luận văn nghệ thuật kể chuyện trong phim rừng nauy của trần anh hùng và tiểu thuyết cùng tên của haruki murak

Câu chuyện trong tác phẩm văn học khi được chuyển thể lên phim dùmuốn hay không cũng được đạo diễn thể hiện theo trận đồ kể chuyện của điệnảnh.. Trong các trường đại học cũng có các công

PHIM RỪNG NAUY

(Chuyển thể từ tiểu thuyết Rừng Nauy của nhà văn Haruki Murakami)

Đạo diễn: Trần Anh HùngSản xuất: Kameyama Chihiro , Shinji OgawaKịch bản: Tiểu thuyết : Murakami Haruki

Chuyển thể: Trần Anh HùngDiễn viên: Kikuchi Rinko

Matsuyama KenichiMizuhara Kiko

Âm nhạc: Jonny GreenwoodQuay phim : Lý Bình TânThời lượng: 120 phútQuốc gia: Nhật BảnNgôn ngữ: tiếng Nhật

Khi tiếp nhận một bộ phim hay một cuốn tiểu thuyết, điểm hấp dẫn khôngchỉ là những yếu tố cấu thành tác phẩm mang tính chất đặc thù của thể loại màcòn có một yếu tố tiên quyết là cách thức mà nhà văn và đạo diễn kể câu chuyện

đó như thế nào Vấn đề nghệ thuật kể chuyện đóng vai trò quan trọng trong tácphẩm văn học và tác phẩm điện ảnh vì đó là con đường đi đến với công chúngthưởng thức nghệ thuật Cùng một chủ đề đề tài, cùng một câu chuyện nhưng ởmỗi loại hình nghệ thuật lại được hiện hình với một hình thức khác nhau bởingôn ngữ đặc trưng riêng Nghiên cứu về cách kể hay chính là nghệ thuật kểchuyện trong điện ảnh so với tiểu thuyết là một hướng đi rất mới mẻ và đầy thú

vị Cách tiếp xúc này giúp ta có cách thâu tóm và chạm tay gần nhất để bóc táchnhững đặc trưng của điện ảnh so với văn học Ngày nay, vấn đề chuyển thể tácphẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh ngày càng trở nên quen thuộc Các tácphẩm văn học được ưa thích đã trở thành nguồn cảm hứng vô tận đối với các bộphim Câu chuyện trong tác phẩm văn học khi được chuyển thể lên phim dùmuốn hay không cũng được đạo diễn thể hiện theo trận đồ kể chuyện của điệnảnh

Tiểu thuyết Rừng Nauy của Haruki Murakami được xuất bản năm 1987 thực

sự là một hiện tượng lạ với bốn triệu bản sách và theo thống kê cứ bảy ngườiNhật thì có một người đọc Cuốn sách nhanh chóng trở thành bestseller ở bất cứnơi đâu xuất hiện, trở thành cuốn sách gối đầu giường của giới trẻ Nhật Bản nóiriêng, giới trẻ thế giới nói chung và đã đưa tác giả của nó lên thành một trongnhững nhà văn hàng đầu của Nhật Bản Glasgow Hirald đã nhận xét “Một câuchuyện xúc động đến ngạt thở… Không nghi ngờ gì Murakami là một trongnhững tiểu thuyết gia tinh tế nhất thế giới” Đây là một câu chuyện “khắc hoạnhững khát vọng bất thành của tuổi thanh xuân, những tư tưởng quá khích, sựlựa chọn cái chết và quá trình trưởng thành - một thứ kinh nghiệm mà ai cũngphải trải qua trong đời Nó vừa mạnh mẽ, vừa tinh tế, giàu tình gợi dục và cảchất thơ” Chính vì thế, khi đạo diễn Trần Anh Hùng chuyển thể câu chuyện lên

phim Rừng Nauy đã gây một làn sóng dư luận lớn như đã từng có khi tiểu thuyết

ra đời Mọi người tò mò về sự hiện hình bằng hình ảnh của câu chuyện được thểhiện như thế nào và đã chuyển tải được tinh thần của câu chuyện hay chưa?

Để bộ phim Rừng Nauy được đưa lên màn ảnh là những nỗ lực không mệt

mỏi của đạo diễn Trần Anh Hùng trong suốt bốn năm ròng thuyết phục nhà vănHaruki Murakami cùng sự đóng góp của cả ekip làm phim Câu chuyện trong

tiểu thuyết Rừng Nauy của Haruki Murakami được chuyển thể lên màn ảnh với một ngôn ngữ hoàn toàn mới, ngôn ngữ của hình ảnh Nghiên cứu nghệ thuật kể chuyện trong phim Rừng Nauy của Trần Anh Hùng và tiểu thuyết cùng tên của Haruki Murakami là một hướng đi mang lại cho chúng ta những hiểu biết thú

vị Lựa chọn đề tài này, người viết muốn đóng góp một phần nho nhỏ trong việc

lý giải ngôn ngữ của điện ảnh so với ngôn ngữ của văn học và cách Trần AnhHùng dùng để chuyển thể tiểu thuyết Rừng Nauy của Haruki Murakami lên mànảnh

Nghiên cứu nghệ thuật kể chuyện hay chính là nghiên cứu cấu trúc tự sự họctrong văn học được giới nghiên cứu và phê bình đặc biệt quan tâm Ra đời từnăm 1969, thuật ngữ “tự sự học” là danh xưng do nhà nghiên cứu TezvetanTodorov đưa ra khởi đầu cho một ngành nghệ thuật nghiên cứu tự sự Đây là sự

tiếp nối cho công trình nghiên cứu Thi pháp học của Aristote Trong công trình

này đã chỉ ra cấu trúc cơ bản của một văn bản tự sự

Ở Việt Nam, nhà nghiên cứu Trần Đình Sử có công trình nghiên cứu Tự sự học và Lại Nguyên Ân có công trình Về việc mở ra môn trần thuật học trong ngành nghiên cứu văn học ở Việt Nam là những bước đầu ghi dấu ấn nghiên cứu

tự sự trong văn học

Đến với điện ảnh, nghiên cứu nghệ thuật kể chuyện được rất nhiều học giảquan tâm và đề cập đến trong khá nhiều các công trình nghiên cứu chuyên sâu

về điện ảnh

Trong công trình Nghệ thuật điện ảnh (Film art) của David Bordwell và

Kristin Thomspon đã dành một phân cuốn sách cho việc nghiên cứu tự sự trong

phim Toàn bộ chương ba của cuốn sách với nhan đề Phim tự sự như một hệ thống hình thức đã tập trung nghiên cứu phương thức thể hiện của điện ảnh

trong việc kể chuyện theo hướng tự sự học

Tác giả Warren Buckland với công trình nghiên cứu Tìm hiểu phim (Film

studies) người dịch Phạm Ninh Giang đã dành toàn bộ chương hai để viết về

Cấu trúc phim: tự sự và kể chuyện Tự sự theo cách lý giải của nhà nghiên cứu,

đó là một loạt sự kiện có liên quan đến nhau theo chuỗi nguyên nhân - kết quả

Nhà nghiên cứu Manfred Jahn và công trình nghiên cứu Nhập môn phân tích phim theo trần thuật học (A Guide Narratological Film Analysis, Poem, anh

Prose: A Guide to the Theory of Literary Genres) đã có những nghiên cứu cụthể về phương thức thể hiện kết cấu, trần thuật và điểm nhìn trong điện ảnh Đặcbiệt, công trình đã những ví dụ phim và phân tích nó dưới góc nhìn tự sự họcgiúp ta có cách nhận diện câu chuyện được kể như thế nào trên phim

Nhà nghiên cứu Timothy Corrigan trong cuốn sách Hướng dẫn viết về phim

(A Short Guide to Writing about Film - người dịch Đặng Nam Thắng, PhạmXuân Thạch hiệu đính) đã giành gần như toàn bộ chương ba Những thuật ngữ

và chủ đề phân tích phim và viết phê bình phim, đề cập đến các khái niệm tự sự,nhân vật và điểm nhìn như một sự quan tâm đáng chú ý trong công việc nghiêncứu điện ảnh Trong chương này nhà nghiên cứu đã đi sâu vào khai thác nhữngđặc điểm rất xác thực về dàn cảnh, dựng phim, âm thanh, ánh sáng,… trongcách kể chuyện của điện ảnh mang lại cho chúng ta cái nhìn cụ thể về điện ảnh

Ở Việt Nam, chúng tôi được tiếp xúc với công trình Những vấn đề lý luận kịch bản phim, tác gải Đoàn Minh Tuấn, giảng viên khoa Điện ảnh trường Đại học sân khấu điện ảnh cũng trình bày một vấn đề về Cấu trúc tự sự và những vấn đề liên quan

Từ đây có thể thấy, vấn đề nghiên cứu tự sự học hay chính nghệ thuật kểchuyện trong văn học và điện ảnh được quan tâm đặc biệt Các công trình dùlớn hay nhỏ đều góp phần làm cụ thể hơn những lý thuyết về nghệ thuật kểchuyện

Đặc biệt, nghiên cứu nghệ thuật kể chuyện trong mối tương quan giữa vănhọc và điện ảnh cũng được quan tâm trong các công trình nghiên cứu từ sách

xuất bản đến các bài đăng tạp chí hay khoá luận Các công trình Bàn về cải biên

tiểu thuyết thành phim của Hạ Diễn và Dương Thiên Hỷ, Bàn về viết truyện phim đạo diễn phim và diễn viên điện ảnh của V.Pu-đốp-kin, Đốp-gien-cô và điện ảnh của I.Vaisphen, Phê bình phim Sta-pa-ep của N.Alê- bê-đep,… là

những nghiên cứu sâu sắc trong mối quan hệ giữa văn hcọ và điện ảnh Bêncạnh đó, còn có các bài đăng trên các tạp chí đưa ra những nghiên cứu đầy hữuích về lý thuyết trần thuật học giữa văn học và điện ảnh:

- Bài viết So sánh mĩ học tiểu thuyết và mĩ học điện ảnh của Magnin đăng

trên Điện ảnh Thế giới số 3.1983

- Bài viết Lí luận trần thuật học đương đại và trần thuật học điện ảnh của

Lý Hiển Kiệt đăng trên tạp chí Đại học sư phạm Hoa Trung, số 6.1999

- Bài viết Tính đối thoại của kết cấu trần thuật điện ảnh của La Nhạc đăng

trên Điện ảnh đương đại số 2.2005

- Bài viết Mối quan hệ giữa trần thuật học văn học và trần thuật học điện ảnhđăng trên http://vanhocquenha.vn

Và còn nhiều bài viết khác

Trong các trường đại học cũng có các công trình khoá luận nghiên cứu về tácphẩm văn học và phim truyện chuyển thể trên một số phương diện của nghệthuật tự sự:

- Mật mã điện ảnh Vinci - Từ tiểu thuyết đến điện ảnh (so sánh tác phẩm văn

học và tác phẩm điện ảnh) của Hà Thị Phượng (2007)

- Kết cấu, người kể chuyện và không gian trong phim Rashomon của đạo

diễn Kurosawa dưới góc nhìn trần thuật học của Đoàn Thị Bích Thuỳ (2008)

- Bộ phim Hồi ức của một Geisha dưới góc nhìn tự sự học của Hoàng Thi

Nga (2010)

- Tự sự và cấu trúc tự sự trong phim Vertigo của Alfred Hitchcock (nhìn từ

góc độ cấu trúc ba hồi, quan hệ nhân quả, người kể chuyện và không - thời gian)của Thế Thị Vân (2010)

- Tiếp cận liên văn bản văn học và điện ảnh qua tác phẩm Người Mỹ trầm lặng, công trình nghiên cứu khoa học.

