tư tưởng triết học cổ đại đã chỉ ra mối quan hệ giữa các trường phái có tính đối lập nhưng lại không thể loại trừ nhau hoàn toàn là Nho gia và Pháp gia Những vị hoàng đế - nhà lãnh đạo quốc gia tài giỏi,

8

tại vị lâu dài trong thời cổ và trung đại của Trung Quốc thường biết kết hợp khôn ngoan giữa Đức trị với Pháp trị, theo kiểu “ngoại Nho, nội Pháp” hoặc “âm Nho, dương Pháp” Tư tưởng và cách tiếp cận này còn có

sự ảnh hưởng mạnh tới các nhà lãnh đạo, quản lý ở nhiều nước phương Đông hiện nay Hướng nghiên cứu này hiện vẫn được tiếp tục phát triển theo hướng giải mã giá trị ứng dụng lâu dài của nó ở Trung Quốc với nhiều công trình đáng chú ý như “Khổng Tử và tư tưởng quản lý và kinh doanh hiện đại” của Phan Nải Việt (1997), “Binh pháp Tôn Tử” của Mã Nhất Phu (2001)

Trung Quốc thời hiện đại có nhiều công trình nghiên cứu lớn về chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa…nhưng không có nhiều đặc sắc về lý luận quản lý, lãnh đạo doanh nghiệp Nhằm khắc phục những thiếu hụt, khiếm khuyết trên trong khoa học và thực hành công tác lãnh đạo, quản lý của mình, nhất là trong lĩnh vực quản trị doanh nghiệp và quản lý hành chính công, Trung Quốc cũng phải nhập khẩu và sử dụng nhiều giáo trình, sách chuyên khảo từ Mỹ, Tây Âu, Nhật Bản …Vì vậy, thực hiện Đề tài này, khi nghiên cứu các lý luận khoa học quản lý, lãnh đạo hiện đại, em tập trung vào công trình của các nước phát triển (như Mỹ, Nhật Bản, các nước Châu Âu)

1.1.1.2 Các công trình nghiên cứu về khoa học quản lý, lãnh đạo từ các nước phát triển: Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản

Trước hết phải kể đến các công trình nghiên cứu của chính các tác giả của trường phái Quản lý theo khoa học, tiêu biểu là F Taylor (“Quản

lý phân xưởng”, 1903; “Hệ thống định mức sản phẩm và nghệ thuật cắt gọt kim loại”, 1906; “Các nguyên tắc của quản lý theo khoa học”, 1911) Các nguyên tắc đảm bảo cho hoạt động quản lý thực hiện một cách khoa học được ông đề xuất như tiêu chuẩn hóa công việc, chuyên môn hóa lao

9

động, công cụ và môi trường lao động thích hợp… vẫn đang được áp dụng rộng rãi trong quản trị hiện đại song cách tiếp cận, tư tưởng “con người kinh tế” của ông thì bị phê phán là máy móc và phiến diện Phong cách lãnh đạo DN của F Taylor là một hình ảnh người giám đốc có chức năng như một đốc công dùng đồng hồ bấm giờ để đo hiệu quả người lao động và dùng chính sách “cây gậy và củ cà rốt” để quản trị người lao động

Sách “Quản lý công nghiệp và quản lý nói chung” của H Fayol, xuất bản năm 1911 ở Pháp đã đưa ra quan điểm cần mở rộng phạm vi ứng dụng của lý luận quản lý theo khoa học, không chỉ trong các công ty công nghiệp mà còn áp dụng được cho các cơ quan hành chính nhà nước Định nghĩa về quản lý của ông đã nêu đủ các chức năng của một nhà quản lý và chủ thể quản lý nói chung: Quản lý tức là lập kế hoạch, tổ chức, chỉ huy, phối hợp và kiểm tra Hiện nay, một số từ ngữ Fayol dùng đã được sửa đổi để diễn đạt chính xác hơn nhưng tư tưởng của ông về chức năng của các chủ thể quản lý và nghề làm quản lý thì vẫn giữ nguyên giá trị Phong cách lãnh đạo DN mà ông đề cao vẫn khá tương đồng với các CEO của các công ty sản xuất công nghiệp ngày nay có nghề nghiệp gốc là kỹ sư Các học thuyết Quản lý theo khoa học/Bằng khoa học của Taylor và Fayol sau đó được các nhà khoa học phát triển theo nhiều hướng và các nhánh khác nhau, mạnh nhất hiện nay là trường phái đề cao sự lãnh đạo trên sự quản lý và phát triển các kỹ năng và cấp độ lãnh đạo

Từ 1940-1950, các nhà khoa học quản lý đã nghiên cứu phong cách lãnh đạo của các nhà lãnh đạo doanh nghiệp Các nghiên cứu của Đại học Michigan và Đại học Ohio (Hoa Kỳ) về câu hỏi lãnh đạo cần tập trung vào công việc hay tập trung vào con người, hay cả hai trọng tâm này Sau

đó các nhà nghiên cứu nhận ra rằng trong những môi trường khác nhau,

10

cùng một phong cách lãnh đạo mang lại những kết quả khác nhau

Vào những năm 1960, các nghiên cứu về hiệu quả lãnh đạo - tập trung vào đối tượng là nhóm lãnh đạo doanh nghiệp đã đề xuất một lý thuyết mới về lãnh đạo - Lý thuyết lãnh đạo theo tình thế - Contingency theories) với ý tưởng môi trường khách quan và sự biến đổi cho phù hợp với nó quyết định phong cách và hiệu quả của nhà quản lý, lãnh đạo Một chủ đề được các nhà nghiên cứu ở các nước phát triển quan tâm

từ những năm 1990 trở lại đây là so sánh, nhận diện và đánh giá giữa hoạt động quản lý với hoạt động lãnh đạo và tiêu chuẩn của hai loại chủ thể này Khái niệm lãnh đạo vốn được đồng nhất hoặc rất gần với khái niệm quản lý nhưng càng về sau các nhà nghiên cứu càng chú ý đến sự khác biệt giữa chúng Theo Stott và Walker (1992) thuật ngữ lãnh đạo thường được dùng thay thế cho quản lý, mặc dù nhiều nhà nghiên cứu đã nỗ lực chỉ ra những khác biệt, nhưng có một sự nhất trí chung giữa các nhà quản

lý là hai khái niệm này có nhiều điểm giống nhau Ví dụ, ở Hoa Kỳ, người

ta ưa dùng lãnh đạo hơn là quản lý, lãnh đạo phòng (Leaders of division) thường được dùng hơn là trưởng phòng (heads of department), trong khi ở Anh lại có xu hướng ngược lại (Stott và Walker, 1992) Thậm chí, Peter Drucker, người được coi là cha đẻ của quản trị hiện đại, cũng có lúc viết rằng: “Lãnh đạo là quan trọng, nhưng thực chất nó rất nhạt nhẽo và lạnh lùng, với bản chất là việc hoàn thành công việc, là thành tích, hay chỉ là phương tiện để hướng tới mục tiêu, cốt lõi là tính hiệu quả, chứ không đơn thuần là lôi cuốn hay hấp dẫn Bởi vì, có rất nhiều người có khả năng lôi cuốn, hấp dẫn người khác, nhưng vẫn không hiệu quả như: Alexander Đại đế, nếu không ra đi sớm ông sẽ thất bại, hay thậm chí gây hại như

Hitler” (Peter F.Drucker, 2008 Nhà Quản trị thành công, NXB Trẻ) Tuy

nhiên, Bennis và Nanus (Warren Bennis và Burt Nanus, 2008 Leaders –

11

Lãnh đạo, dịch giả Võ Kiều Linh) lại cho rằng, giữa quản lý và lãnh đạo, tuy cả hai đều rất quan trọng, nhưng có sự khác biệt sâu sắc Quản lý gắn với thực hiện, hoàn thành, chịu trách nhiệm, và kiểm soát, còn lãnh đạo là gây ảnh hưởng, dẫn dắt mọi người hành động, theo lý tưởng nào đó Quản

lý đảm bảo công việc thực hiện đúng đường lối, trong khi lãnh đạo tìm ra đường lối đúng đắn Sự khác biệt chủ yếu nằm ở hành động dựa trên sự suy xét, và những hành động làm chủ qui trình, nghĩa là khác biệt của năng lực và tính hiệu quả (Bennis và Nanus, 2008)

Một khía cạnh khác trong nghiên cứu về lãnh đạo và quản lý là mối quan hệ giữa chủ thể lãnh đạo và hiệu quả hoạt động của tổ chức Điều này dẫn đến câu hỏi là sự khác biệt giữa “lãnh đạo” và “quản lý” (ví dụ: Bennis and Nanus, 1985; Kotter, 1990) Ví dụ, có ý kiến chung cho rằng lãnh đạo cao hơn quản lý, đó là “làm việc đúng” (doing the right things) chứ không chỉ là “làm đúng việc” (doing things right) Tương tự như vậy, trong cuốn sách của mình “The new meaning of educational change” (Ý nghĩa mới của thay đổi giáo dục), Michael Fullan (1991) đã phân biệt lãnh đạo liên quan đến những việc như sứ mệnh, định hướng và tạo cảm hứng; quản lý như tham gia thiết kế và thực hiện kế hoạch, làm việc hiệu quả với mọi người và đảm bảo công việc được thực hiện

Trào lưu nghiên cứu sự lãnh đạo, dựa trên các đặc điểm tính cách và tâm lý cá nhân của nhà lãnh đạo, được hình thành sớm nhất và còn có ảnh hưởng tới hiện tại Đây là loại quan điểm và hướng nghiên cứu được nhiều người tin tưởng và sử dụng ở Việt Nam hiện nay Nghiên cứu về đặc điểm lãnh đạo, cố gắng phân loại các đặc điểm cá nhân của “nhà lãnh đạo bẩm sinh”, phân biệt với những người khác và thường tập trung vào 3 nội dung chính sau:

- Các đặc điểm thể chất như chiều cao, hình thức, tuổi, giới…

12

- Năng khiếu như trí tuệ, ngôn ngữ, tính sáng tạo,…

- Năm đặc điểm của nhân cách gồm nhận thức, hướng nội - hướng ngoại, ổn định về cảm xúc, khả năng chấp nhận và sẵn sàng trải nghiệm Cách tiếp cận về lãnh đạo này đã tạo ra nhiều sản phẩm khoa học đồ

sộ và phong phú Stoghill (1948) đã điểm lại 124 công trình nghiên cứu

về các đặc điểm quản lý, lãnh đạo được thực hiện trong giai đoạn

1904-1948 và đưa ra nghi ngờ về bằng chứng cho rằng ngày càng có nhiều đặc điểm có vẻ không liên quan lại góp phần tăng hiệu quả lãnh đạo, về sau (Stogdill, 1974) ông kết luận một số phẩm chất có liên quan nhiều đến năng lực lãnh đạo hơn so với những phẩm chất khác Những đặc điểm của

sự lãnh đạo như trí tuệ, năng lực xã hội,… lại chưa đủ để tạo nên một nhà lãnh đạo thành công Khoa học về quản lý, lãnh đạo không mấy hài lòng với các lý thuyết về đặc điểm tâm lý và tính cách cho rằng lãnh đạo là năng lực bẩm sinh nên đã tìm một cách tiếp cận khác thay thế Việc thay đổi mối quan tâm này cho thấy việc hiểu và mô tả hành vi của nhà lãnh đạo “hiệu quả” có nghĩa là những hành vi và kĩ năng liên quan đó không chỉ đo lường và ghi chép được mà nó có thể học được thông qua việc đào tạo về lãnh đạo Do vậy, nhà lãnh đạo không phải là bẩm sinh, họ có thể được nuôi dưỡng, giáo dục, rèn luyện để có những hành vi và hoạt động hiệu quả hơn

Các nghiên cứu của Trường Đại học Michigan tập trung phát hiện mối quan hệ giữa hành vi của nhà lãnh đạo, quá trình nhóm và đo lường việc thực hiện của nhóm Ba loại hành vi lãnh đạo phân biệt nhà lãnh đạo hiệu quả và không hiệu quả được xác định thành:

(1) Hành vi định hướng công việc

(2) Hành vi định hướng vào quan hệ

(3) Lãnh đạo tham gia - có tính dân chủ (Likert, 1967)