- Tiểu thuyết Bến không chồng và bộ phim cùng tên thông qua vấn đề liên

văn bản, công trình nghiên cứu khoa học của Lê Thị Tuân (2011)

- Vấn đề chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh (từ góc nhìn

có những bài bình luận trên các báo và tạp chí, trên các trang web Với đề tàinày, người viết muốn đưa ra một đóng góp nhỏ trong việc tìm hiểu tiểu thuyết

và bộ phim chuyển thể theo hướng tiếp cận nghệ thuật kể chuyện

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khoá luận là tác phẩm điện ảnh Rừng Nauy củađạo diễn Trần Anh Hùng và tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Haruki Murakami.Trong đó, người viết tập trung ở phạm vi nghiên cứu những yếu tố trong nghệthuật kể chuyện: cốt truyện, kết cấu, người kể chuyện, điểm nhìn, nhân vật,không gian thời gian, ngôn ngữ kể chuyện

3 Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp chính được sử dụng trong khoá luận:

- Phương pháp phân tích tổng hợp

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp khảo sát, thống kê

- Phương pháp liên ngành

4 Mục đích nghiên cứu và ý nghĩa của khoá luận

Vận dụng lý thuyết trần thuật học trong văn học và trần thuật học trong điệnảnh cùng việc khảo sát cuốn tiểu thuyết và tác phẩm điện ảnh chuyển thể, ngườiviết muốn phân tích nghệ thuật kể chuyện của mỗi loại hình từ một câu chuyện

Từ đó, làm sáng tỏ được cách mà nhà văn và đạo diễn thể hiện câu chuyện nhưthế nào bằng chính những đặc trưng của loại hình thông qua các yếu tố: cốttruyện, kết cấu, người kể chuyện, điểm nhìn, nhân vật, không gian, ngôn ngữ kểchuyện Thực hiện được như vậy, khoá luận sẽ góp một phần nhỏ trong việc lýgiải lợi thế kể chuyện của mỗi loại hình điện ảnh và văn học

5 Cấu trúc khoá luận

Khoá luận với đề tài “Nghệ thuật kể chuyện trong phim Rừng Nauy của TrầnAnh Hùng và tiểu thuyết cùng tên của Haruki Murakami”, ngoài phần mở đầu

và kết luận, khoá luận gồm có các 4 chương:

Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương II: Cốt truyện và kết cấu

Chương III: Người kể chuyện, điểm nhìn, nhân vật

Chương IV: Không gian và ngôn ngữ kể chuyện

Cuối cùng là Tư liệu tham khảo

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG I

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1 Cơ sở lý luận

Những vấn đề lý luận về nghệ thuật kể chuyện.

Nghệ thuật kể chuyện trong văn học.

Khi nghiên cứu phê bình tác phẩm văn học chúng ta không thể không nhắcđến nghệ thuật kể chuyện hay còn gọi là nghệ thuật trần thuật, nghệ thuật tự sự

Đó là phương diện thi pháp quan trọng, là linh hồn, là cốt lõi của một tác phẩm,đồng thời cũng là dụng công, tâm huyết của nhà văn khi sản sinh ra đứa con tinhthần của mình Khi chúng ta tiếp xúc với một tác phẩm văn học: truyện ngắn,tiểu thuyết, kịch,… là chúng ta đang tiếp cận với một câu chuyện, người đọc cứdần dần đắm mình vào thế giới của câu chuyện đó Để có một tác phẩm layđộng được tâm hồn của người đọc, mỗi nhà văn không chỉ sáng tạo ra một câuchuyện cảm động mà còn là cách đưa câu chuyện đến với độc giả Có thể thấy,vấn đề nghệ thuật kể chuyện chiếm vị trí khá quan trọng trong việc tạo nênthành công cho tác phẩm Ngày nay, người ta không quá quan tâm đến nội dungcâu chuyện mà họ quan tâm nhiều hơn cả là cách nhà văn kể câu chuyện đó

Khái niệm Narratology (tiếng Anh) Narratologie (tiếng Pháp) được dịch là

nghệ thuật kể chuyện, nghệ thuật trần thuật, nghệ thuật tự sự Đây là khái niệm

thu hút khá nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu phê bình văn học Nghệ

thuật kể chuyện hay nghệ thuật trần thuật, nghệ thuật tự sự cũng đều là phương thức tái hiện đời sống.

Khi bàn đến các phương tiện cơ bản của miêu tả tự sự, G.N.Pospelov trong

cuốn Dẫn luận nghiên cứu văn học xác định: “Đóng vai trò quyết định trong

loại văn học tự sự… là sự trần thuật học, tức là một câu chuyện về các sự kiệnxảy ra được kể từ phía người khác” [7; 66] Bên cạnh đó, ông còn chỉ ra các

thành phần cơ bản của nghệ thuật kể chuyện: “Với sự trợ giúp của trần thuật,miêu tả, bình luận, lời nói nhân vật trong các tác phẩm tự sự, cuộc sống đượcnắm bắt một cách tự do và sâu rộng” [7; 68]

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Tự sự là một phương thức tái hiện đời

sống trong toàn bộ tính khách quan của nó, tác phẩm tự sự bao giờ cũng có cốttruyện, gắn với cốt truyện là một hệ thống nhân vật được khắc hoạ đầy đủ,nhiều mặt hơn hẳn nhân vật trữ tình, kịch” [15; 385]

Có thể nói, nghệ thuật kể chuyện có một vai trò hết sức quan trọng trong tácphẩm văn học bởi thông qua cấu trúc trần thuật đó người đọc không chỉ biếtđược điều nhà văn muốn nói mà còn biết cách nhà văn nói ra điều đó Để làmđược điều đó một tác phẩm văn học cần có sự đóng góp của nhiều thành tố: vaitrò của người kể chuyện, sự chuyển đổi phương thức trần thuật, điểm nhìn trầnthuật, kết cấu, giọng điệu, không gian,thời gian,… Kết cấu trần thuật gắn liềnvới sự phát triển của cốt truyện Nhà văn đã sử dụng những thủ pháp, phươngthức này để mang câu chuyện đến với độc giả, bộc lộ cách lý giải cuộc sống từcách nhìn riêng và cá tính sáng tạo của tác giả

Yếu tố đầu tiên làm nên thành công cho tác phẩm văn học chính là cốt truyện (plot), có vai trò quan trọng bậc nhất không thể thiếu Loại bỏ cốt

truyện, tác phẩm văn học sẽ chuyển sang một dạng văn bản khác Cốt truyện làtoàn bộ những sự kiện mà nhà văn đã kể lại trong văn bản tự sự mà người đọc

có thể kể lại được G.N.Pospelov trong công trình Dẫn luận nghiên cứu văn học

cho rằng: “cốt truyện là tiến trình của các sự kiện” [7; 63] Nhà nghiên cứuV.B.Shklovsky cũng đề xuất cách hiểu: “cốt truyện là cách sắp xếp các sự kiện,

sự việc, tình tiết của chúng trong văn bản nghệ thuật” [24; 38] Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học, Lại Nguyên Ân cho rằng: “cốt truyện là sự phát triển hành

động, tiến trình các sự việc, các biến cố trong tác phẩm tự sự và kịch, đôi khi cảtrong các tác phẩm trữ tình” [16; 112] Tuy mỗi nhà nghiên cứu có những địnhnghĩa khác nhau nhưng đều nhấn mạnh đến vai trò quan trọng không thể thiếucủa hệ thống sự kiện Cốt truyện trong tác phẩm văn học đã giúp bộc lộ tính

cách nhân vật, thể hiện xung đột xã hội, và bộc lộ phong cách, tài năng của nhàvăn

Vấn đề người kể chuyện cũng đóng vai trò không kém trong mỗi tác phẩm

văn học, đó là một trong những vấn đề trung tâm của thi pháp văn xuôi hiện đại

Tác giả không thể trần thuật nếu thiếu người kể chuyện Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì : “Người kể chuyện là hình tượng ước lệ về người trần thuật

trong tác phẩm văn học, chỉ xuất hiện khi nào câu chuyện được kể với một nhânvật cụ thể trong tác phẩm Đó có thể là hình tượng của chính tác giả ( ví dụ “tôi”trong “Đôi mắt” của Nam Cao ), dĩ nhiên không nên đồng nhất hoàn toàn vớitác giả ngoài đời ; đó có thể là một nhân vật đặc biệt do tác giả sáng tạo ra ( ví

dụ “Người điên” trong Nhật ký người điên của Lỗ Tấn ); cũng có thể là người

viết một câu chuyện nào đó Một tác phẩm có thể có một hoặc nhiều người kểchuyện Hình tượng người kể chuyện đem lại cho tác phẩm một cái nhìn và một

sự đánh giá, bổ sung về mặt tâm lý, nghề nghiệp hay lập trường xã hội cho cáinhìn của tác giả, làm cho sự trình bày, tái tạo con người và đời sống trong tácphẩm thêm phong phú, nhiều phối cảnh…” [ 15 ; 149 ]

Nhắc đến nghệ thuật xây dựng tác phẩm không thể không nhắc đến những

đóng góp của kết cấu tác phẩm Đó là cách sắp xếp, tổ chức để tạo nên hình

tượng nhân vật hay cốt truyện, là sự tổ chức hình thức bên ngoài của tác phẩm

Trong cuốn Lý luận văn học đã có định nghĩa về kết cấu trong tác phẩm văn

học: “Kết cấu là thuật ngữ chỉ sự sắp xếp, phân bố các thành phần hình thứcnghệ thuật trong tác phẩm, kết cấu gắn kết với các yếu tố của hình thức và phốithuộc chúng với tư tưởng Kết cấu khiến tác phẩm mạch lạc, có “vẻ duyên dángcủa trật tự” Việc phân bố các sự kiện và hành động trong tác phẩm thuộc kếtcấu của cốt truyện, đó chính là sự thống nhất chặt chẽ giữa chủ đề tư tưởng vớihành động tính cách Nghĩa là nhà văn phải đặt tính cách vào những tình huốngnhất định, đó là những sự kiện có ý nghĩa thử thách đối với số phận, đối vớinhững đặc điểm bản chất của tính cách buộc phải hành động, phải phơi bày diễnbiến tâm lý của nó, phải bộc lộ thái độ tư tưởng, tình cảm của nó với các tính

cách khác” [10; 283] Kết cấu của tác phẩm văn học như một cái khung đượcxây dựng kiên cố để chống đỡ cho toà lâu đài nghệ thuật sáng tạo văn chươngnày cũng như một ngôi nhà không có nền tảng tốt đẹp sẽ không thể được xâydựng lên một cách vững bền Mọi sự sắp xếp, tổ chức của các sự kiện, tình tiết,biến cố của câu chuyện thuộc về kết cấu chính là những nỗ lực sáng tạo của nhàvăn

Yếu tố không gian, thời gian cũng là một trong những mối quan tâm của

nhà văn, nhà nghiên cứu phê bình trong việc tìm ra ý nghĩa của câu chuyện.Không gian trong tác phẩm văn học, chịu sự chi phối một cách chủ quan củangười sáng tác hay người kể chuyện, đó là môi trường để nhân vật xuất hiện vàhoạt động Nó thuộc về cấu trúc nội tại của tác phẩm, góp phần xây dựng hìnhtượng trong tác phẩm văn học Với tư cách là một “mã nghệ thuật”, không gianđược xem xét như một quan niệm về thế giới và con người, như một phươngthức chiếm lĩnh hiện thực đời sống một cách đặc thù, là một hình thức thể hiện

tư tưởng thẩm mĩ, tình cảm, cảm xúc của con người Mỗi loại hình chiếm lĩnhkhông gian bằng cách thức của riêng mình Nhà văn sáng tạo không gian từ câuchữ, từ cách kết cấu câu văn

Trong cuốn Từ điển tiếng Việt, Hoàng Phê đã cắt nghĩa, lí giải về không gian

như sau: “Không gian là khoảng không bao la trùm lên tất cả sự vật hiện tượngxung quanh đời sống con người” [12; 633] Còn định nghĩa về không gian nghệ

thuật trong văn học, Lê Bá Hán trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học: “Không

gian nghệ thuật là hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tínhchỉnh thể của nó” [15; 162] Trần Đình Sử lí giải thêm: “không gian nghệ thuật

là hình thức tồn tại cùng thế giới nghệ thuật” Ông còn khẳng định một cách hếtsức chắc chắn: “không có hình tượng nghệ thuật nào không có không gian,

không có một nhân vật nào không nào không có một nền cảnh nào đó”, và

“không gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của nghệ sĩ nhằm biểu hiện conngười và thể hiện một quan niệm nhất định về cuộc sống” Như vậy, không giannghệ thuật là phương thức tồn tại và triển khai của thế giới nghệ thuật Không

gian nghệ thuật trở thành phương tiện chiếm lĩnh đời sống, “mang ý nghĩa biểutượng nghệ thuật” Và sự miêu tả, trần thuật bên trong tác phẩm văn học bao giờcũng xuất phát từ một điểm nhìn, ta xác định được vị trí của chủ thể trongkhông - thời gian, thể hiện ở phương hướng nhìn, diễn ra trong một trường nhìnnhất định

Bên cạnh đó, thủ pháp nghệ thuật mà nhà văn sử dụng để kể câu chuyện còn

có nhiều yếu tố khác như giọng điệu, ngôn ngữ,…

Qua đây, có thể thấy nghệ thuật kể chuyện là những thủ pháp, phương thức

mà nhà văn sử dụng để kể chuyện Nó góp phần lớn trong việc xem xét đánh giánhân vật, sự kiện cũng như tái tạo câu chuyện Mỗi yếu tố của nghệ thuật kểchuyện đều có vai trò, ý nghĩa làm nên sức hấp dẫn khác nhau của nghệ thuật kểchuyện, tạo nên sức hấp dẫn của câu chuyện với người đọc và phong cách sángtạo độc đáo của nhà văn

Nghệ thuật kể chuyện trong điện ảnh.