13

Theo lý thuyết về đặc điểm lãnh đạo, các nhà nghiên cứu tỏ thái độ nghiêm khắc về các phương pháp tiếp cận theo phong cách, họ cho rằng cách tiếp cận như vậy không chú ý đến yếu tố tình huống hay mối quan hệ phức tạp, thường xuyên thay đổi giữa lãnh đạo và nhân viên Để khắc phục những hạn chế về phương pháp tiếp cận theo phong cách lãnh đạo, nhiều nhà nghiên cứu khai thác yếu tố tình huống gây ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa lãnh đạo- nhân viên và kết quả thực hiện của nhóm Những phương pháp tiếp cận này được gọi là Phương pháp lãnh đạo theo tình huống, bắt đầu từ hiệu quả của bất kỳ phong cách lãnh đạo nào mang tính ngẫu nhiên tuỳ theo tình huống và do vậy, một loạt phong cách lãnh đạo cần được sử dụng để tạo hiệu quả trong nhiều tình huống Mục đích của nghiên cứu theo lý thuyết lãnh đạo tình huống là phát hiện nhiều phong cách lãnh đạo và các kiểu tình huống khác nhau để chúng có thể được ứng dụng hiệu quả

Trong những thành tố khác nhau này, quan trọng nhất là sự quan tâm của lãnh đạo tổ chức với nhân viên để tạo ra cảm giác được quan tâm, đánh giá sự đóng góp của cá nhân họ cho tổ chức Eisenberger và những người khác (1986) đưa ra định nghĩa tổ chức được yêu mến liên quan đến phạm vi trong đó các cá nhân cảm thấy rằng tổ chức đánh giá đóng góp và quan tâm đến sức khỏe, hạnh phúc của họ Thông qua cơ chế lý thuyết trao đổi xã hội, nhận thức được đánh giá và quan tâm sẽ phản hồi dưới dạng cam kết tổ chức (Eisenberger và những người khác, 1986) Bản thân

hỗ trợ tổ chức có thể ở dưới dạng ca ngợi và tán thành, đãi ngộ lương, cất nhắc địa vị và ảnh hưởng cũng như tiến bộ trong công việc, tới mức độ được xem như thể hiện một đánh giá tích cực về nhân viên (Eisenberger

và những người khác, 1986) Các tác phẩm phát triển từ công trình của Eisenberger xem việc xác lập mục tiêu chung và sự phản hồi từ nhân viên

14

tới lãnh đạo có một vị trí quan trọng để sự lãnh đạo thành công Hướng nghiên cứu này cũng lưu ý vai trò của hỗ trợ tổ chức được nhận thức trong việc hình thành nhu cầu cảm xúc xã hội được bảo vệ, chia sẻ (Armeli và những người khác, 1998) và xu hướng nhân viên cá nhân hóa tổ chức khi nhận thức những hành động cá nhân của họ đại diện cho mục đích của tổ chức (Rhoades, Eisenberger & Armeli, 2001) Theo hướng này đã hình thành quan điểm, lý luận về “Nhà lãnh đạo 360 độ”, (John C Maxwell, Nhà lãnh đạo 360 độ, 2012) nghĩa là lãnh đạo, dẫn dắt và ra quyết định cho nhân viên nhưng chính họ cũng bị ảnh hưởng hay bị lãnh đạo bởi nhân viên và cấp dưới

Một trường phái nghiên cứu mới trong khoa học quản lý, lãnh đạo hiện đại theo hướng này phải kể đến các tác phẩm của W Ouchi về

“Thuyết Z”, của M Yoshino và E Vogel về “Mô hình quản lý của Nhật Bản” rất thành công trong quản lý và phát triển doanh nghiệp thời kỳ đó;

mô hình, phương thức quản lý này cần được học hỏi, vận dụng một cách khôn ngoan vào các nước khác, trước hết là Hoa Kỳ Các tổ chức sản xuất, kinh doanh cũng có thể tạo ra các giá trị cho nó và cho xã hội, quá trình kiến tạo văn hóa tổ chức, văn hóa doanh nghiệp có vai trò quan trọng của người sáng lập và lãnh đạo

Niềm tin, các giá trị là các thành tố cơ bản của một hệ thống văn hóa

tổ chức Các lý thuyết lãnh đạo gần đây chú ý đến vai trò của nhà lãnh đạo xuất sắc thực thi nhiệm vụ xây dựng, truyền bá, quản trị và phát triển nền văn hóa tổ chức của mình Theo cách tiếp cận này, các nhà lãnh đạo lớn thường có mục đích tạo ra cho tổ chức và nhân viên dưới quyền họ không chỉ sự thành đạt về vật chất mà còn cả các yếu tố và giá trị văn hóa Lãnh đạo bằng văn hóa tổ chức của doanh nghiệp không chỉ được luận giải trong các công trình nghiên cứu của P Drucker, W Ouchi, E Schein

15

mà còn được truyền bá một cách mạnh mẽ và hiệu quả thông qua các sách hồi ký hay tổng kết kinh nghiệm thực tế của các nhà lãnh đạo xuất sắc các tập đoàn, tổ chức kinh doanh và cả các tổ chức chính trị, tôn giáo Loại sách này đã được dịch và xuất bản nhiều ở Việt Nam từ những năm

1990 trở lại đây của chính các tác giả hoặc nghiên cứu sâu về các danh nhân lãnh đạo như K Masushita, S Honda, A Morita, W Buffetts, B Gates, N Hill, J Maxell Triết lý hành động đúng đắn, văn hóa tổ chức vững vàng chính là nền tảng và hệ điều tiết phát triển cho lãnh đạo thực hiện được việc đổi mới và thích nghi với sự biến đổi nhanh chóng và sâu sắc của thời kỳ cách mạng khoa học -công nghệ, kinh tế tri thức và toàn cầu hóa

Ứng dụng nghiên cứu về khoa học, lãnh đạo ở các nước phát triển hiện nay được sử dụng rộng rãi trong các ngành giáo dục, quản lý công, quản lý doanh nghiệp, thậm chí trong các lực lượng vũ trang Những hướng nghiên cứu chính trong lãnh đạo hiện đang tiếp tục lôi cuốn sự quan tâm lớn của giới nghiên cứu với các vấn đề lãnh đạo trong đổi mới sáng tạo tổ chức, lãnh đạo trong chuyển đổi tổ chức thích ứng với những biến động của môi trường; lãnh đạo trong học hỏi nâng cao năng lực, tri thức của tổ chức; lãnh đạo trong việc tạo dựng văn hóa tổ chức mạnh, hay lãnh đạo cấp chiến lược phải có khả năng tự lãnh đạo cá nhân và theo phong cách lãnh đạo 360 độ… Trong đó, nội dung phong cách lãnh đạo của người đứng đầu thường được so sánh, đánh giá với hiệu quả lãnh đạo của họ qua sự thành bài của mỗi DN Chẳng hạn, phong cách lãnh đạo của Stever Jobs tại Apple (từ năm 2011 trở về trước) khác với phong cách lãnh đạo của Tim Cook hiện nay Mặc dù là người độc đoán, chuyên quyền, thường gây áp lực mạnh và sự khó chịu cho nhân viên hơn người

kế nhiệm ông nhưng Jobs lại là người định hướng phong cách kinh doanh

16

khác biệt và rất hiệu quả của Apple Một số phong cách lãnh đạo nổi bật như K Matsushita, Honda, Lee Iacossa, Jackwell, đã trở thành những điển kinh doanh trong các công trình nghiên cứu và giáo trình của nhiều trường đại học hàng đầu tại Mỹ và Châu Âu

Tuy nhiên, khi vào Việt Nam, dưới sự tác động của hoàn cảnh, điều kiện và thể chế kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa có tính đặc thù, các tư tưởng và lý luận lãnh đạo kể trên phải có sự vận dụng một cách chọn lọc, sáng tạo thì mới có thể phát huy được mặt mạnh của nó

1.1.2 Các công trình nghiên cứu về khoa học quản lý và lãnh đạo của Việt Nam

Các công trình nghiên cứu về khoa học quản lý, lãnh đạo của Việt Nam được tác giả chia thành các nhóm nghiên cứu chính như sau:

1.1.2.1 Nhóm nghiên cứu về ảnh hưởng, tác động của các giá trị tư tưởng, truyền thống văn hóa dân tộc đối với nhận thức, hoạt động và phong cách của các chủ thể lãnh đạo, quản lý của Việt Nam

Quan niệm về lãnh đạo, quản lý thời kỳ cổ và trung đại ở nước ta cũng bị bó hẹp trong việc cai trị hay vấn đề cách thức trị nước của tầng lớp vua quan đối với dân chúng Tuy vậy, một số di sản của văn hóa cai trị - quản lý theo Nho giáo vẫn tiếp tục được nghiên cứu và truyền bá đến ngày nay đã cho thấy tính hợp lý của nó như tư tưởng nhà cai trị phải có

đủ phẩm cách, lòng nhân ái, đề cao phương pháp đức trị và mô hình quản

lý xã hội theo gia đình, gia tộc Chúng ta có nhiều công trình nghiên cứu

về vấn đề này của Đào Duy Anh, Cao Xuân Huy, Nguyễn Khắc Viện, Vũ Khiêu, Trần Đình Hượu, Phan Ngọc, Nguyễn Đăng Thục, Nguyễn Hồng Phong, Nguyễn Tài Thư, Lê Sỹ Thắng, Hoàng Ngọc Hiến, Nguyễn Văn Huyên, Nguyễn Hùng Hậu Đồng thời, tư tưởng về lãnh đạo, quản lý đất nước thời kỳ này có một nguồn mạch tự nhiên quý giá từ các vị anh hùng

17

và thiên tài chính trị - quân sự của dân tộc ta như Lý Thái Tổ, Trần Hưng Đạo, Lê Thánh Tông, Nguyễn Trãi, Nguyễn Huệ với ý chí khẳng định chủ quyền độc lập, toàn vẹn lãnh thổ, bảo tồn và phát triển bản sắc văn hóa và sức mạnh đại đoàn kết dân tộc Các nghiên cứu về tư tưởng và nghệ thuật lãnh đạo của các danh nhân dân tộc có hệ thống và có sức ảnh hưởng xã hội lớn chỉ được thực hiện trong thời kỳ hiện đại bởi các nhà sử học, văn hóa học nước ta như Hoàng Xuân Hãn, Phan Huy Lê, Hà Văn Tấn, Đinh Xuân Lâm, Trần Quốc Vượng, Hoàng Minh Thảo

Những ảnh hưởng của văn hóa truyền thống thường mang tính hai mặt, cả tích cực và tiêu cực; việc sử dụng, phát huy nó như thế nào là phụ thuộc vào thể chế quản lý và cái “tâm và tầm” của người lãnh đạo tổ chức

1.1.2.2 Các công trình nghiên cứu về lý thuyết lãnh đạo và văn hóa doanh nghiệp

Một điểm mới trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn của nước

ta thời kỳ này là sự ra đời và phát triển nhanh của các môn, ngành học mới có liên quan trực tiếp tới khoa học lãnh đạo, quản lý như môn quản trị nhân sự hay quản trị nguồn nhân lực, môn chính trị học, lịch sử tư tưởng chính trị, lý luận quản trị học

Johnc Maxwell: “Nhà Lãnh Đạo 360” (NXB Lao động - Xã hội) viết

về các vần đề những ngộ nhận của nhà lãnh đạo cấp trung, những thách thức mà các nhà lãnh đạo 360 phải đương đầu, các nguyên tắc lãnh đạo cấp trên, các nguyên tắc lãnh đạo đồng cấp, các nguyên tắc lãnh đạo cấp dưới, giá trị của nhà lãnh đạo 360 Johnc Maxwell: “21 nguyên tắc vàng của nghệ thuật lãnh đạo” (NXB Lao động) cuốn sách này là những câu trả lời của tác giả với những câu hỏi thường gặp Tác giả đã phân tích sâu về từng nguyên tắc một giúp ta hiểu sâu hơn và có định hướng áp dụng các nguyên tắc đó vào thực tiễn một cách hiệu quả hơn Johnc Maxwell:

18

“Phát triển kỹ năng lãnh đạo” (NXB Lao động) lãnh đạo phải có tố chất nhưng phải được rèn dũa theo thời gian Cuốn sách giúp chúng ta nắm được những kỹ năng lãnh đạo cần thiết và chứa đựng những nguyên tắc bất biến, trường tồn mà bất cứ ai muốn trở thành nhà lãnh đạo tài ba cũng phải áp dụng và thực hành Johnc Maxwell: “Tinh Hoa Lãnh Đạo” (NXB Lao động) cuốn sách này là tài liệu nghiên cứu về lãnh đạo của tác giả đúc kế từ thực tiễn