Không phải loại hình nghệ thuật nào ra đời đã có thể đứng vững và phát triểnnhanh chóng Với nghệ thuật điện ảnh cũng vậy ! Điện ảnh ra đời sau nhiều loạihình nghệ thuật khác: kiến trúc, điêu khắc, hội hoạ, âm nhạc, nghệ thuật biểudiễn, văn học, được mệnh danh là nàng thơ thứ 10 đối với phương Tây và đứng

ở vị trí thứ bảy trong lâu đài nghệ thuật ở phương Đông Nó đã kế thừa, hấp thụnhững tinh hoa, học hỏi kinh nghiệm của các bộ môn nghệ thuật khác làm nênnét đặc trưng của bản thân mình Đó là không gian trong kiến trúc, điểm nhìn(point of view) của hội hoạ, văn học …

Đặc biệt với văn học, điện ảnh đã có mối quan hệ chặt chẽ, gần gũi “Giốngnhư kịch và tiểu thuyết, điện ảnh cũng phản ánh đời sống” [13; 39] Tuy nhiên,cách phản ánh hiện thực đời sống của điện ảnh không hoàn toàn giống với vănhọc bởi trong quá trình phát triển điện ảnh cũng dần dần tích luỹ được nhữngthủ pháp nghệ thuật của mình, sáng tạo ra ngôn ngữ riêng của mình, “được liệt

kê vừa như thể loại trần thuật vừa như thể loại biểu diễn” [10; 6]

Nghệ thuật kể chuyện trong điện ảnh về bản chất gần gũi với nghệ thuật

kể chuyện trong tác phẩm văn học Vấn đề cốt truyện, kết cấu, nhân vật,

người kể chuyện, điểm nhìn, không gian, thời gian, giọng điệu cũng là nhữngthành tố quan trọng tạo nên giá trị nghệ thuật cho bộ phim Khán giả xem phimcũng như độc giả đọc tác phẩm đều thưởng thức câu chuyện trên những yếu tốcấu thành trên Mỗi loại hình lại có cách kể chuyện khác nhau, với văn học nhàvăn kể chuyện bằng ngôn ngữ viết còn với điện ảnh được đạo diễn kể chuyệnbằng ngôn ngữ hình ảnh Do vậy, dù có kế thừa những phương thức thể hiệncủa văn học, điện ảnh cũng có những đặc trưng của riêng mình nhằm mang đếncho người xem những thước phim đặc sắc phản ánh chân thực đời sống xã hội

Trong công trình nghiên cứu Nhập môn phân tích phim theo trần thuật học

của Manfred Jahn đã nói về phim “là một thể loại trần thuật bởi vì nó thể hiệnmột câu chuyện (một chuỗi những đơn vị hành động)” [12; 7] Tuy nhiên, câuchuyện được kể đó, hình thức tự sự đó lại được kể bằng ngôn ngữ điện ảnh rấtđặc trưng của phim Với những đặc trưng này, điện ảnh đã phản ánh đời sốngtheo một hướng tiếp cận mới Trong văn học, nghệ thuật kể chuyện được biểuhiện chủ yếu do nhà văn sử dụng tài nghệ của mình Trong điện ảnh là côngtrình sáng tạo tập thể (biên kịch, quay phim, dựng phim, ánh sáng, âm thanh…)dưới sự chỉ huy của người đạo diễn

Giống như văn học, điện ảnh cũng mang trong mình một cốt truyện vốn có.

Có thể khẳng định rằng, nếu không có một cốt truyện cũng sẽ không có một tácphẩm điện ảnh thực sự Như vậy có thể thấy cốt truyện không chỉ có vai tròquan trọng trong văn học mà trong điện ảnh nó cũng là một trong những yếu tốkhông thể thiếu Nó cũng là “một chuỗi những sự kiện trong một mối liên hệnhân quả xảy ra trong không gian và thời gian” [3; 95] nhằm bộc lộ xung độtmâu thuẫn, phát triển tính cách nhân vật, mối quan hệ giữa các nhân vật …trong phim

Nếu trong văn học, cốt truyện là những sự kiện nối tiếp nhau tạo nên chuỗihành động liên tiếp của nhân vật, thể hiện tư tưởng tác phẩm và nó hiện diện

ngay trên từng trang văn bản thì cốt truyện trong điện ảnh không chỉ có tất cảcác sự kiện của câu chuyện được mô tả trực tiếp mà có thể còn bao hàm tư liệunằm ngoài thế giới câu chuyện Trong điện ảnh, thuật ngữ cốt truyện (plot) vàcâu chuyện (story) có sự đan xen với nhau trên một số khía cạnh nhưng lại cóthể phân biệt ở một số phương diện Chính vì vậy mà khi nghiên cứu phê bìnhđiện ảnh, các nhà nghiên cứu đã rất chú ý đến sự phân biệt hai khái niệm này Câu chuyện (story) là “một tổ hợp của tất cả các sự kiện trong một tự sự, cảnhững sự kiện được biểu hiện ra bên ngoài và những sự kiện mà người xemphán đoán đều tạo nên câu chuyện” [3; 97] Có thể thấy, câu chuyện không chỉ

có những sự kiện diễn ra trên màn ảnh mà còn bào hàm cả những sự kiện khác,nằm trong ranh giới truyện kể (diegestic) nhưng người xem không thể nhìn thấytrên màn ảnh mà chỉ phán đoán nhờ các gợi ý trên phim

Cốt truyện (plot) là sự sắp xếp hoặc tổ chức những sự kiện đó theo một trật

tự hoặc một cấu trúc nào đó Hay “thuật ngữ cốt truyện được sử dụng để mô tảbất cứ sự hiện diện một cách có thể nhìn thấy hoặc nghe thấy trên phim trướcchúng ta” Cốt truyện bao gồm tất cả các sự kiện của câu chuyện được mô tảtrực tiếp trên phim và cốt truyện của phim có thể bao hàm các tư liệu nằm ngoàiranh giới truyện kể (non-diegestic) như danh sách đạo diễn, diễn viên, âm nhạc,

… David Bordwell và Kristin Thomson đã đưa ra một sơ đồ giúp chúng ta hìnhdung rõ hơn mối quan hệ giữa cốt truyện và câu chuyện trong phim

Bên cạnh đó, khác với tác phẩm văn học, phim truyện điện ảnh bị giới hạn

khá chặt chẽ về thời gian trình chiếu Một bộ phim trung bình chỉ dài từ

2700m đến 2900m chiếu trong khoảng 90 phút đến 120 phút Trong khuôn khổnhư vậy, nhà đạo diễn phải lựa chọn những bộ khung nhất định trong chiều dàicâu chuyện, lựa chọn những chi tiết sinh động nhưng phải hàm súc tạo nên mộtcốt truyện tập trung Kết cấu cốt truyện phải thật cân đối, đường dây cốt truyện

rõ nét, hàm chứa sức mạnh tiềm tàng của hình ảnh thị giác

Nhân vật trong phim truyện điện ảnh cũng giống với nhân vật trong tácphẩm văn học là đối tượng miêu tả chủ yếu và quan trọng nhất “trong bất cứ

một phim tự sự nào kể cả phim hư cấu hay phim tài liệu, các nhân vật đều tạo ranguyên cớ và biểu hiện kết quả Trong hệ thống hình thức của phim, họ làm cho

sự kiện xảy ra, làm cho chúng méo mó và làm các sự kiện xoay ngược lại” [ 3;99] Mỗi nhân vật trên màn ảnh là một hình ảnh cụ thể, trọn vẹn về hình thể,tâm lý, tính cách,… nó hoàn toàn khác với nhân vật trong tác phẩm văn họcmang tính chất phi vật thể, tính không xác định Diễn viên là người thể hiệnnhân vật trên màn ảnh, đóng vai trò quan trọng trong việc diễn xuất để thể hiệnđược đầy đủ nhân vật trong cốt truyện phim Nhân vật trong điện ảnh không thể

sử dụng quá nhiều làm loãng cốt truyện mà nhân vật cần tập trung để làm nổibật đường dây chính trong cốt truyện

Với kết cấu, truyện phim khi kế thừa từ văn học đã biết chắt lọc để tạo nênnhững nét đặc trưng của loại hình nghệ thuật sử dụng hình ảnh làm ngôn ngữ kểchuyện Để kể một câu chuyện, một bộ phim là một sự sắp xếp một số lượnglớn thông tin không đồng nhất xuất phát từ những kênh khác nhau “phim kểchuyện không phải bằng việc nói mà bằng việc sắp xếp và tổ chức thông tin từnhiều nguồn khác nhau, thỉnh thoảng bao gồm cả phạm vi của văn bản trầnthuật viết và những lời kể chuyện có thực…” [15; 8] Phương thức kết cấu phim

có quyền năng và vai trò rất quan trọng: “Để kể một câu chuyện của bộ phim,phương thức kết cấu phim có thể tự do chấp nhận, trích dẫn, thể hiện dữ liệu từnhiều nguồn khác nhau theo sự sắp đặt của chính nó” [18; 18]

Ngoài ra trong điện ảnh, yếu tố người kể chuyện chiếm một vị trí đặc biệtquan trọng bởi nó có mối quan hệ với điểm nhìn (point of view) Người kểchuyện là “một đại diện cụ thể thông báo cho ta về câu chuyện” [3; 130] Chấtliệu của điện ảnh là những hình ảnh mang tính trực quan, câu chuyện được đếnvới độc giả bằng hình ảnh Cho dù người kể chuyện có lộ diện hay ẩn tàng thìkhán giả xem phim cũng không bị chặn lại mà khán giả dường như thấy mìnhđang chứng kiến câu chuyện đó Bởi vậy mà khái niệm người kể chuyện trongđiện ảnh rất phức tạp và cũng khác với khái niệm người kể chuyện trong văn

học Hơn nữa, nói đến người kể chuyện trong điện ảnh có một điểm khác vớivăn học bởi vai trò quan trọng của máy quay.

Khi nhắc đến nghệ thuật kể chuyện không thể không đề cập đến không gian.Với điện ảnh cũng vậy, một nghệ thuật kể chuyện đặc sắc phải được thể hiệntrên một không gian hợp lý Khác với không gian trong tác phẩm văn học,không gian trong điện ảnh là những khuôn hình đã được lựa chọn làm nơi thểhiện hoàn cảnh của chính nhân vật trong phim, nơi mà hành động nhân vật diễn

ra, nơi diễn ra những xung đột, biến cố, phát triển tình huống truyện…Có thểnói, điện ảnh đặc sắc hơn các loại hình nghệ thuật khác chính là nhờ nhữngkhông gian trên phim vừa có nhạc điệu, âm thanh, vừa có sự phối hợp của hìnhảnh, màu sắc và hơn nữa có những biểu tượng đầy tính nghệ thuật

Như vậy có thể thấy, điện ảnh là loại hình nghệ thuật non trẻ hơn cả, nó đã

kế thừa, tiếp thu từ nhiều loại hình nghệ thuật trước nó nhưng vẫn luôn tạo chomình một đặc trưng riêng Thế giới của những câu chuyện trên màn ảnh với cốttruyện, kết cấu, nhân vật, bối cảnh không gian,… là cách kể câu chuyện riêngcủa điện ảnh, đem đến cho người đọc cái nhìn cụ thể hơn

Vấn đề chuyển thể và liên văn bản trong văn học và điện ảnh.

1.2.1 Vấn đề chuyển thể

Văn học và điện ảnh, từ khi ra đời đã có tác động qua lại với nhau Với điệnảnh, văn học là nguồn chất liệu dồi dào, phong phú, là những hạt giống tốt đượcđiện ảnh mang đi ươm mầm trong một môi trường hoàn toàn mới mẻ Điện ảnhkhông chỉ lấy cảm hứng, chất liệu từ mạch nguồn phong phú của kho tàng vănhọc, tiếp thu kinh nghiệm nghệ thuật và các thủ pháp biểu hiện của văn học màngược lại “điện ảnh cũng làm thay đổi tiểu thuyết”

Ngày nay việc chuyển thể các phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh đã làhiện tượng hết sức phổ biến Chúng ta khó có thể kể hết những tác phẩm vănhọc trên thế giới và Việt Nam đã xâm nhập vào địa hạt của loại hình này, làmcho điện ảnh ngày càng phong phú về nội dung Hầu hết các thể loại từ nhữngthiên anh hùng ca, những câu chuyện truyền thuyết, thần thoại, sử thi, truyện

thơ, … trong kho tàng văn học dân gian đến những tác phẩm văn học cổ điển vànhững tác phẩm mới của văn học hiện đại đều được đưa lên màn ảnh trong mộtmàu sắc mới Điện ảnh đã có công chắp cánh cho các tác phẩm văn học thănghoa trong thứ ngôn ngữ tích hợp đầy hấp dẫn của mình.

Không thể cứ đưa một tác phẩm văn học lên màn ảnh được, mà khi chuyểnthể nó sang tác phẩm điện ảnh cần phải có sự dày công xây dựng của nhà biênkịch, đạo diễn và cả ekip làm phim Công việc đầu tiên là vấn đề cải biên Trong

cuốn Bàn về cải biên tiểu thuyết thành phim của Hạ Diễn đã nói “Cải biên là

một thứ lao động có tính sáng tạo, cũng là thứ lao động khá gian khổ… Mộtmặt nó cần trung thành với nguyên tác, nhưng lại cần phải nâng cao hơn nguyêntác, có sự đổi mới phong phú hơn, để sau khi cải biên xong và quay thành phim

nó sẽ được đông đảo quần chúng tiếp thu, ưa thích” [11; 10] Vì vậy, phimchuyển thể không bao giờ là “bản sao” của tác phẩm văn học gốc Tác phẩmvăn học khi đi vào địa hạt của điện ảnh không thể sống trọn vẹn đời sống của nó

mà luôn có những biến đổi nhất định để phù hợp với phương thức tự sự của điệnảnh

Như vậy, cải biên là việc hết sức quan trọng đối với việc xây dựng thành các

bộ phim điện ảnh Cải biên “trước hết là nhìn nhận tác phẩm đó như thế nào,định qua việc cải biên đạt mục đích gì” [11; 12] Từ những định hướng đó màkhi xây dựng thành phim mỗi nhà đạo diễn đã tạo cho mình một cách kể chuyệnriêng với cách thể hiện riêng nhằm bộc lộ ý đồ tư tưởng của mình trên màn ảnh

với những khung hình, cách phối cảnh, diễn xuất,… Bài báo Tiểu thuyết và kịch bản điện ảnh chuyển thể từ tiểu thuyết của tác giả Thane Rosenbaun (do Hà

Linh dịch và đặt đầu đề) đã viết “Tạo cho tác phẩm văn học một cuộc sống thứhai nhiều khi là tạo ra một sinh thể nghệ thuật mới trên cơ sở sự biến đổi chứkhông phải là một hình thức bản sao của tác phẩm”[http://evan.vnexpress.net/News/doi-song-van-nghe/2006/01/3B9ACA27/] làm

rõ hơn về đặc trưng của điện ảnh cũng như mối quan hệ của văn học và điệnảnh

Chuyển thể tác phẩm văn học cở bản có hai hình thức Đó là chuyển thể sátnguyên bản và chuyển thể cải biên không sát với nguyên bản.

Bản chất của quá trình cải biên sát với nguyên bản là bám sát và trung thànhtuyệt đối với cốt truyện, tôn trọng thậm chí cả hình thức của tác phẩm Sử dụngtoàn bộ những nguyên liệu cấu thành nên tác phẩm văn học mà không lược bỏhay thêm bớt chi tiết Bộ phim hoàn toàn nhằm chuyển tải những ý đồ của nhàvăn trên màn ảnh

Đối với chuyển thể cải biên không bám sát với nguyên bản là sự chuyển thể

tự do, tuỳ thuộc vào “thế giới quan” của người cải biên mà lựa chọn những gì làphù hợp Tác phẩm văn học chỉ là cái cớ, cơ sở nảy sinh để người cải biênchuyển thể xây dựng thành phim

Tuy nhiên mọi sự phân chia chỉ mang tính chất tương đối trong lý luận phêbình bởi quá trình chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh là sựthể hiện tác phẩm ở hai lĩnh vực khác nhau nhưng nằm trong mối tương quangiữa văn học và điện ảnh “là một cách đọc mới trong một hoàn cảnh xã hội vănhoá mới” (Nguyễn Nam)

1.2.2 Vấn đề liên văn bản.

Liên văn bản không phải là thuật ngữ mới mẻ trong giới nghiên cứu và phê

bình, nó không chỉ được sử dụng bó hẹp trong một loại hình riêng biệt nào Mốiquan hệ gắn bó giữa điện ảnh và văn học trong những đặc trưng riêng biệt củathể loại cũng đã thể hiện rõ tính liên văn bản U.Broich, M.Pfister và B.Schulte-Middelitzch đã đưa ra những hình thức cụ thể của liên văn bản, trong đó có hìnhthức dựng thành phim hay kịch

Liên văn bản là một thuật ngữ của văn bản học chỉ mối quan hệ tác động qua lại

giữa văn bản đang xét với những văn bản khác (có thể là/ không là văn bản văn học)hoặc với môi trường (context) văn hóa- lịch sử nói chung Liên văn bản nhìn nhậnvăn bản như một tác phẩm mở, có sự tương quan với hệ thống văn bản khác vàluôn mở rộng trường tiếp nhận của độc giả Liên văn bản không chỉ giới hạn

trong văn bản văn học mà cả ở văn bản nghệ thuật (trong tranh, nhạc, điện ảnh,

… )

Văn học và điện ảnh, ngay từ trên đã nói có mối quan hệ tự nhiên gắn bóvới nhau Văn học là nghệ thuật ngôn từ, nó “khác với các văn bản thực dụnghay khoa học, văn bản văn học sử dụng tổng hợp mọi yếu tố ngữ âm, ngữ pháp,

từ vựng làm cho mọi yếu tố đều có nghĩa trong văn học…” Đến điện ảnh, nó là

“sản phẩm của một loại hình nghệ thuật tổng hợp”, “nó sáp nhập những thôngđiệp bằng nhạc, những vũ điệu, những âm thanh, hình ảnh, hội họa, hóa trang,đạo cụ… chính khả năng này đã hấp thụ những kiểu miêu tả của các loại hìnhnghệ thuật khác nhau”

Dù văn chương và điện ảnh có mối quan hệ gắn bó mật thiết nhưng ta vẫnphải khẳng định rằng: văn chương và điện ảnh là hai loại hình nghệ thuật hoàntoàn khác biệt nhau về ngôn ngữ và chất liệu Ta đều biết mỗi loại hình nghệthuật đều có ngôn ngữ đặc trưng của nó, chẳng hạn, hội họa nói bằng đường nét

và màu sắc, kiến trúc nói bằng đường nét và hình khối âm nhạc nói bằng âmthanh và tiết tấu, vũ đạo nói bằng hình thể và động tác tay chân,…Trong “đạigia đình” nghệ thuật này, không một loại hình nghệ thuật nào lại sử dụng lạihoàn toàn ngôn ngữ với loại hình khác Văn học và điện ảnh cũng không nằmngoài quy luật đó Chất liệu của văn chương là ngôn từ với tính chất phi vật thể,cho nên văn học chỉ có thể diễn tả thế giới một cách gián tiếp, trong khi chấtliệu của điện ảnh là hình ảnh và âm thanh- vật thể hữu hình, nên điện ảnh có thếmạnh trong việc tạo dựng lại thế giới và làm cho hình tượng nghệ thuật trởthành hữu hình Như nhà phê bình điện ảnh Pháp, Jean Miltry đã nói: “Tiểuthuyết là một truyện kể tự cấu tạo mình trong thế giới, còn điện ảnh là một thếgiới tự cấu tạo mình thành chuyện kể” [50]

Song không phải với thế mạnh của “tính hình tượng trực tiếp”, điện ảnh

đã hoàn toàn “thắng” văn chương trên mọi khía cạnh Vẫn có một góc khuất màđiện ảnh không thể biểu hiện trực tiếp bằng văn chương, đó là nội tâm nhân vật

và tư tưởng, triết lý Để khắc họa hình tượng nhân vật, diễn tả tính cách và nội

tâm, tác giả của tác phẩm văn học thoải mái sử dụng hai hình thức: hoặc là dùnglời kể, tả của người kể chuyện (người kể hàm ẩn, hay người kể trực tiếp), hoặc

là dùng lời của nhân vật (đối thoại hoặc độc thoại nội tâm) Nhưng với điện ảnhthì khác, điện ảnh không thể đưa lời của người kể chuyện vào trong phim,không thể nói rằng “cô ấy thấy cô đơn” mà để cho khán giả biết nhân vật đóđang cảm thấy cô đơn thì phải dựa vào tài năng diễn xuất của diễn viên thôngqua hành động

Tuy khác nhau về chất liệu và đặc trưng biểu hiện như vậy, song điện ảnh

và văn chương lại có cùng một điểm chung là sự phản ánh đời sống xã hội Bàn

về văn chương, Bielinski từng nói: “Thơ văn thể hiện trong lời nói tự do củacon người, mà lời nói vừa là âm thanh, vừa là bức tranh, vừa là khái niệm Dovậy, thơ ca mang trong mình tất cả các yếu tố của các nghệ thuật khác, nó nhưđồng thời sử dụng không tách rời phương thức của tất cả các loại hình nghệthuật riêng biệt Thơ văn chính là toàn bộ nghệ thuật” Bruno Toussaint- tác giả

cuốn sách Ngôn ngữ điện ảnh và truyền hình cũng có phát ngôn tương tự về

điện ảnh: “Ngôn ngữ điện ảnh là một thứ cocktail đặc biệt của các hình thứcnghệ thuật khác nhau: hội họa, văn học, sân khấu, âm nhạc… được pha trộn hếtsức khéo léo để cùng thể hiện một đề tài, kể một câu chuyện” [1] Như vậy, cảhai loại hình nghệ thuật này đều thu vào mình các thành tựu của những nghệthuật khác Thậm chí, chính hai loại hình này cũng thâm nhập, ảnh hưởng lẫnnhau, nhờ vậy mà ngày càng trở nên phong phú, chân trời của nó ngày càngrộng vô biên