- Edgar H.Schein: “Văn hoá doanh nghiệp và sự lãnh đạo” (dịch từ tiếng Anh, người dịch: Nguyễn Phúc Hoàng NXB Thời đại) Edgar H.Schein - tác giả kinh điển về lĩnh vực văn hoá tổ chức và văn hoá doanh nghiệp - đã trình bày trong cuốn sách này đề tài tổng quát, bàn về nhiều khía cạnh của văn hoá doanh nghiệp và mối quan hệ của chúng với sự lãnh đạo

- Phùng Xuân Nhạ (chủ biên) và tập thể tác giả: "Nhân cách doanh nhân và văn hóa kinh doanh ở Việt Nam trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế" (NXB Đại học Quốc gia Hà Nội 2011) Cuốn sách này đã xây dựng được khung lý thuyết và thiết lập các cấu trúc về nhân cách doanh nhân và văn hóa kinh doanh, nghiên cứu kinh nghiệm của các nước, mở ra bài học cho Việt Nam và đề xuất các giải pháp có giá trị ứng dụng cao để phát triển nhân cách doanh nhân và văn hóa kinh doanh

- PGS.TS Đỗ Minh Cương - TS Đỗ Tiến Long đã nghiên cứu và viết tài liệu giảng dạy môn “Lãnh đạo tổ chức” trong Trường Đại học Kinh tế

- ĐHQG Hà Nội Đây là công trình nghiên cứu đưa ra các mô hình lý luận, phân tích sâu về sự lãnh đạo giúp chúng ta thấy được sự quan trọng của lãnh đạo trong tổ chức cuối cùng đưa ra các phẩm chất cần thiết và đạo đức trong lãnh đạo Warren Bennis và Burt Nanus “Lãnh đạo” (NXB Trẻ) tài liệu nghiên cứu chung về lãnh đạo (các thuyết lãnh đạo) và đi sâu

19

phân tích về môi trường lãnh đạo và những chuẩn mực thay đổi

- PGS.TS Đỗ Minh Cương: "Văn hóa kinh doanh và Triết lý kinh doanh", NXB Chính trị quốc gia 2001) đây là công trình nghiên cứu trình bày một cách có hệ thống các vấn đề văn hóa kinh doanh, triết lí kinh doanh từ phương diện cơ sở lý luận và thực tiễn của thế giới và Việt Nam

- Nguyễn Hồng Sơn - Nguyễn Đăng Minh: “Quản trị tinh gọn tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Việt Nam, thực trạng và giải pháp” (NXB ĐHQG Hà Nội) trong tài liệu này đưa ra các lý luận về quản trị tinh gọn

và phân tích sâu về thực trạng quản trị tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Việt Nam từ đó cần rút ra mô hình và quy trình nghiên cứu phù hợp nhất

- PGS Bùi Anh Tuấn - TS Phạm Thúy Hương: “Hành vi tổ chức” (NXB ĐH kinh tế quốc dân) tài liệu đề cập đến hành vi tổ chức, hành vi

cá nhân, ra quyết định cá nhân, tạo động lực cho người lao động, lãnh đạo

và quyền lực, giao tiếp, văn hóa trong tổ chức, thay đổi và phát triển tổ chức

- Dương Thị Liễu (chủ biên): “Văn hoá kinh doanh” (NXB Đại học Kinh tế quốc dân, Hà Nội 2012) cuốn giáo trình này trình bày rõ các kiến thức chung về văn hóa kinh doanh, phương pháp xây dựng văn hóa kinh doanh ở một chủ thể kinh doanh cụ thể, vai trò và ảnh hưởng của văn hóa kinh doanh trong hoạt động kinh tế

- Nguyễn Mạnh Quân (2012): “Đạo đức kinh doanh và văn hoá công ty” (Nhà xuất bản Đại học Kinh tế quốc dân, Hà nội) giáo trình này tập trung vào việc trình bày những vấn đề lý luận như khái niệm, quan điểm, phương pháp luận về đạo đức kinh doanh và văn hóa công ty (còn gọi là văn hóa doanh nghiệp hoặc văn hóa tổ chức) Về văn hóa doanh nghiệp (văn hóa công ty), giáo trình đã nêu các biểu trưng, mô hình và các nhân

tố ảnh hưởng của văn hóa doanh nghiệp nhằm giúp người đọc hiểu được

20

bản sắc văn hóa của một doanh nghiệp là gì, các biểu hiện của chúng và những tác nhân cơ bản tạo dựng nên bản sắc văn hóa của một doanh nghiệp

- Nguyễn Viết Lộc, “Văn hóa doanh nhân Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế” (Luận án tiến sĩ Quản trị Kinh doanh, Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội 2012) kết quả nghiên cứu của luận án

đã có những đóng góp lớn cho cộng đồng doanh nhân Việt Nam nói riêng

và việc nghiên cứu văn hóa doanh nhân nói chung về mặt lý luận lẫn thực tiễn Luận án đã chung đúc hệ giá trị văn hóa doanh nhân Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế - cơ sở để nhận diện rõ văn hóa doanh nhân Việt Nam và là thước đo, mục tiêu phấn đấu cho các doanh nhân để từ đó tạo lập nên cộng đồng doanh nhân Việt Nam đủ tầm vươn ra quốc tế Luận án còn chỉ ra những điểm mạnh và hạn chế của văn hóa doanh nhân Việt Nam để giúp các doanh nhân có cái nhìn khách quan và tự điều chỉnh hành vi để nâng cao khả năng cạnh tranh và hội nhập

- Nguyễn Thị Hồng Hạnh: “Ảnh hưởng của phong cách lãnh đạo đến

ý thức gắn kết của nhân viên đối với tổ chức” (Luận văn thạc sĩ của ĐH Kinh Tế TPHCM) Nghiên cứu này được thực hiện nhằm: Đo lường phong cách lãnh đạo nghiệp vụ và phong cách lãnh đạo mới về chất, đo lường ý thức gắn kết đối với tổ chức, xem xét sự tác động của các phong cách lãnh đạo đến ý thức gắn kết của tổ chức, so sánh tác động của các phong cách lãnh đạo đến ý thức gắn kết đối với tổ chức và các thành phần của nó: Lòng trung thành, sự đồng nhất, sự dấn thân trong công việc của nhân viên Xác định xem có sự khác biệt trong phong cách lãnh đạo, ý thức gắn kết đối với tổ chức giữa các doanh nghiệp thuộc các loại hình sở hữu khác nhau: Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp quốc doanh

21

Những tài liệu trên nghiên cứu chung về các vấn đề liên quan đến lãnh đạo, văn hóa doanh nghiệp, mối liên quan giữa lãnh đạo và văn hóa doanh nghiệp những đề tài nghiên cứu về lãnh đạo, phong cách lãnh đạo của CEO tại một công ty cụ thể còn khá mới mẻ Nhận thấy đề tài

“Nghiên cứu phong cách lãnh đạo của người sáng lập - Trường hợp Công ty Cổ phần Dược phẩm Traphaco” không trùng lặp với một đề tài

nào Vì vậy em lấy đề tài này làm đề tài nghiên cứu luận văn của mình

1.2 Cơ sở lý luận

1.2.1 Lãnh đạo tổ chức

1.2.1.1 Khái niệm lãnh đạo tổ chức

Trên thực tế ai cũng biết đến từ lãnh đạo và người lãnh đạo, nhưng

để tiếp cận với một định nghĩa cụ thể lãnh đạo là gì? thì cũng rất ít người nắm được Lãnh đạo có rất nhiều quan điểm, dưới đây là một số các quan điểm cụ thể:

- Lãnh đạo là quá trình ảnh hưởng mang tính xã hội trong đó người lãnh đạo tìm kiếm sự tham gia tự nguyện của cấp dưới nhằm đạt được mục tiêu của tổ chức

- Lãnh đạo là sự kết hợp giữa trái tim và khối óc

- Lãnh đạo là quá trình gây ảnh hưởng và tạo ra môi trường thuận lợi

để đạt được mục tiêu của tổ chức

- Thuật ngữ lãnh đạo không chỉ đơn thuần là khả năng lôi cuốn người khác mà đôi khi chỉ là sự mị dân Đó không chỉ là khả năng gây cảm tình, thuyết phục người khác mà đôi khi đó cũng chỉ là kỹ năng của người bán hàng Lãnh đạo là nâng tầm nhìn của con người lên một mức cao hơn, đưa việc thực hiện đạt tới một tiêu chuẩn cao hơn, và phát triển tính cách con người vượt qua những giới hạn thông thường (Peter, F Drucker)

- Lãnh đạo là quá trình tác động giữa các nhà lãnh đạo và cấp dưới

thành công của tổ chức (Đỗ Minh Cương và Đỗ Tiến Long trong cuốn Bài

giảng Lãnh đạo tổ chức) là phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện tại Việt

Nam hơn cả Để hiểu sâu và rõ ràng hơn về lãnh đạo, chúng ta cần phân biệt lãnh đạo với một số khái niệm khác như sau:

1.2.1.2 Phân biệt lãnh đạo với quản lý/quản trị

Một số tác giả khi viết về môn Quản trị và Lãnh đạo đã nhầm lẫn định nghĩa lãnh đạo là quản trị hay ngược lại quản trị là lãnh đạo Thực

ra, lãnh đạo và quản trị là hai vai trò khác biệt của người đứng đầu một tổ chức, một khâu việc hay một nhóm người Lãnh đạo là một phần trong vai trò quản trị nhưng không phải là tất cả Một quản trị viên thường được coi

là một người lãnh đạo, nhưng một người lãnh đạo chưa chắc là một quản trị viên

Lãnh đạo là khả năng thuyết phục và gây ảnh hưởng trên người khác

để hoàn thành những mục tiêu mong muốn Nói cách khác, lãnh đạo thiên

về khía cạnh nhân bản và nhắm đến “người” để nối kết họ thành một đội ngũ và động viên họ tiến tới mục tiêu mong muốn Có hai loại lãnh đạo là lãnh đạo chính thức và lãnh đạo không chính thức Lãnh đạo chính thức là người lãnh đạo có thực quyền Người lãnh đạo có thực quyền là người lãnh đạo đồng thời đóng vai trò quản trị viên trong một tổ chức, được trao ban quyền hạn và chức năng hành xử trên người khác để thi hành một công tác theo hoạch định Người lãnh đạo không chính thức hay còn gọi

là lãnh đạo tự nhiên, là người lãnh đạo do thiên phú với phong cách lôi cuốn người khác Tuy họ không có quyền hạn chính thức để sai khiến,

23

nhưng lời nói của họ có giá trị, được người khác lắng nghe và thực hiện Những người lãnh đạo tự nhiên này thường được người khác ngưỡng mộ như một chứng nhân gương mẫu về cách tổ chức và thực hiện đối với đời sống cá nhân cũng như xã hội

Quản trị là một chức vụ được chính thức trao ban do cấp trên và được thừa nhận ở cấp dưới Một quản trị viên, theo hai giáo sư John French và Bertram Raven trong tác phẩm “The Bases of Social Power” (1960), định nghĩa là người có quyền sai khiến người dưới và hành xử công việc theo hoạch định của tổ chức Quản trị, nhắm tới “việc” hơn là

“người” Quản trị viên là người phối trí và giao công tác cho người thừa hành Họ đồng thời là những cảnh sát viên theo dõi diễn tiến công tác và định giá phẩm lượng công tác để thưởng phạt theo nguyên tắc của tổ chức

Người lãnh đạo thực hiện quản lý và người quản lý thực hiện lãnh đạo, nhưng cả hai không đồng nghĩa Người quản lý thực hiện các chức năng hoạch định, tổ chức, kiểm soát, người lãnh đạo khích lệ, hỗ trợ, làm cho nhân viên gắn kết với các mục tiêu của tổ chức Lãnh đạo đưa ra viễn cảnh và các kế hoạch chiến lược quản lý thực hiện kế hoạch chiến lược và viến cảnh Quản lý gắn với chức danh, lãnh đạo có thể từ bất cứ vị trí nào Lãnh đạo có khả năng ảnh hưởng tới người khác, quản lý được giao quyền hạn nhưng chưa chắc đã có khả năng gây ảnh hưởng

Tập hợp mọi người Tổ chức thực hiện

Động viên khuyến khích Kiểm tra, giám sát

Hình 1.1: Mối tương quan giữa quản lý và lãnh đạo (Trích giáo trình đào tạo Leadership của TS Đỗ Tiến Long) 1.2.1.3 Mô hình lãnh đạo

Mô hình lãnh đạo là quan niệm thống nhất trong cách nhận thức, tìm hiểu và nghiên cứu về sự lãnh đạo