Trong mối quan hệ giữa điện ảnh và văn học, tính liên văn bản là mộttrong những yếu tố thể hiện rõ nét đặc trưng của thể loại Với văn học, vũ khícủa nhà văn là ngôn ngữ viết Nhà văn kể câu chuyện của mình bằng lời văntrên mặt giấy Người đọc khi tiếp nhận tác phẩm văn học đã phải vận dụng khảnăng tưởng tượng của mình tạo nên cái nhìn phong phú của tác phẩm Để cóthể kích thích trí tưởng tượng của độc giả, nhà văn phải xây dựng nên đượcnhững chi tiết, kí hiệu, chọn góc nhìn người kể chuyện,… Thông qua đó nhà

văn làm nổi bật ý đồ tư tưởng của mình trong tác phẩm Mỗi chi tiết, kí hiệutrong tác phẩm là sự sáng tạo, nhà văn phải dùng tài năng văn chương của mình

để diễn tả giúp người đọc hiểu và tiếp nhận Trong điện ảnh cũng vậy, chi tiếtcủa nó phải hết sức tinh vi Điện ảnh có thể đến gần một con người, xem xétthật kỹ lưỡng, có thể dùng cảnh đặc tả để biểu hiện nét mặt, bàn tay và những

bộ phận khác trong con người, vì thế, so với bất cứ nghệ thuật nào khác, nó lànghệ thuật vận dụng những chi tiết giàu sức biểu hiện khéo léo hơn, những chitiết này nhiều khi còn có thể nói được nhiều điều hơn hàng trăm nghìn câu nói

Có thể thấy, với lợi thế về hình ảnh sinh động mà điện ảnh đã thay hình ảnh thểhiện cho những câu văn miêu tả

Cùng thể hiện một ý tưởng, ý nghĩa hãy chủ để nhưng ở mỗi loại hình lại

có cách thể hiện hoàn toàn khác nhau do đặc trưng thể loại nhưng vẫn nằmtrong mối tương quan với nhau Ở khía cạnh này điện ảnh đã học hỏi và tổnghợp của văn học, ở khía cạnh khác văn học đã giúp điện ảnh làm sáng tỏ nhữngđiều mà điện ảnh không thể làm được

2 Cơ sở thực tiễn.

2.1 Chủ nghĩa hậu hiện đại và hiện tượng tiểu thuyết Haruki Murakami.

Chủ nghĩa hậu hiện đại (post mordermisme) là một hiện tượng văn hoá bắt

nguồn từ cơ sở xã hội và ý thức thời đại với những biến chuyển dồn dập, đầychuyển động đảo lộn không ngừng, xuất hiện từ sau thế chiến thứ 2 (1945).Mark Taylor cho rằng “Hiện đại kết thúc và Hậu hiện đại bắt đầu ở Hiroshimavào ngày mùng 6 tháng 8 năm 1945” [51] Nhưng Umberto Eco lại cho rằng

“Thật ra, tôi cho rằng chủ nghĩa hậu hiện đại không phải là một khuynh hướngcần định rõ niên đại mà đúng hơn là một phạm trù tư tưởng-hoặc hơn nữa mộtKunstwollen, một đường lối vận hành Có thể nói mỗi thời kỳ đều có chủ nghĩahậu hiện đại của riêng mình” [51] Tuy nhiên, sự ra đời của chủ nghĩa hiệnđại đã mang đến những thay đổi và những nhận định mới mẻ về đời sống conngười

Chủ nghĩa hậu hiện đại ra đời với những đặc trưng thẩm mĩ, phi cấu trúc, phitâm hoá, chối từ vai trò chủ thể của con người (cái Tôi); xoá nhoà ranh giới giữanghệ thuật và đời sống thường ngày, phá bỏ những giai tầng văn hoá quý phái

và văn, nhấn mạnh đến phong cách trộn lẫn hoà với đại chúng; phủ nhận tínhchất nguyên thuỷ của một tác phẩm nghệ thuật và cho rằng nghệ thuật cũng chỉ

là một hiện tượng lặp lại (Liên văn bản); nghệ thuật của cái trào tiếu (dị biệt,nguỵ tạo, giễu nhạo, đa tạp, mất liên tục, phân ly, bất ổn); chối từ tất cả đại tự sựsẵn có từ thời tiền hiện đại đến hiện đại Nó đã tác động lớn trên nhiều lĩnh vựcphê bình văn học, xã hội học, ngôn ngữ học, kiến trúc, nghệ thuật thị giác, âmnhạc,…

Với sự ra đời của chủ nghĩa hậu hiện đại, sự xuất hiện của các nhà hậu hiệnđại trong việc miêu tả xã hội đang hình thành dưới tư cách là một thiết chế xãhội theo kiểu “hậu thị trường” Văn học là một lĩnh vực rộng lớn cũng đã cónhững chuyển đổi không ngừng Trào lưu văn học hậu hiện đại ra đời với “hàngloạt những kỹ thuật sáng tác và tư tưởng văn nghệ mới để phản ứng lại các quychuẩn văn học hiện đại, trong khi đó cũng phát triển thêm các kỹ thuật và giả

định của văn học hiện đại” [52] Trần Quang Thắng trong cuốn Chủ nghĩa hậu hiện đại đã lý giải văn học hậu hiện đại là trào lưu văn học Phương tây được bắt

đầu từ sau thế chiến II, đạt đến đỉnh cao vào những năm 70 của thế kỷ XX, gắnvới các tên tuổi: Burroughs, Trocchi, Barthelme, Auster, Acker, Delillo…

Barry Lewis trong bài Chủ nghĩa hậu hiện đại và văn chương với những ý

kiến của ông và của người khác đã vẽ lên bức tranh sinh động và cụ thể về vănchương hậu hiện đại Hình tượng nhân vật trong văn chương hậu hiện đại “đềuhiện hữu trong một trạng thái bị bóp méo và làm sai lệch tận gốc rễ”, họ sốngtrong “một phương thái hiện hữu phi cấu trúc trong đó thái độ của họ trở nêntùy tiện không thể giải thích nổi và không thể xét đoán nổi” Trật tự thời gian thì

bị “méo mó lịch sử một cách có ý thức phản tỉnh”, nó không chỉ làm xáo trộntrật tự thời gian quá khứ, mà còn làm sai lệch cả hiện tại nữa Sự nhại phỏng(pastiche): một loại hoán vị, xáo trộn những kiểu viết cũ Các nhà văn cho rằng

không còn có thể đưa ra được những cách viết mới, chỉ có thể thực hiện đượcmột số kết hợp từ sự lượm lặt những văn phong đang hiện hữu trong lịch sử vănchương Mục đích của lối lai tạp này có tính giật gân hơn là nhại văn để giễucợt Phá vỡ cấu trúc: nhà văn hậu hiện đại gắng hết sức đập nát bốn yếu tố củatiểu thuyết là cốt truyện, nhân vật, cảnh trí và đề tài, cốt truyện bị nghiền nhỏthành những biến cố và hoàn cảnh, nhân vật bị phân tán thành một bó củanhững khát vọng, cảnh trí chỉ mô tả sơ sài Họ không thích sự liền mạch và kếtthúc trong truyện thuyền thống, mà ưa chuộng phương thức đa kết, bằng cáchban cho một cốt truyện rất nhiều hệ quả có thể có được Họ đem yếu tố ngẫunhiên vào tác phẩm cho thấy tính cách lỏng lẻo trong liên kết ý tưởng Từ nhữngnhà văn phương Tây với những tiểu thuyết của Michel Tournier ở Pháp hayUmbarto Eco,… đến các nhà văn phương Đông đều có những tác phẩm thể hiện

rõ những đặc trưng của chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn chương Haruki

Murakami là một hiện tượng hậu hiện đại của Nhật Bản đậm chất hậu phương Tây

Tác giả Haruki Murakami là nhà văn đương đại Nhật bản với lối viết cảmquan độc đáo của mình đã trở thành một hiện tượng văn học của thế kỷ XX.Haruki Murakami sinh năm 1949 tại Kyoto, hiện đang sống tại Boston Mỹ làmột trong những tiểu thuyết gia, dịch giả văn học người Nhật được biết đếnnhiều nhất hiện nay cả trong nước và ngoài nước Ông đã nhận được giải

Gundyzo năm 1979 cho cuốn Nghe lời gió hát (Hear the Wind Sing) dành cho

tác phẩm đầu tay Vào năm 2006, Murakami trở thành người thứ sáu giành giảithưởng Franz Kafka, giải mà trước đó đã trao cho người đạt Giải Nobel Văn họcHarold Pinter và Elfiede Jelinek Chính Murakami cũng đã được xem là mộttiềm năng cho giải Nobel Tác phẩm của ông đã được dịch ra 38 nước trên thếgiới Ông được coi là nhà văn hậu hiện đại của Nhật Bản Tuy nhiên bản thânông lại cho rằng “Tôi không nghĩ mình là nhà văn hậu hiện đại, mặc dù nếu bạngọi tôi bằng cái tên đó thì tôi không phản đối Nói thật, người ta gọi tôi là gì tôi

cũng chẳng quan tâm Theo ý tôi, tôi chỉ là người kể chuyện Một người kểchuyện khá cừ, chắc vậy”[ http://vi.wikipedia.org/wiki/M urakami_Haruki] Haruki Murakami sinh ra khi thế giới diễn ra nhiều biến chuyển lớn lao, nhàvăn đã nhận thấy thế giới không bất định mà luôn chuyển động Tác phẩm củaông là cuộc lần tìm và lý giải con người trong thế giới hiện đại ở chiều sâu tâmthức với tất cả sự đổ vỡ, nỗi hoài nghi, hoang mang, cô độc sâu thẳm Ngay từnhỏ, ông đã có khuynh hướng phản kháng với văn hoá truyền thống mà chịuảnh hưởng của văn hoá phương Tây đặc biệt là văn học và âm nhạc “Ông lớnlên cùng với hàng loạt tác phẩm của các nhà văn Mỹ như Kurt Vonnegut vàRichard Brautigan, và sự ảnh hưởng của phương Tây chính là đặc điểm giúpmọi người phân biệt ông với những nhà văn Nhật khác Văn học Nhật thườngchú trọng đến vẻ đẹp ngôn từ, do đó có thể khiến cho khả năng diễn đạt bị giớihạn và trở nên cứng nhắc, trong khi phong cách của Murakami tương đối thoángđạt và uyển chuyển” [ http://vi.wikipedia.org/wiki/Murakami_Haruki ] HarukiMurakami đã viết các tác phẩm của mình bằng những cách tân táo bạo về nhiềumặt Nhân vật trong tác phẩm của ông là những “con người hoang mang tột độtrong khi cố tìm cho mình một thang giá trị bền vững”, “con người bị phân làmnhiều mảnh vụn, tự tước bỏ vị trí trung tâm của lịch sử”(yếu tố hậu hiện đại…).Murakami từng tuyên bố rằng: “Cái mà tôi muốn mô tả trong tác phẩm của tôi

là những con người Tôi gọi họ là “những con người của tôi” Có thể diễn dịchrằng ấy là “người Nhật” mà cũng có thể diễn dịch họ là con người nói chung”(Theo bài phỏng vấn của Trần Tiễn Cao Đăng, nguồn: vi.wikivedia.org).Conngười mà Murakami theo đuổi trên từng trang sách, không gì khác là con ngườicủa thời đại này, xuất hiện không hình hài nhưng với chiều sâu bản thể xuấtphát từ quan niệm của một nhà văn hậu hiện đại Truyện của ông như “công ánThiền, chỉ đưa ra các câu hỏi không có giải đáp, người đọc phải trầm tư để tìm

ra ý nghĩa”[ http://www.thongtinnhatban.net/fr/t402.html ]

Tác phẩm của Haruki Murakami đã được độc giả trên thế giới nói chung vàđộc giả Việt Nam đón nhận với niềm ái mộ nhiệt tình, đó là những cuốn sách