Mô hình đặc diểm cá nhân: Mô hình này cố gắng giải thích sự khác biệt về một số đặc điểm đảm bảo cho thành công trong lãnh đạo (trước công nguyên đến năm 1940)

Mô hình hành vi của người lãnh đạo: Cố gắng giải thích hiệu quả lãnh

25

đạo do sự khác biệt trong phong cách

Mô hình lãnh đạo theo tình thế: Phong cách lãnh đạo phù hợp được dựa trên đặc điểm của nhà lãnh đạo, cấp dưới và các đặc điểm tình huống

Mô hình hợp nhất về sự lãnh đạo: Sự kết hợp các lý luận về đặc điểm

cá nhân, phong cách lãnh đạo và lãnh đạo theo tình thế để giải thích sự thành công trong mối quan hệ lãnh đạo - cấp dưới

1.2.1.4 Người lãnh đạo doanh nghiệp

Lãnh đạo tổ chức có thể là một cá nhân và tập thể hoặc kết hợp cả hai hình thức Lãnh đạo một doanh doanh nghiệp lớn bao gồm nhiều cấp khác nhau: cấp cao nhất, cấp cao, cấp trung cấp, cấp cơ sở

Người lãnh đạo tiêu biểu nhất trong một doanh nghiệp thường là người sáng lập, lãnh đạo cao cấp nhất của doanh nghiệp, người có tầm ảnh hưởng mạnh nhất tới hoạt động kinh doanh và văn hóa doanh nghiệp của doanh nghiệp đó

1.2.1.5 Vai trò của người lãnh đạo doanh nghiệp

Người lãnh đạo của một doanh nghiệp được coi là rất quan trọng Sự thành bại của một doanh nghiệp trong thị trường cạnh tranh khốc liệt như hiện nay phụ thuộc rất nhiều yếu tố quan trọng trong đó người lãnh đạo giỏi là không thể thiếu Để hiểu sâu hơn về vấn đề này, ta tìm hiểu và phân tích sáu vai trò của người lãnh đạo doanh nghiệp

- Người định hướng: Như lý luận trên thì người lãnh đạo sáng lập ra doanh nghiệp trên cơ sở ý tưởng nghiên cứu hoạch định chiến lược và kế hoạch thực hiện, để doanh nghiệp hoạt động và phát triền thì người lãnh đạo phải truyền đạt được tất cả những vấn đề cần thiết trên để đạt được mục tiêu tổng thể của tổ chức Gắn kết mọi người với các mục tiêu cá nhân

và mục tiêu nhóm để hỗ trợ những mục tiêu rộng hơn Là lãnh đạo một đơn

vị, công việc của người lãnh đạo là đảm bảo công sức và ưu tiên của nhóm

26

được gắn với định hướng chiến lược của tổ chức

- Người quản lý những tiêu chuẩn cao và kết quả tốt Người lãnh đạo phải là người đi đầu và tiên phong Dù chia sẻ quyền ra quyết định bao nhiêu và gắn kết với mọi người như thế nào thì người quản lý vẫn phải chịu trách nhiệm cho việc giành được kết quả và việc đạt được các mục tiêu Đây chính là yếu tố để người lãnh đạo làm gương và gây ảnh hưởng tới nhân viên

- Người huấn luyện: Đây là công việc thực hiên kế hoạch Mỗi một chiến lược đều có muc tiêu và kế hoạch để thực hiên nó, việc huấn luyện về chuyên môn, đào tạo về kỹ năng cũng như chuyên ngành, chuyên môn của từng phòng ban từng công việc là không thể bỏ qua để đạt được kết quả tốt nhất Ngoài ra người lãnh đạo có vai trò trong việc động viên những người khác, dù đó không phải là 100% trách nhiệm của người lãnh đạo Thêm vào việc định hướng của người huấn luyện đưa ra ở trên là niềm đam mê Sự nhiệt tình rất dễ lây lan, sự động viên giúp nhân viên xác định điều gì họ thực sự mơ ước từ công việc và nghề nghiệp của họ

- Người làm chủ thay đổi: Do yếu tố môi trường cạnh tranh, thay đổi

về cộng nghệ, tâm lý tiêu dùng của khách hàng càng cao, nó tác động đến mục tiêu, kế hoach hoạt động sản xuất kinh doanh Người lãnh đạo phải là người đầu tiên lắm bắt và thích ứng với những thay đổi để đưa ra mục tiêu

và kế hoạch sản xuất kinh doanh mới phù hợp và phát triển hơn Hành trình

sẽ đưa một người từ việc kết thúc thông qua tầng trung gian và cuối cùng đến thời kỳ mở đầu

- Người làm gương: Không nói gì sâu xa chỉ cần phân tích một vấn đề nhỏ cũng thấy được vai trò này của người lãnh đạo Thực tế trong doanh nghiệp hay tổ chức đều có nội quy và quy chế được ban hành bằng văn bản bắt buộc mọi thành viên đều phải tuân thủ thực hiện Người lãnh đạo phải

cá nhân và sự kiện, và được biểu hiện bằng công thức:

Phong cách lãnh đạo = Cá tính x Môi trường

1.2.2.2 Phân loại phong cách lãnh đạo

a) Theo mô hình Situational Leadership Model

Mô hình do Ken Blanchard và Paul hesey tạo ra cuối những thập niên

1960, chia phong cách thành bốn loại, cụ thể như sau:

- Directing - Chỉ dẫn

- Coaching - Kèm cặp

- Supporting - Hỗ trợ

- Delegating - Ủy quyền

* Theo mô hình này chia nhân viên làm 4 loại:

- Enthusiastic Beginner - Người bắt đầu nhiệt tình

- Disillusioned Learner - Người học việc ảo tưởng

- Unsure Journeyman - Nguời thạo việc không chắc chắn

- Confident Expert - Chuyên gia tin cậy

Tương ứng với các loại nhân viên khác nhau thì nhà lãnh đạo cần sử dụng phong cách lãnh đạo phù hợp

- Directing - Chỉ dẫn: Nhà quản lý sẽ hướng dẫn nhân viên làm thế

28

nào để hoàn thành công việc, kiểm tra chặt chẽ hoạt động của nhân viên và

tự mình đưa ra hầu hết quyết định Đây là phong cách thích hợp nhất để quản lý nhân viên mới vào nghề hoặc đối với những người thực hiện công việc không tốt Tuy nhiên, nếu nhà quản lý chỉ sử dụng một phong cách này thì sẽ trở thành tiểu tiết, độc đoán