được chờ đợi nhiều nhất Có thể nói, tác phẩm của ông đi tới đâu cũng nhậnđược sự đón nhận của độc giả nơi đó Oleg Sedov, chủ tịch nhà xuất bảnAmfora đã gọi những cuốn sách của ông là “mỏ vàng” Tác phẩm của ông đãđược dịch và phát hành ở trên 40 quốc gia trên thế giới, nó như giấy thông hànhđưa ông vượt biên giới tới các nước trên thế giới Trong buổi thuyết trình về vănhọc đương đại Nhật Bản ở Hà Nội, từ góc nhìn của người Nhật, Masatsugu Onocho rằng Murakami không hẳn đã phá bức tường bao quanh nền văn học Nhậtnhưng là người có công đầu đẩy bức tường đó xa khỏi biên giới Nhật Bản, đưa

trung-tam-cua-van-hoc-nhat-duong-dai/ ]

http://evan.vnexpress.net/News/chan-dung/2011/03/9374-murakami-la-nha-van-Trong bài viết Murakami trong đời sống văn học Nhật Bản đăng trên

thongtinnhatban.net có nói “Matsuda Tetsuo của nhật báo Yomiuri có số in lớnnhất ở Nhật có viết: “Trong bất cứ trận bão lớn nào cũng có những nhà văngiương cao ngọn đèn soi cho quần chúng Murakami Haruki đang và sẽ lãnh vaitrò đó” Báo The Guardian viết: “Không có nhiều tác giả cùng thời mà tác phẩmlôi cuốn được giới độc giả trẻ trực tiếp đến như thế, không chỉ trong nước ông

mà còn trên khắp thế giới” [http://www.thongtinnhatban.net/fr/t275.html]

Có thể nói, mỗi tác phẩm của nhà văn được xuất bản là người đọc hâm mộđều đổ xô đi mua, họ đi mua khi không cần biết nội dung cuốn sách là gì bởi họ

đã đặt trọn niềm tin vào Murakami "Tôi không quan tâm, miễn là có được trongtay cuốn sách của Murakami", Michiyo Sato - một độc giả hâm mộ nhà văn nói,

sau khi vừa bỏ ra 3.600 yen (680 nghìn VNĐ) mua một cuốn 1Q84 Kanae

Miyazu, một nhiếp ảnh giả người Tokyo là fan lâu năm của Murakami nói " Bởitôi tin Murakami Cuốn nào của ông cũng thú vị" [http://evan.vnexpress.net/News/doi-song-van-nghe/2009/06/3B9AE4D2/ ] ỞNga tiểu thuyết của Murakami đã tạo nên “cơn sốt” trong giới trẻ khi họ biếtđến những tác phẩm của ông trên mạng qua các dịch giả

Tuy nhiên, không phải tất cả độc giả trên thế giới đều đón nhận HarukiMurakami mà cũng có những độc giả phê bình tác phẩm của ông Đối vớinhững độc giả có định kiến với văn hoá phương Tây thì phê phán các tác phẩmcủa ông là “hời hợt”

Tới Việt Nam, tiểu thuyết của Haruki Murakami cũng được đón nhận rất

nhiệt tình từ Người tình Sputnik, Phía nam biên giới phía tây mặt trời, Biên niên ký vặn dây cót,… đến Rừng Nauy Rừng Nauy là cuốn tiểu thuyết mà tạo

được sự đột phá mạnh mẽ của Haruki Murakami, khiến nhà văn trở thành một

“siêu sao” tại Nhật Bản Cuốn sách được viết vào năm 1987 và nhanh chóng trởthành Best Seller ngay khi nó ra đời và gây cơn sốt ở bất cứ nơi đâu nó ra mắt.Cho đến nay đã có hơn 10 triệu bản được bán ra tại Nhật và được dịch ra hơn 30thứ tiếng khác nhau trên thế giới Hơn 20 năm trôi qua cuốn tiểu thuyết luônđược đề vào danh sách 10 cuốn sách yêu thích của độc giả Nhật Bản và HànQuốc

Tiểu thuyết Rừng Nauy là một câu chuyện viết về thời quá khứ đầy mất mát

và dục tình được viết với một phong cách đậm chất hậu phương Tây Ở đónhững ký ức hoài niệm trong tuổi đang lớn chen lẫn với ý thức về tính cách nhấtthời của đời sống, ý thức về sự không thể tránh được của những mất mát, là đềtài của tác phẩm, đặt trong bối cảnh thời sinh viên tranh đấu phản kháng cùnglúc với bình minh của phong trào tự do tình dục những năm cuối thập niên 60

và đầu 70 Nhân vật chính trong tác phẩm là những đại diện chính cho thế hệthanh niên Nhật Bản đang quặn mình trước những biến chuyển của thế giới, họđang cố gắng đi tìm cho mình một lối thoát dựa trên những điều kiện về cơ sởvật chất, về nhu cầu sinh lý, nhưng tất cả lại chỉ dồn họ đi vào những bức bí,ngột ngạt mà thôi Con người tìm đến với nhau trong tình yêu, trong tình dục,bởi chỉ qua đó họ mới có thể vượt qua Mọi sự thực đều bị bóp méo, thanh niênNhật Bản đang hoang mang lo lắng, không thể diễn tả được điều mình muốn nói

và muốn làm, tất cả những giá trị văn hoá truyền thống thì đều bị huỷ diệt Cảtác phẩm không có những bộ kimono, văn hoá trà đạo hay hoa anh đào, tác

phẩm bao trùm là âm hưởng của những tác phẩm phương Tây từ âm nhạc tớivăn học Năm 2008, tiểu thuyết đã được đạo diễn Trần Anh Hùng dựng thành

phim Rừng Nauy Phim điện ảnh Rừng Nauy đã gây được tiếng vang khi trình

chiếu lần đầu tại LHP Quốc tế Venice 2010 và ra mắt tại Việt Nam vào31.12.2010 vừa qua

2.2 Phong cách và phim chuyển thể của đạo diễn Trần Anh Hùng.

2.2.1 Phong cách của đạo diễn Trần Anh Hùng.

Nhắc đến điện ảnh Việt Nam không thể không kể tên đạo diễn Trần AnhHùng một đạo diễn điện ảnh người Pháp gốc Việt, người được biết tới nhiềunhất qua các tác phẩm về chủ đề Việt Nam Sinh ra trên mảnh đất Đà Nẵng thânyêu vào ngày 23 tháng 12 năm 1962 nhưng chủ yếu sống ở Pháp Phải nói rằng,Trần Anh Hùng là một người sâu sắc, trầm lắng nhưng lại đầy ấn tượng bởiphong cách làm phim hết sức độc đáo, mang đậm vẻ đẹp của Việt Nam

Ông là đạo diễn của Mùi đu đủ xanh (L’Odeur de la papaye verte), bộ phim

duy nhất cho đến nay của điện ảnh Việt Nam lọt vào danh sách đề cử rút gọncủa Giải Oscar cho phim ngoại ngữ hay nhất Phim đã gặt hái thành công tạiLiên Hoan Phim Cannes với giải Caméra d’Or 1993, César Best First Feature

1994, và cũng được chọn tranh giải Oscar của Mỹ về thể loại phim nước ngoàixuất sắc nhất (1993 Academy Award Nominee for Best Foreign Language

Film) Bên cạnh đó, Trần Anh Hùng còn là đạo diễn của các bộ phim Mùa hè chiều thẳng đứng (À la verticale de l’e’té) được chọn tham gia Liên hoan phim Canes năm 2000; Xích lô (Cyclo) giành giải thưởng Sư tử vàng cho phim hay

nhất tại liên hoan phim Venezia 1995, giải phim hay nhất trong liên hoan phim

quốc tế tại Flander (Vương quốc Bỉ) năm 1995; I Come with the rain năm 2008

bộ phim tiếng Anh đầu tiên Cùng năm 2008, Trần Anh Hùnh được mời làm

đạo diễn chuyển thể điện ảnh bộ tiểu thuyết Rừng Nauy của Haruki Murakami

Trần Anh Hùng là một đạo diễn trẻ nhưng những bộ phim của anh luôn tạođược dấu ấn rất riêng, lặng lẽ thâm trầm nhưng ẩn sâu bên trong là những lànsóng đang xô Toàn bộ kiến thức cũng như kinh nghiệm điện ảnh mà anh có

được đều được học từ nền điện ảnh Pháp và chịu ảnh hưởng từ một số nghệ sĩđiện ảnh châu Âu và Nhật Bản như Bergman, Bresson, Kurosawa, Ozu Tuynhiên, phim của anh cũng mang đậm bản sắc Việt Nam riêng biệt

Đạo diễn Trần Anh Hùng đã từng nói “nghệ thuật điện ảnh có ngôn ngữriêng của nó mà người xem phải học để hiểu cách bộ phim diễn đạt chứ khôngphải xem điện ảnh là công cụ giải lao một cách thụ động”[http://giaoduc.edu.vn/news/van-hoa-nghe-thuat-685/dao-dien-tran-anh-hung-khan-gia-khong-phai-la-so-dong-154596.aspx ] Phim của anh đã mang đến chokhán giả một không gian điện ảnh tràn ngập những cảm xúc khó gọi thành lời,nhưng là rất riêng mà người ta chưa từng gặp gỡ ở bất cứ nơi đâu Ai đã từng

xem phim Mùi đu đủ xanh, Xích lô, Mùa hè chiều thẳng đứng,… sẽ luôn bị ám

ảnh bởi cảm giác trầm tư, tĩnh lặng trong cái nhịp điệu của cuộc sống, một dư

âm đọng lại sâu sắc Bởi khi làm phim Anh Hùng khước từ cách làm phim kểchuyện, lối mòn kiểu truyền thống, đi theo kiểm làm phim mới với ngôn ngữ

điện ảnh mới: đánh mạnh vào cảm giác của người xem khiến họ thưởng thức chúng không phải bằng cái đầu duy lý nữa mà bằng cảm giác của ngôn ngữ cơ thể Có thể thấy, Trần Anh Hùng chọn cách kể chuyện không hướng nhiều đến

nội dung mà hướng nhiều đến cảm giác, "những cảm giác riêng tư có hơi thởrộng rãi, khó nắm bắt" nhưng chính cái đó khiến người ta se lòng và nó đi vào

lòng người một cách chậm rãi Mùi đu đủ xanh, Xích lô, Mùa hè chiều thẳng đứng… đã mang đến cho khán giả một không gian điện ảnh tràn ngập những

cảm giác khó gọi thành lời, nhưng là rất riêng biệt mà ta chưa từng được gặp ởbất cứ nơi đâu Đó là những dư vị còn đọng mãi trong lòng khán giả xem phim,

nó một “vị thuốc” và vì vậy mà người xem xem đi xem lại, họ xem hàng ngày.Xem phim giúp có có khoảng lặng thời gian để chiêm nghiệm cuộc sống và kịpnhận ra những gì mình chưa thể làm

Trần Anh Hùng đã từng nói “khi làm phim, tôi luôn trở lại với cái căn bản vàcảm xúc tinh tế ban đầu của chính mình Tôi cũng rất tự tin vào linh cảm và bảnnăng của mình” [45] Chính cách làm phim theo cảm giác bản năng này dường

như đã trở thành thế mạnh khiến phim của anh có ngôn ngữ điện ảnh khá riêngbiệt Là một người cầu kỳ và cẩn thận anh làm phim như hoạ sĩ vẽ tranh vậy,mọi tâm hồn và cảm xúc đều được gửi gắm vào bức tranh đang vẽ Mỗi thướcphim quay lên là mỗi trăn trở để tạo nên một bức tranh sống động được tô điểmbằng những âm thanh, màu sắc, và sự chuyển động nhịp nhàng, thơ mộng nhưnhững bài thơ trữ tình đầy cảm xúc tạo nên điểm nhấn cảm xúc cho khán giả Những hình ảnh trong phim của anh tạo được cảm xúc thẩm mĩ rất đặc biệtcho người xem Đạo diễn Đặng Nhật Minh đã từng nhận xét: “Tôi ấn tượng đặcbiệt về mặt hình ảnh trong phim của Hùng Mỗi khuôn hình đẹp như một bứchoạ vậy… Sự cầu kỳ đó đã đem lại vẻ đẹp thẩm mỹ cho những bộ phim củaTrần Anh Hùng Phim của đạo diễn Trần Anh Hùng là một bữa tiệc có đầy đủmùi vị, màu sắc và âm thanh Ở mỗi cảm giác, người ta đều có thể gắn vào đómột xúc cảm, một tình cảm được minh chứng bằng mỗi hình ảnh, để truyền tảiđược tất cả ý nghĩa của mình, cần có một phần chiêm bao, một yếu tố biểutượng mà đạo diễn luôn dày công theo đuổi khai thác” (Theo Tạp chí Cineasie)[45].