- Coaching - Kèm cặp: Nhà quản lý liên tục đưa ra các định hướng và

buộc nhân viên cùng tham gia giải quyết vấn đề và tham gia vào quá trình

ra quyết định.Để thực hiện được điều này, cần lôi kéo ý kiến của nhân viên, trả lời các câu hỏi được nêu ra và thể hiện sự hứng thú bàn bạc công việc với từng cá nhân Phong cách này thích hợp khi nhân viên không còn là người mới đối với công việc nhưng cũng chưa đủ khả năng hoặc sự tự tin

về khả năng thực hiện công việc của mình

- Supporting - Hỗ trợ: Nhà quản lý sử dụng phong cách này khi nhân

viên của anh ta đã có khả năng thực hiện một công việc được giao nhưng còn thiếu tự tin.Theo phong cách này, nhà quản lý là nơi để nhân viên nêu

ra những lo ngại và để bàn bạc về những khó khăn Tuy nhiên, thay vì giải quyết hộ, nhà quản lý chỉ hỗ trợ họ Làm như vậy sẽ tăng cường tính độc

lập và sự tự tin của nhân viên

- Delegating - Ủy quyền: Sử dụng đối với nhân viên có cả kỹ năng và

sự tự tin trong việc xử lý công việc.Tuy nhiên, nếu bạn sử dụng phong cách này trước khi nhân viên của bạn sẵn sàng cho công việc thì họ có thể sẽ

cảm thấy rằng, bạn đã bỏ rơi họ

b) Theo nghiên cứu của Đại học Iowa (Kurt Lewin & Lippitt 1938)

Có ba phong cách điển hình.Cho đến nay, nghiên cứu ban đầu này vẫn

có tầm ảnh hưởng sâu rộng bởi nó đã tạo nên được ba phong cách lãnh đạo

chủ chốt:

- Phong cách lãnh đạo độc đoán: Kiểu quản lý mệnh lệnh độc đoán

29

được đặc trưng bằng việc tập trung mọi quyền lực vào tay một mình người quản lý, người lãnh đạo quản lý bằng ý chí của mình, trấn áp ý chí và sáng kiến của mọi thành viên trong tập thể Phong cách lãnh đạo này xuất hiện khi các nhà lãnh đạo nói với các nhân viên chính xác những gì họ muốn các nhân viên làm và làm ra sao mà không kèm theo bất kỳ lời khuyên hay hướng dẫn nào cả

+ Đặc điểm: Nhân viên ít thích lãnh đạo, hiệu quả làm việc cao khi có mặt lãnh đạo, thấp khi không có mặt lãnh đạo Không khí trong tổ chức thường căng thẳng và phụ thuộc vào định hướng cá nhân

- Phong cách lãnh đạo dân chủ: Kiểu quản lý dân chủ được đặc trưng

bằng việc người quản lý biết phân chia quyền lực quản lý của mình, tranh thủ ý kiến cấp dưới, đưa họ tham gia vào việc khởi thảo các quyết định Kiểu quản lý này còn tạo ra những điều kiện thuận lợi để cho những người cấp dưới được phát huy sáng kiến, tham gia vào việc lập kế hoạch và thực hiện kế hoạch, đồng thời tạo ra bầu không khí tâm lý tích cực trong quá trình quản lý

+ Đặc điểm: Nhân viên thích lãnh đạo hơn, không khí thân thiện, định hướng nhóm, định hướng nhiệm vụ năng suất cao, kể cả không có mặt của lãnh đạo

- Phong cách lãnh đạo tự do: Với phong cách lãnh đạo này, nhà lãnh

đạo sẽ cho phép các nhân viên được quyền ra quyết định, nhưng nhà lãnh đạo vẫn chịu trách nhiệm đối với những quyết định được đưa ra Phong cách lãnh đạo ủy thác được sử dụng khi các nhân viên có khả năng phân tích tình huống và xác định những gì cần làm và làm như thế nào Bạn không thể ôm đồm tất cả mọi công việc! Bạn phải đặt ra các thứ tự ưu tiên trong công việc và uỷ thác một số nhiệm vụ nào đó

+ Đặc điểm: Nhân viên thích lãnh đạo, không khí trong tổ chức thân

30

thiện, định hướng nhóm Tuy nhiên nếu người lãnh đạo vắng mặt thường xuyên, định hướng vui chơi sẽ chiếm ưu thế và năng suất làm việc thấp Với các nhà lãnh đạo tài năng, họ xây dựng cho bản thân một phong cách chủ đạo nhưng vẫn sử dụng các phong cách còn lại một cách linh hoạt Ngược lại, các nhà lãnh đạo yếu kém về năng lực luôn có xu hướng chỉ gắn bó với một phong cách duy nhất và phong cách đó thường là lãnh đạo độc đoán

* Phong cách lãnh đạo độc đoán

Tôi muốn hai bạn phải…

Phong cách lãnh đạo này là việc các nhà lãnh đạo nói với nhân viên họ muốn gì và cách chúng được thực hiện ra sao mà không để tâm tới sự góp ý của nhân viên Một số hoàn cảnh thích hợp có thể sử dụng phong cách lãnh đạo này là khi các nhà lãnh đạo đã có đủ thông tin để giải quyết vấn

đề hoặc khi bị thiếu thời gian, hoặc khi đã tạo ra nguồn động lực cho các nhân viên

Một số người có xu hướng nghĩ rằng phong cách này được sử dụng như một phương tiện để mắng mỏ, xúc phạm và đe dọa Đây thực chất không phải là Lãnh đạo quyền uy, mà đúng hơn thì nó là một kiểu lạm dụng, thiếu chuyên nghiệp, còn được gọi là "Ông chủ của tất cả mọi người." Chắc chắn kiểu làm việc này sẽ không bao giờ có mặt trong “từ điển” làm việc của một nhà lãnh đạo tài năng

Tuy vậy, phong cách Lãnh đạo quyền uy chỉ nên áp dụng hạn chế trong một vài trường hợp cá biệt Nếu bạn có thời gian và mong muốn nhận được sự cam kết nhiều hơn và nguồn động lực lớn hơn từ phía nhân viên, thì bạn nên vận dụng phong cách Dân chủ

* Phong cách lãnh đạo dân chủ

Hãy cùng nhau giải quyết vấn đề này …