Phim của anh đánh mạnh vào hình ảnh thị giác, vào những hình ảnh đượchiện lên trên màn ảnh chứ không phải câu chuyện, bởi vậy anh luôn chú trọngtrong việc tìm những khuôn hình chứa hình ảnh đẹp, mang đậm hương vị củacuộc sống, để người xem không phải chỉ xem phim mà như đang dự phần vào

bộ phim và cảm nhận nó Anh đã từng tâm sự: “Khi bắt tay vào làm một bộphim, điều đầu tiên tôi nghĩ đến là phải tạo ra một đường dây hình ảnh có sứcmạnh về tinh thần Việc tạo sự riêng biệt của hình ảnh trong bộ phim luônchiếm lĩnh tôi chứ không phải cách kể chuyện thông thường”[45] Mỗi hình ảnhdựng lên có thể thay cho hàng trăm, hàng ngàn câu chữ viết lên Bởi vậy mà

“Những đạo diễn giỏi về mặt hình ảnh thuờng luôn chú trọng đến “trọng lượng”của hình ảnh và ý ẩn sau đó Thậm chí hình ảnh đó phải tạo được sức mạnh “tànnhẫn” của sự kiện” [45 ]

Không chỉ quan tâm tới cách kể chuyện, những hình ảnh, khuôn hình mà đạodiễn Trần Anh Hùng cũng rất chú trọng tới nhân vật trong truyện trong việc lựachọn diễn viên Mỗi bộ phim của anh là sự tổng hợp của nhiều diễn viên mới,

có những diễn viên chưa một lần đứng trước ống quay nhưng lại tạo nên mộthình tượng khó phai Phải chăng, Anh Hùng khi làm phim đã đi tìm những nhânvật trong truyện đang ẩn khuất sâu trong xã hội Anh không quan tâm diễn viên

đó là nghiệp dư hay chuyên nghiệp, tài năng hay không tài năng, anh lựa chọndiễn viên bởi “chất nhân văn” trên khuôn mặt họ Khi xem phim của anh, mộtđiều đáng chú ý là những cảnh quay cận khuôn mặt được chú ý rất nhiều bởitheo anh “quay cận để diễn viên thể hiện được chất nội tâm trên khuôn mặt của

họ Với một diễn viên, không có gì diễn tả và biểu đạt nội tâm quý bằng khuônmặt họ” [45]

Cách đặt tên phim cũng rất đặc biệt, mang đậm “chất Anh Hùng”, nó gợinhiều về mặt cảm giác nhưng dường như không biểu đạt một điều gì cụ thể vềnội dung của bộ phim Theo đạo diễn thì “tôi luôn lựa chọn những tiêu đề mớinghe qua không có ý nghĩa gì cả và càng ít sự liên hệ để khán giả đoán về nộidung phim càng tốt Chỉ cần chúng tạo được một chất nhạc hay một chất hình làđược” [45]

Có thể nói, phim của Trần Anh Hùng là phim nói về những cảm giác với cáinhìn thị giác Điều mà đạo diễn quan tâm là những cung bậc cảm xúc trongphim, là những gì bộ phim mang lại cho khán giả và khán giả đã nhận được gì

từ những thước phim đó Với anh, số lượng khán giả là một phần quan trọngnhững không phải là tất cả mà anh quan tâm tới từng khán giả một Quan trọngnhất với Hùng là cảm giác và cách để anh truyền tải cảm giác đó đến khán giả.Khán giả có thể ghét, có thể không hiểu câu chuyện, có thể chối bỏ nhân vật…nhưng nó không quan trọng Điều quan trọng là khi họ xem, họ có cảm giác và

nó đi thẳng vào con người mình (Bài đã đăng trên tạp chí Tạp trí Văn hoá &Đàn Ông, 2.2011) Phim của đạo diễn rất kén người xem, với tiết tấu chậm rãi

nó không phù hợp với những ai ưa thích sự hối hả Có thể gói gọn phong cáchcủa Trần Anh Hùng trong một câu “nghệ thuật là sự thật đeo mặt nạ”.

2.2.2 Phim chuyển thể của đạo diễn Trần Anh Hùng.

Chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh từ lâu đã là hiện tượngquen thuộc nhưng đây lại là loại hình hoàn toàn mới mẻ với đạo diễn ngườiPháp gốc Việt Trần Anh Hùng Năm 2008, sau bốn năm thuyết phục nhà vănHaruki Murakami, Trần Anh Hùng đã chính thức được mời làm đạo diễn

chuyển thể cho bộ tiểu thuyết Rừng Nauy lên màn ảnh.

Cả bốn bộ phim trước của anh đều được phát triển từ kịch bản của chính anh

và chúng mang một dấu ấn riêng không lẫn được Nhưng Rừng Nauy là bộ phim

đầu tiên anh chuyển thể từ một tác phẩm nổi tiếng Đây là một thách thức lớnđối với anh nhưng lại là một khía cạnh mới để anh thể hiện tài năng của mình

Để chuyển thể được một tác phẩm văn học, điều trước tiên người đạo diễnphải có cảm xúc, đó là những xúc cảm tạo niềm đam mê hay chính là những ýtưởng sẽ được đưa lên phim Trần Anh Hùng cho hay: “Lần đầu tiên tiếp xúc

với tiểu thuyết Rừng Na Uy, tôi đã ngay lập tức bị cuốn hút không chỉ bởi câu

chuyện về đời sống người trẻ tuổi đi tìm ý nghĩa đích thực cuộc sống mà cònbởi yếu tố tính dục-những trải nghiệm tình dục của nhân vật chính trong quátrình tìm đến bản ngã đích thực của mình Tôi muốn miêu tả điều này bằngnhững hình ảnh cảm xúc chứ không đơn thuần chỉ là những khóai lạc dục tínhmang tính dung tục” [http://phim1.info/phim-online/thong-tin-phim/3090/Rung-Na-Uy Norwegian-Wood.html]

Chính vì vậy, với Trần Anh Hùng, công việc sáng tạo một bộ phim, cho dù

là dựa trên một cuốn sách ăn khách nhất anh cũng luôn biết “quên” sự nổi tiếngcủa nó đi, để bắt đầu, như một sự sáng tạo hoàn toàn mới Và Haruki Murakamicũng đã nói với anh: "Hãy làm bộ phim mà bạn có trong đầu Đó là tất cả bạncần để làm một bộ phim tốt nhất có thể"[http://vi Wikipedia Org/wiki/R

%E1%BB%ABng_Na_Uy_(phim)]

Rừng Nauy của Haruki Murakami là một tiểu thuyết ngập tràn những cảm

xúc, một câu chuyện “sôi nổi nhưng vô cùng nhạy cảm, mang trong mình cả yếu

tố đột phá quyến rũ lẫn vẻ đẹp mong manh bí ẩn” (Trần Anh Hùng nói) Nhưngvới lợi thế và cũng chính đặc điểm này mà đạo diễn Trần Anh Hùng đã nhậnđược cái gật đầu của Haruki Murakami là nét đẹp trầm lặng nhưng bên trong lại

là những cảm xúc xô bờ đã giúp anh tạo nên thành công cho bộ phim Đạo diễn

đã biến câu chuyện của nhà văn Haruki Murakami trở thành một tác phẩm điệnảnh mang đậm dấu ấn của riêng mình, một bộ phim đứng độc lập so với bảntruyện gốc

Tuy nhiên, tiểu thuyết Rừng Nauy không phải là tác phẩm dễ chuyển thể vì

sự dẫn dắt người đọc qua cách kể văn chương của tác giả Haruki Murakami đã

để lại ấn tượng quá mạnh mẽ và khó có thể thay thế được Với một cuốn sách có

phương tiện là những con chữ và Rừng Nauy lại là tiểu thuyết có cốt truyện đậm

chất văn học Tiểu thuyết là một bản âm hưởng buồn “khắc hoạ những khátvọng bất thành của tuổi thanh xuân, những tư tưởng quá khích, sự lựa chọn cáichết và quá trình trưởng thành - một thứ kinh nghiệm mà ai cũng phải trải quatrong đời Nó vừa mạnh mẽ, vừa tinh tế, vừa dữ dội, vừa tao nhã, giàu tính gợidục và cả chất thơ” Nhà văn đã thể hiện những cung bậc cảm xúc, những biếnđộng trong cuộc sống cũng như những hình tượng, kí hiệu, chi tiết bằng tài năngvăn chương của mình Đến với điện ảnh, bằng sự tinh tế, nhạy cảm của mình,đạo diễn Trần Anh Hùng đã chuyển thể được những triết lý, sự cô đơn đến trốngrỗng, những cảm xúc vô định đến hoang tưởng của con người trên con đường đitìm cái tôi, đi tìm tình yêu của mình lên phim Khác với truyện, để chuyển tảiđược người đạo diễn phải sáng tạo nên những khuôn hình, những cảm xúc củanhân vật để người xem cảm nhận bằng trái tim, cảm nhận bằng tất cả mọi giácquan

Có thể nói, bộ phim Rừng Nauy là bộ phim chuyển thể tương đối trung thành

về nội dung cũng như tư tưởng của tác phẩm Nhưng Trần Anh Hùng đã kể lạicâu chuyện với mạch thời gian riêng, với những cảm xúc riêng, đặt các tình tiết

quan trọng trong những không gian riêng, và chuyển tải được tinh thần của câuchuyện Bộ phim có sự tham gia diễn xuất của tài năng trẻ Matsuyama Kenichi

và nữ diễn viên được đề cử Oscar Kikuchi Rinko, diễn viễn trẻ Mizuhara Kiko.Cũng như những tác phẩm điện ảnh trước của đạo diễn Trần Anh Hùng như

Mùi đu đủ xanh, Xích lô, Mùa hè chiều thẳng đứng,… bộ phim chuyển thể Rừng Nauy cũng mang một nhịp điệu nhẹ nhàng, trong sáng nhưng ẩn chứa bên

trong là muôn ngàn lời muốn nói mà người xem phải bình tĩnh để suy nghĩ Đạodiễn vẫn luôn chú trọng trong việc lựa chọn những khuôn hình và trau chuốt nómột cách kỹ lưỡng để có thể lột tả được hết những cung bậc cảm xúc của nhânvật Đây là nét đặc trưng ngôn ngữ điện ảnh rất riêng của Trần Anh Hùng

Với những ai đã từng đọc tiểu thuyết Rừng Nauy của Haruki Murakami sẽ

không tránh khỏi việc so sánh truyện với phim chuyển thể Rừng Nauy của Trần

Anh Hùng Nhưng mọi sự so sánh đều khập khiễng bởi Rừng Nauy được thể

hiện ở hai loại hình khác nhau và tuỳ vào đặc trưng của thể loại mà có cách kểchuyện riêng “Trần Anh Hùng đã đem lại những cảm xúc tuyệt vời, biến đổingôn ngữ văn học đầy ma mị của Haruki Murakami bằng ngôn ngữ điện ảnhsống động đầy sức hấp dẫn, lôi cuốn người xem từ mạch đầu câu chuyện đếnkết thúc phim” [http://vtv.vn/Article/Get/Cam-nhan-Rung-Na-Uy-cb3f7630fd.html]

CHƯƠNG II CỐT TRUYỆN VÀ KẾT CẤU

1 Cốt truyện.

Cốt truyện trong phim chuyển thể.

Nhắc đến văn bản tự sự không thể không nhắc đến cốt truyện Và trong điệnảnh cũng vậy, cốt truyện là yêú tố làm lên thành công cho một bộ phim Như đãnói ở trên, chất liệu cơ bản tạo nên cốt truyện trong văn bản tự sự là các sự kiện,các biến cố, các tình tiết, chi tiết hiện diện ngay trên từng trang văn bản Nhưngtrong điện ảnh, cốt truyện không chỉ là những sự kiện của câu chuyện mà còn lànhững tư liệu nằm ngoài thế giới câu chuyện Các nhà làm phim, khi tiếp thu cốttruyện từ các tác phẩm văn học phải hiểu rõ nét đặc trưng này của điện ảnh để

có sự lựa chọn phù hợp cho ý tưởng của mình khi dựng thành phim, đưa câuchuyện lên màn ảnh

Xét trên phương diện kết cấu và quy mô nội dung ta có thể chia cốt truyệntrong tác phẩm tự sự ra làm hai loại: cốt truyện đơn tuyến và cốt truyện đatuyến Nhưng với cốt truyện của tác phẩm điện ảnh ta phải chia ra đường dâychính và đường dây phụ

Đường dây chính nói ở đây, không phải là quá trình của một sự việc nào đóđược diễn tả trong truyện phim mà là quan hệ và mâu thuẫn giữa nhân vật vànhân vật trong truyện phim Đường dây chính phần lớn được xây dựng dựa trênhành động của nhân vật trung tâm và các động lực thúc đẩy hành động phimtiến lên, phát triển lên cao trào, làm bật lên tư tưởng

Đường dây phụ cũng là quan hệ và mâu thuẫn giữa nhân vật và nhân vậttrong phim cùng phát triển song song với đường dây chính, bổ sung cho đườngdây chính trong việc làm nổi bật tư tưởng “Những đường dây phụ này phải cócon đường phát triển riêng, có mục đích và màu sắc riêng, nhưng quan trọnghơn là sự tồn tại của những đường dây phụ này phải là để tô đậm và làm nổi bậtđường dây chính, trong quá trình phát triển kịch tính, phải luôn chú ý nhữngđường dây phụ này không được cắt đứt đường dây chính, không được phân tán

và xóa mất đường dây chính” [21; 17]

Mỗi bộ phim có thể có nhiều đường dây phụ xung quanh đường dây chínhtuỳ thuộc vào mục đích truyền tải của bộ phim Do đặc trưng riêng của loại hình

điện ảnh, trong phim chuyển thể, nhà làm phim phải cẩn thận trong việc lựachọn trong cốt truyện tác phẩm văn học chọn một đường dây chính trung tâm vàđường dây phụ xung quanh Các chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm văn học sẽđược nhà làm phim lựa chọn thật kỹ lưỡng sao cho phù hợp với tư tưởngchuyển thể Các chi tiết có thể được lược bỏ hay bổ sung thêm nhưng tất cả đềunhằm chuyển tải nội dung tư tưởng của tác phẩm văn học lên màn ảnh Đó là lý

do vì sao mà phim chuyển thể dù có bám sát nguyên tác cũng không thể giữ lạinguyên dạng cốt truyện ban đầu

Trong phim truyện điện ảnh, với những nỗ lực cải biên tác phẩm nhà đạodiễn đã tạo cho câu chuyện được thể hiện trong một môi trường mới Đó khôngphải là những câu văn trên trang giấy mà là những hình ảnh chuyển động trênmàn ảnh Cốt truyện phim được tạo nên nhờ sự lắp ráp của các hình ảnh, cáccảnh, các trường đoạn “Cảnh” là một đoạn phim quay từ lúc mở máy đến khitắt máy quay phim, cảnh là toàn thể những hình ảnh được khuôn hình theo cùngmột cách (Benac) Đó là “một hình ảnh đơn lẻ mà bạn nhìn thấy trên màn ảnhtrước khi bộ phim cắt để chuyển sang hình ảnh khác”, ở đó “chứa rất nhiều hoạtđộng hay chuyển động và khuôn hình chứa hình ảnh thậm chí có thể di chuyểnđược” [25; 130] Còn “trường đoạn” (sequence) lại là tính thống nhất hành động

“khi những cảnh quay này mô tả nhiều hành động hơn, ở nhiều thời điểm và địađiểm hơn thì tập hợp những cảnh quay (shot) hoặc cảnh phim (scene) thốngnhất và gắn kết nhau” [25; 146] Trong mỗi cảnh, mỗi trường đoạn đó đượcdựng lên nhằm thể hiện một ý đồ, sự kiện, hành động, trong hệ thống câuchuyện phim Đặc biệt, trong phim chuyển thể nó là sự thể hiện cho một đoạnmiêu tả hoặc hành động đã được diễn tả trong tác phẩm văn học Vì vậy để nhậnbiết được cốt truyện trong phim khi chuyển thể đã giữ lại, cải biên hay bổ sungchi tiết nào cần phải theo dõi từng cảnh, từng sự kiện

Từ cốt truyện tiểu thuyết Rừng Nauy đến cốt truyện phim Rừng Nauy.

Bộ phim Rừng Nauy (Noweigian Wood) của đạo diễn Trần Anh Hùng được

chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Haruki Murakami Đây là một

bộ phim chuyển thể khá sát với nguyên tác từ cấu tứ câu chuyện, tình tiết, diễnbiến tính cách của các nhân vật cùng những ý đồ tư tưởng trong tiểu thuyết.

Nhưng cũng giống như các bộ phim chuyển thể khác, Rừng Nauy khi được

công chiếu đã nằm trong sự đối chiếu so sánh với tiểu thuyết Những khán

giả đã từng đọc tiểu thuyết đều không tránh khỏi điều đó, dù muốn hay không

Họ muốn biết những tư tưởng của câu chuyện khi lên màn ảnh hiện lên như thếnào? Và trong đó, yếu tố cốt truyện là một trong những yếu tố đầu tiên đượcđem ra so sánh, đối chiếu Hơn nữa, đây lại là một tiểu thuyết nổi tiếng, cuốnsách gối đầu giường của các bạn trẻ Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc,… Đó làcuốn sách đã chia sẻ những thương tổn với các bạn trẻ trên thế giới Vậy, vớitrên 500 trang truyện, đạo diễn Trần Anh Hùng đã làm thế nào dựng lên thànhmột bộ phim điện ảnh hơn hai tiếng đồng hồ nhưng lại rất thành công mặc dùkhông ít lời phê bình Để giải thích được, chúng ta cần phải lập một bảng so

sánh giữa sơ đồ cốt truyện cho tiểu thuyết Rừng Nauy của nhà văn Haruki Murakami và phân đoạn cốt truyện đối với phim Rừng Nauy của đạo diễn Trần

Anh Hùng Để qua đó nhận ra đạo diễn đã vận dụng, lược bỏ và bổ sung nhữngchi tiết, sự kiện, hình ảnh,…nào để làm nên một bộ phim hoàn chỉnh không chỉnội dung mà cả hình thức thể hiện:

Sơ đồ cốt truyện tiểu thuyết

“Rừng Nauy”

Phân đoạn cốt truyện phim

“Rừng Nauy”

A Tuổi thơ của của ba người

A1 Toru Watanabe trên máy bay

đang hồi tưởng về quá khứ trong

cuộc gặp gỡ với Naoko trên đồng

cỏ

A2 Toru rời Kobe lên Tokyo học

* Tên hãng phim sản xuất, tên phim.

A’ Tuổi thơ của ba người

A’1 1967, sự xuất hiện củaNaoko, Kizuki, Toru đang vui đùadưới sân trường trung học

A’2 Naoko và Kizuki trong bểbơi

đại học, ở khu học xá cùng bạn là

Quốc xã

A3 Toru gặp Naoko trên chuyến

tàu Chuo, hai người đi dọc đường

phố Tokyo

A4 Naoko, Kizuki, Toru là ba

người bạn thân, một cấu hình thoải

mái

A5 Kizuki tự tử

A’3 Những cuộc đi chơi của cả

ba nhân vật, một cấu hình thoải máinhất

A’4 Kizuki tự tử trong chiếc xeN360 màu đỏ

A’5 Con nhện đang bò giữa vách

đá với rêu phong phủ dày

B Sau khi Kizuki chết

B1 Naoko và Toru cùng nhau đi

bộ vào mỗi ngày chủ nhật, những

cuộc bộ hành như nghi lễ chia sẻ

nỗi đau của cả hai sau cái chết của

Kizuki

B2 Toru quen Nagasawa

B’ Sau khi Kizuki chết

B’1 Toru trên giảng đường đạihọc tại Tokyo Giờ học lịch sử Hylạp, 3 sinh viên vào xin số giờ cònlại để thảo luận về chính trị

B’2 Sự xuất hiện của Quốc xã,bạn cùng phòng trong khu học xácủa Toru

B’3 Cuộc gặp gỡ giữa Toru vàNagasawa, đang nói chuyện về phụ

nữ Những cuộc hành trình đi chơiđêm của cả hai với những cô gáithích tự do

B’4 Toru gặp Naoko trong côngviên tại Tokyo

B’5 Những cuộc đi dạo củaNaoko và Toru giữa thiên nhiên

B3 Sinh nhật Naoko tròn 20 tuổi.

C Sau khi Midori xuất hiện

C1 Gặp Midori trong quán ăn

C2 Gặp gỡ Nagasawa

C3 Giờ học lớp sân khấu, hai

sinh viên vào đòi thảo luận số giờ

còn lại về chính trị Toru và Midori

chốn giờ đi ăn

C4 Toru tới nhà Midori ăn cơm,

họ hôn nhau

C5 Toru nhận được lá thư thứ hai

của Naoko kể từ sau khi cô biến

mất

C6 Toru tới khu nhà nghỉ Ami

thăm Naoko Reiko đón anh, họ

cùng nhau đi ăn cơm chưa, nói

chuyện và về phòng

C7 Reiko đi làm, Toru ở lại

C’ Sau khi Midori xuất hiện

C’1 Midori gặp Toru trong quán

C’6 Toru tới thăm Naoko, Reiko,người chị cùng phòng với Naokođón Toru

C’7 Toru nằm ngủ và nhớ vềKizuki, tỉnh dậy bắt gặp khuôn mặt

phòng, ngủ quên, tỉnh dậy anh bắt

gặp khuôn mặt của Naoko

C8 Toru, Naoko, Reiko ngồi

trong phòng uống rượu, nghe nhạc

và Reiko đánh đàn, khi đánh bài

Rừng Nauy Toru kể chuyện ở khu

học xá cùng những đêm đi chơi gái

của anh với Nagasawa Naoko kể

về những lần cố gắng làm tình với

Kizuki nhưng không thành công, cô

oà khóc sau đó

C9 Naoko ngủ, Reiko và Toru đi

dạo Reiko kể cho Toru về quá khứ

của cô, đêm thứ nhất cô kể

C10 Nửa đêm tỉnh dậy, Toru thấy

Naoko đang ngồi dưới chân

giường, cô từ từ cởi bộ áo ngủ, trần

truồng quỳ cạnh giường và nhìn

Toru

C11 Reiko ở lại quán còn Naoko

và Toru cùng nhau đi dạo Họ nói

chuyện về tình dục Naoko giúp

Toru thủ dâm Naoko kể về cái chết

của chị gái Naoko vào hồi chị 17

tuổi

C12 Trở về khu nhà nghỉ, họ ăn

tối, đêm đó Reiko và Toru cùng đi

dạo kể nốt chuyện quá khứ của

Reiko

của Naoko

C’8 Toru, Naoko, Reiko trongphòng hát bài Rừng Nauy, Naokokhóc, Toru ra ngoài

C’9 Toru đang ngủ, Naoko tớibên, họ hôn nhau

C’10 Sáng hôm sau, Toru vàNaoko đi dạo giữa màu xanh của

cỏ, nói chuyện về việc Naoko vàKizuki chưa làm tình với nhau

C’11 Toru và Naoko ngồi dướiđám cỏ, Naoko giúp Toru thủ dâm

C’12 Midori tới rủ Toru đi chơitại khu học xá của anh, Toru vàMidori tới bệnh viện thăm bốMidori

C’13 Một loạt cảnh quay ngắn